Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Американың Гвиана таулы аймағындағы үстел үсті тау немесе меса.
Table top mountain or mesa in the Guiana Highlands of South America
Тепуи (/t/ɛ/p/w/i/) немесе тепуи (teˈpuj) – Оңтүстік Америкада, әсіресе Венесуэла мен Батыс Гайанада кездесетін үстел үсті тау немесе меса. Тепуи сөзі Гран-Сабанада тұратын пемон тайпасының тілінде "құдайлардың үйі" деген мағынаны білдіреді. Тепуилер көбінесе жалғасқан тау тізбектерінде емес, жеке тұрған нысандар ретінде кездеседі, осының нәтижесінде оларда эндемикалық өсімдіктер мен жануарлардың ерекше түрлері кездеседі. Белгілі тепуилерге Ауянтепуи, Аутана, Неблина және Рорайма тауы жатады. Олар әдетте джунглиден тік көтерілетін кембрийге дейінгі кварцты құмтас блоктарынан тұрады. Әлемдегі ең биік сарқырама – Ангел сарқырамасының бастауы Ауянтепуиде орналасқан.
A tepui '/t//ɛ//p//w//i/, or tepuy (teˈpuj), is a table top mountain or mesa found in South America, especially in Venezuela and western Guyana. The word tepui means "house of the gods" in the native tongue of the Pemon, the indigenous people who inhabit the Gran Sabana. Tepuis tend to be found as isolated entities rather than in connected ranges, which makes them the host of a unique array of endemic plant and animal species. Notable tepuis include Auyantepui, Autana, Neblina, and Mount Roraima. They are typically composed of sheer blocks of Precambrian quartz arenite sandstone that rise abruptly from the jungle. Auyantepui is the source of Angel Falls, the world's tallest waterfall.
Морфология
Бұл үстел үстіндегі таулар – бір кездері Амазонка бассейні мен Ориноконың солтүстік шекарасы арасындағы, Атлантика жағалауы мен Рио-Негроның арасындағы гранитті негіздік кешенді жапқан үлкен құмтас жазығының қалдықтары. Бұл аймақ Гондвана суперконтинентінің қалдықтарының бір бөлігі. Жер тарихы барысында жазық шамамен 300 миллион жыл бұрын эрозияланып, фрагменттеуге ұшырады, ал шамамен 70 миллион жыл бұрын қалған монадноктардан тепуилер пайда болды. Гуяна және Бразилиямен шектесетін Венесуэланың оңтүстік-шығысындағы Гран-Сабанада 115 мұндай тау бар, онда тепуилердің ең көп шоғырланған аймағы орналасқан. Тепуилердің биіктігі ...-ден ...-ге дейін өзгереді. Барлық 115 тепуидің жалпы беттік ауданы шамамен ... құрайды. Өте ерте жасынан бастап, кейбір тепуилер әктас сияқты суға оңай ерігіш жыныстарда қалыптасқан карсттық топографияға тән беттік ерекшеліктер мен үңгірлерді көрсетеді. Мұндағы үңгірлердің ішінде әлемдегі ең терең кварцит үңгірі – Абисмо Гай Коллет бар. Кейбір таулардың беткейлері диаметрі ...-ге дейін жететін және қабырғалары ... тереңдіктегі алып шұңқырлармен толы. Бұл шұңқырлар жер асты өзендерімен қазылған туннельдердің төбелері құлаған кезде пайда болады.
These table top mountains are the remains of a large sandstone plateau that once covered the granite basement complex between the north border of the Amazon Basin and the Orinoco, between the Atlantic coast and the Rio Negro. This area is part of the remnants of the supercontinent Gondwana. Throughout the course of the history of Earth, the plateau began to erode and fragment about 300 million years ago, and about 70 million years ago the tepuis were formed from the remaining monadnocks. There are 115 such mesas in the Gran Sabana in the south east of Venezuela on the border with Guyana and Brazil, where the highest concentration of tepuis is found. The precipitous mountains tower over the surrounding area by up to
Tepuis range in elevation from The total surface area of all 115 tepuis is approximately
Because of their great age, some tepuis exhibit surface features and caves typical of karst topography, formed in more water soluble rocks such as limestone. Caves here include the Abismo Guy Collet, the deepest quartzite cave in the world. Some of the mesas are pocked with giant sinkholes up to in diameter and with sheer walls up to deep. These sinkholes are formed when the roofs of tunnels carved by underground rivers collapse.
Флора мен фауна
Тепуидің платолары жер бетіндегі орманнан толыққанды оқшауланған, осылайша олар экологиялық аралдарға айналады. Биіктігінің арқасында олардың климаты жер бетіндегі орманнан өзгеше болады. Платоның үстінде салқын температура мен жиі жауын-шашын байқалады, ал таудың төменгі бөлігінде тропикалық, жылы және ылғалды климат орналасқан. Оқшаулану нәтижесінде мыңжылдықтар бойындағы эволюция арқылы жануарлар мен өсімдіктер әлемінің ерекше эндемикалық флорасы мен фаунасы қалыптасты, олар алып тас қабырғаларымен қоршалғандықтан әлемнің қалған бөлігінен үзіліп қалған. Кейбір тепуи шұңқырларында осы шұңқырға ғана тән "арал ішіндегі аралдарда" эволюциялаған түрлер кездеседі. Тепуилер көбінесе материктің Галапагос аралдары деп аталады, себебі оларда әлемнің басқа еш жерінде табылмайтын көптеген ерекше өсімдіктер мен жануарлар мекендейді. Мезалардың төңірегі қоректік заттарға кедей, осының салдарынан Drosera және Heliamphora түрлерінің көпшілігі сияқты етқоректі өсімдіктердің алуан түрлері, сондай-ақ орхидеялар мен бромелиялардың кең ассортименті қалыптасқан. Тасты жердің тозығы мен қиыршықтығына байланысты гумустың қабаттары пайда болмайды. Тепуидегі эндемиктер геологиялық уақыт ішінде плато фрагменттерге бөлінген кезде викариант түрленуге ұшыраған реликті фауна мен флораны көрсетеді деп болжанған. Алайда, соңғы зерттеулер тепуилер бастапқыда ойлағандай оқшауланған емес екенін көрсетіп отыр. Мысалы, тепуилер пайда болғаннан кейін ағаш бақаларының эндемикалық тобы – Tepuihyla, дамып жетілді; яғни, түрлену төмендіктерден отарлаудан кейін жүрді. Жаңбырлы ормандардың үстіндегі "аралдар" деп те аталатын тепуилер зерттеушілер үшін үлкен қиындық туғызады, себебі олар әлі сипатталмаған көптеген жаңа түрлерге мекен жай. Бұл таулардың кейбіреулерін жыл бойы қалың бұлттар жауып тұрады. Бұрын олардың бетін тек тікұшақтың радиолокациялық жабдықтары арқылы ғана суретке түсіруге болатын. Көптеген тепуилер Венесуэланың Канайма ұлттық саябағында орналасқан, ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.
The plateaus of the tepuis are completely isolated from the ground forest, making them ecological islands. The altitude causes them to have a different climate from the ground forest. The top presents cool temperatures with frequent rainfall, while the bases of the mountains have a tropical, warm and humid climate. The isolation has led to the presence of endemic flora and fauna through evolution over millennia of a different world of animals and plants, cut off from the rest of the world by the imposing rock walls. Some tepui sinkholes contain species that have evolved in these "islands within islands" that are unique to that sinkhole. The tepuis are often referred to as the Galápagos Islands of the mainland, having a large number of unique plants and animals not found anywhere else in the world. The floors of the mesas are poor in nutrients, which has led to a rich variety of carnivorous plants, such as Drosera and most species of Heliamphora, as well as a wide variety of orchids and bromeliads. The weathered, craggy nature of the rocky ground means no layers of humus are formed. It has been hypothesized that endemics on tepuis represent relict fauna and flora that underwent vicariant speciation when the plateau became fragmented over geological time. However, recent studies suggest that tepuis are not as isolated as originally believed. For example, an endemic group of treefrogs, Tepuihyla, have diverged after the tepuis were formed; that is, speciation followed colonization from the lowlands. The tepuis, also known as 'islands above the rainforest', are a challenge for researchers, as they are home to a high number of new species that have yet to be described. A few of these mountains are cloaked by thick clouds for nearly the entire year. Their surfaces could previously only be photographed by helicopter radar equipment. Many tepuis are in the Canaima National Park in Venezuela, which has been classified as a World Heritage Site by UNESCO.