Кіріспе
Ешқайсысы жоқ. Эквадор – Оңтүстік Американың батысында орналасқан ел, экваторда Тынық мұхитымен шектеседі, және ел осы экватордың құрметіне аталған. Эквадорда әртүрлі табиғи құрылымдар мен климаттар кездеседі – оңтүстік жағалаудың шөлді аймақтарынан бастап, Анд тауларының қар басқан биік шыңдарына дейін, Амазонка ойпатының жазықтарына дейін. Эквадордағы Котопакси – әлемдегі ең биік және белсенді жанартаулардың бірі. Сондай-ақ, елдің оңтүстік шекарасымен ағып, Перудің солтүстік-батыс аймағына құятын көптеген өзендер бар.
Ecuador is a country in western South America, bordering the Pacific Ocean at the Equator, for which the country is named. Ecuador encompasses a wide range of natural formations and climates, from the desert like southern coast to the snowcapped peaks of the Andes mountain range to the plains of the Amazon Basin. Cotopaxi in Ecuador is one of the world's highest active volcanos. It also has a large series of rivers that follow the southern border and spill into the northwest area of Peru.
Аумағы мен шекарасы
Эквадор батысында Тынық мұхитымен шектеседі және 2,237 км жағалауға ие. Оның құрлық шекарасының ұзындығы 2237 км, солтүстікте Колумбиямен (708 км шекара) және шығыс және оңтүстікте Перумен (1,529 км шекара) жалғасады. Эквадор жер мен судан тұрады. Ол Оңтүстік Америкадағы ең кішкентай елдердің бірі, бірақ Уругвай, Гайана, Суринам және Француз Гвианасынан үлкен. Эквадордың эксклюзивті экономикалық аймағы 29-шы орында тұр, және ол Галапагос аралдарын қамтиды.
Географиялық аймақтар
Эквадор үш құрлықтық аймаққа – Коста (жағалау), Сьерра (таулар) және Ориенте (шығыс) – және бір аралдық аймаққа, Галапагос аралдарына (ресми атауы Archipiélago de Colón) бөлінеді. Құрлықтық аймақтар елдің солтүстігінен оңтүстігіне дейін созылып жатыр және Анды тауларымен бөлінген.
Галапагос аралдары
Галапагос аралдары Эквадордың батыс жағалауында орналасқан. Олар Чарльз Дарвинмен байланыстылығымен әйгілі, оның "Бигл" кемесімен жасаған саяхаты барысында мұндағы жануарларды бақылап, эволюцияның бір механизмі ретінде табиғи іріктеу теориясын қалыптастырды. Соңғы жылдары аралдар көптеген туристер мен саяхатшыларды қабылдап келеді. Көк аяқты қазтар, игуаналар және тағы да басқа ерекше түрлер мұнда кездеседі. Эквадордан Галапагосқа ішкі рейстер де туристерге қолжетімді, бұл сырттан келген қонақтар үшін қолайлы жағдай туғызады.
Ла Коста
Эквадордың батыс жағалауы батысында Тынық мұхитымен шектеседі, кең жағалау жазығын қамтиды, ал шығысында Анд тауларының етегіне дейін көтеріледі. Эквадордың жағалауындағы табиғи орманның 98%-ы мал шаруашылығы және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері, оның ішінде банан, какао және кофе плантациялары пайдасына жойылған деп есептеледі. Орманның әлі де сақталған бөліктері негізінен Маче Чиндуль, Джама Коак және Чонгон Колонче жағалау тауларында кездеседі. Оларға тропикалық құрғақ орман, тропикалық ылғалды орман, тропикалық ылғалды мәңгі жасыл орман, тауалды бұлтты орман және мангр ормандары кіреді. Жалпы, Тынық мұхитының экваторлық орманы деп белгілі, осы орман қалдықтары әлемдегі ең қауіпті тропикалық орман деп саналады және Тумбес-Чоко-Магдалена биоәртүрлілік ошағының бір бөлігі болып табылады. Жағалаудың оңтүстік бөлігінде орналасқан Гуаякиль – елдегі ең ірі қала. Эквадордың солтүстік жағалауындағы Эсмеральдастағы Балао порты мұнай экспорты үшін пайдаланылады, ал Манта портын АҚШ Әуе күштері 2009 жылға дейін есірткі трафигін бақылау үшін бақылау пункты ретінде пайдаланған. Жақында жасалған қашықтан зондтау талдауы Эквадорда 635 км² тұйық жазықтықтар бар екенін көрсетті, бұл елді тұйық жазықтықтар ауданы бойынша 41-орынға қойды.
Ла-Сьерра
Эквадордың орталық белдеуі, оған Анд таулары кіреді, жанартаулары мен тау шыңдары бар, олар экваторда жыл бойы қармен жабылған. Сиерраның көптеген аймақтары ауыл шаруашылығы және кескіш гүл өсіру үшін орманнан тазаланған. Белгілі бір биіктікте бұлтты ормандар кездесуі мүмкін. Эквадордың солтүстік Андысы солтүстіктен оңтүстікке қарай S пішініне ұқсас үш параллель кордильераға бөлінеді: батыс, орталық (Cordillera Real) және шығыс (Cordillera Occidental) кордильералары. Кордильералар Кенозой дәуірінде (қазіргі геологиялық дәуір) қалыптасқан, өйткені Наска тақтасы Оңтүстік Америка тақтасының астына ығысып, тау жотасын көтерген. Оңтүстікке қарай кордильералар айқын емес. Елордасы Кито, Пичинча жанартауының етегіндегі биік тау аңғарында орналасқан. Банос-де-Агуа-Санта қаласында Тунгурахуа тауының етегіндегі ыстық сулы бассейндер бар. Баностан Пуйоға дейінгі жол тарлығымен, қисықтарымен және тік құламаларымен көптен бері белгілі (кейбір жерлерде бір жолақты, тіпті бір аймақта жартасқа қазылып салынған, жартас жолдың үстін жабады). Анд таулары арқылы шығыстан батысқа созылған ең маңызды жол – Китодан Лаго Агриоға дейінгі жол, оның көп бөлігі асфальтталған, бірақ ауыр жүк көліктерімен қысырысқан, ал Трансэквадор мұнай құбыры осы жолдың көп бөлігі бойында қоршау ретінде қызмет етеді.
Амазонка бассейні
Ориенте аймағының көп бөлігі Анд тауларының шығыс беткейлерінде орналасқан және Амазонка ойпатына қарай төмендеп жатқан тропикалық ылғалды кең жапырақты орман (испанша: la selva), тік, қиын-қыстау қырқалары мен құйындармен ағатын өзендері бар (Пуйо маңында көрініс тапқан) және жазық орман. Мұнай кен орындары Амазонка бассейнінде орналасқан, бас кеңсесі Лаго-Агриo қаласында; осы аймақтағы жаңбырлы орманның бір бөлігі ауыр зақымдалған, қоршаған ортаның нашарлауы өте күшті, ал кейбір жерлерде мұнайдың қатты ластануы байқалады. Эквадор жерінің 38 пайызы орманмен жабылған, және жылдық 1,5 пайыздық орман кесу деңгейіне қарамастан, планетадағы ең биологиялық түрлерге бай аймақтардың бірі болып табылады. Ориенте Эквадордың көптеген жергілікті халықтарының мекені, оның ішінде жазық Quechua, Siona, Secoya, Huaorani және Cofán тайпалары бар.
Су бұру
Эквадордағы өзендердің көбі Сьерра аймағынан басталып, шығысқа қарай Амазонка өзеніне немесе батысқа қарай Тынық мұхитына ағады. Өзендер қарлы таулардың шеттеріндегі қардың еруінен немесе жоғары биіктікте жауған мол жауын-шашыннан пайда болады. Сьерра аймағында өзендер мен арналар тар және тік беткейлермен жылдам ағып жатыр. Өзендер Хойяларды кесіп өткенде баяулап, кеңейеді, бірақ Анд тауларынан төменгі аймақтарға қарай аққанда қайтадан жылдам ағысқа ие болады. Таулы аймақтың өзендері Коста мен Ориенте аймақтарының тегіс жерлеріне келгенде кеңейеді. Коста аймағында Коста-Экстернада желтоқсаннан мамырға дейін үздіксіз жаңбырмен толысатын, ал құрғақ маусымда құрғап қалатын уақытша өзендер көп. Бірақ бірнеше ерекшелік бар – Коста-Экстерна арқылы Коста-Интернал және Сьеррадан Тынық мұхитына ағатын ұзақ, жылдық өзендер. Коста-Интерналдың өзендері керісінше, жаңбырлы маусымда тасып, кейде батпақтарды құрайды. Гуаякиль шығанағына қарай оңтүстікке ағатын Гуаяс өзені жүйесі Коста-Интерналдағы дренаж жүйелерінің ең маңыздысы болып табылады. Гуаяс өзені бассейні, оның салаларымен бірге, 40 000 шаршы километрді құрайды. Алпыс километрлік Гуаяс өзені Гуаякильдің солтүстігінде Бабахойо және Дауле өзендерінің қосылуынан пайда болады. Гуаякильдегі төбелерде қысқа ғана тарылған Гуаяс, қаланың оңтүстігінде кеңейіп, шағын аралдар мен арналардың дельталық желісі арқылы ағады. Өзен сағасында Пуна аралын айналып өтетін екі арнасы бар кең саға пайда болады, олардың тереңі кеме қатынасы үшін қолданылады. Костаның екінші ірі өзен жүйесі – Эсмеральдас, Сьеррадағы Хоя-де-Китодан Гуайлабламба өзені ретінде басталып, батысқа қарай ағып, Эсмеральдас қаласының жанында Тынық мұхитына құяды. Эсмеральдас өзенінің ұзындығы 320 километр, ал су жинау алабы 20 000 шаршы километрді құрайды. Ориенте аймағындағы ірі өзендер – Пастаса, Напо және Путумайо. Пастаса Шамбо және Патте өзендерінің қосылуынан пайда болады. Пастасаға Эквадордағы ең биік сарқырама – Агоян сарқырамасы кіреді. Напо Котопахи тауының жанынан басталып, шығыс жазықтарында көлік үшін қолданылатын маңызды өзен болып табылады. Напоның жоғарғы ағысында оның ірі салаларының бірі – Кока өзенімен қосылғанға дейін жылдам ағып, содан кейін баяулап, тегістеледі. Путумайо Колумбиямен шекараның бір бөлігін құрайды. Бұл өзендердің барлығы Амазонкаға құяды. Галапагос аралдарында маңызды өзендер жоқ. Дегенмен, үлкен аралдардың бірнешеуінде, Тынық мұхитымен қоршалған болса да, тұщы су көздері бар.
Климат
Әр аймақтың климатына әсер ететін факторлар әртүрлі. Коста аймағына негізінен жылы немесе салқын мұхит ағындарының жақындығы ықпал етеді. Ал Сьерра аймағындағы климат көбінесе биіктікке байланысты өзгереді. Ориентедегі климат екі кіші аймақ арасында аз ғана өзгеріспен біркелкі болып келеді. Галапагос аралдарындағы климат мұхит ағындарымен реттеледі және биіктікке де тәуелді. Эквадордың барлық жерінде жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі маусымдарды анықтайды. Температура биіктікпен шартталған. Биіктік артаған сайын температура төмендейді. Бұл құбылыс Сьерра аймағында ерекше маңызды.
Сиерра таулары
Сиерраның температурасы маусымдық өзгерістерге ұшырамайды; ең ыстық айлардың орташа температурасы, ал ең суық айлардың орташа температурасы жоғарғы биіктіктерде. Алайда, күндізгі температура күрт өзгереді, салқын таңдардан ыстық кештерге дейін. Күннің тік бұрышта тұруы және Сиерраның жоғары аймағындағы ауаның сиректігі жердің күндіз тез жылынуына және түнімен тез суынуына мүмкіндік береді. Таңертең әдетте ашық және күннөлді болады, ал түстен кейін көбінесе бұлтты және жаңбырлы. Жалпы, жауын-шашын мөлшері төменгі биіктіктегі ашық жерлерде көп болады. Жаңбырдың мөлшері жергілікті жағдайларға қарай да өзгеруі мүмкін. Қоршалған аңғарлар әдетте жыл сайын жауын-шашын алады, ал Китодағы жылдық жауын-шашын мөлшері, жаңбырлы желдерді ұстап алатын ашық беткейлерде одан да артуы мүмкін. Маусымдық тұрғыдан алғанда, ең құрғақ айлар – маусым мен қыркүйек. Сиерраның климаты биіктікке байланысты деңгейлерге бөлінеді. Тропикалық деңгейде температура диапазоны және мол жауын-шашын болады. Субтропикалық деңгейде температура диапазоны және орташа жауын-шашын болады. Орташа температуралық деңгейде жыл бойы температура шамамен және жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен. Орташа температуралық деңгейде жаңбыр, бұрқасын және тұман жиі кездеседі. Қыс немесе жаңбырлы маусым қаңтардан маусымға дейін, ал құрғақ маусым немесе жаз шілдеден желтоқсанға дейін созылады. Жаңбырдың көп бөлігі сәуір айында жауады. Сонымен қатар, қазан айының басындағы қысқа жаңбырлы кезең Сиерраға Ориентеден енген ылғалдың нәтижесінде пайда болады. Кито және Сиеррадағы көптеген басқа да елді мекендер осы орташа температуралық деңгейде орналасқан. Суық деңгейі орташа температуралық аймақтан басталып, мұнда орташа температура болады және жауын-шашын көбінесе жаңбыр, бұрқасын және қалың тұман түрінде жауады. Одан жоғары мұздатылған деңгей орналасқан, онда шыңдар үнемі қар мен мұзбен жабылып, температура төмен болады. Жауын-шашын көбінесе қар, тұман және жаңбыр түрінде болады.
Ориенте/Амазонка
Ориенте аймағының шығыс жазықтарында, әсіресе Анд Пьемонт аймағында, мол жауын-шашын түседі, кейде жылына артық жауын-шашын жауады. Аймақтың батыс бөлігіндегі температуралар орташа есеппен шамасында болады. Орманды жазықтардағы Шығыс жазықтарында жауын-шашынның және температураның жоғары деңгейі байқалады. Галапагос аралдары экваторда орналасқандықтан, егер Перу ағымының әсері болмаса, экваторлық климатқа ие болар еді. Бірақ, аралдардағы климат Костаға қарағанда Сьерраға көбірек ұқсайды. Теңіз деңгейіндегі жер шөлге ұқсас, температурасы шамасында. Жазғы сегіз ай бойы жауын-шашын болмайды, ал қаңтардан сәуірге дейінгі қысқы айларда тұман мен нөсер жауады. Теңіз деңгейінен метр биіктікке дейін аралдар тропикалық, субтропикалық және қоңыржай климаттың аралас түрлерін қамтиды. Жалпы, температура шамасында болады. Жазда тұман мен нөсер, ал қыста жаңбыр жауады. метрден жоғарыдағы суық аймақта температура төмен. Тропикалық жағалауда салқын болады.
Being located on the equator, the Galápagos Islands would have an equatorial climate were it not for the modifying effects of the Peruvian Current. Instead, climate on the islands follows a pattern more like that of the Sierra than the Costa. At sea level, the land is desertlike with temperatures of The eight summer months experience no precipitation, whereas the winter months of January through April have some fog and drizzle. Above sea level to an altitude of , the islands have a mixture of tropical, subtropical, and temperate climates. In general, temperatures are around There is constant fog and drizzle in the summer and rain in the winter. The cold level above has temperatures below It is cool along the tropical coast.
Табиғи ресурстар
Эквадордың жері мұнайға бай. Басты балық шаруашылығы өнімдері - сельдь және скумбрия. Басқа табиғи ресурстарға ағаш және су электр энергиясы жатады.
Жерді пайдалану
егістік жерлер: 4,62%
тұрақты егістік дақылдар: 5,57%
басқа: 89,81% (2012 ж. бағанасы)
permanent crops: 5.57%
other: 89.81% (2012 est.)
Судың жалпы жаңартылатын ресурстары
424,4 км³ (2011)
Тұщы суды алу (үй шаруашылығы/өнеркәсіп/ауыл шаруашылығы)
жалпы: 9,92 км³/жыл (13%/6%/81%)
адам басына шаққанда: 716,1 м³/жыл (2005)
per capita: 716.1 m3/yr (2005)
Табиғи қауіптер
Эквадордағы табиғи қауіптерге жиі кездесетін жер сілкіністері, көшкіндер, жанартаулық әрекеттер; сондай-ақ, мерзімді құрғақшылықтар мен су тасқындары жатады.
Қоршаған орта: өзекті мәселелер
орманды кесу; топырақ эрозиясы; шөлдеу; судың ластануы; Амазонка бассейні мен Галапагос аралдарының экологиялық тұрғыдан осал аймақтарындағы мұнай өндірісі қалдықтарынан туындаған ластану.