Кіріспе
1977 жылы Джон Бадхамның американдық би-драма фильмі
the film
| түсірілім уақыты = 119 минут
| ел = АҚШ
| тілі = ағылшын тілі
| бюджет = $3.5 миллион
| кіріс = $237.1 миллион
| country = United States
| language = English
| budget = $3.5 million
| gross = $237.1 million
"Шіршәмбе түнгі қызба" – Джон Бадхамның режиссерлік жұмысы және Роберт Стигвудтың продюсерлік жұмысымен 1977 жылы шыққан американдық би-драма фильмі. Фильмде Джон Траволта Тони Манеро рөлін сомдайды. Ол Бруклиндегі жұмысшы табының этникалық ауданында әлеуметтік шиеленістер мен көңілсіздікке қарсы күресе отырып, демалыс күндерін жергілікті дискотекада билеп, ішімдік ішумен өткізеді. Сюжет Ник Кохнның 1976 жылы жариялаған "Жаңа сенбі түнінің тайпалық ритуалдары" атты мақаласына негізделген, ол көбінесе ойдан шығарылған шаруашылық. "Шіршәмбе түнгі қызба" сыншылар тарапынан мақталып, коммерциялық сәттілікке жетіп, 1970-ші жылдардың соңындағы халық мәдениетіне зор әсер етті. Фильм бүкіл әлемде дисконы танымал етуге көмектесті және киностудиялар мен жазба компаниялары арасындағы ынтымақтастыққа бастама берді. Бұрын "Қош келдіңіз, Коттер" атты танымал телесериалдағы рөлімен таныс болған Траволта, осы фильм арқылы бүкіл елге белгілі болды. Ол "Оскар" сыйлығының "Ең үздік актер" номинациясына ұсынылып, осы санаттағы ең жас төртінші үміткер атанды. Фильм диско эрасын қоршаған музыка, би және субмәдениеттің әртүрлі аспектілерін көрсетеді, соның ішінде симфониялық оркестрленген мелодиялар, жоғары сән киімдері, ЖИТС-ке дейінгі еркін жыныстық қатынастар және әдемі хореография. Bee Gees әндерін қамтитын "Шіршәмбе түнгі қызба" саундтрегі әлемдегі ең көп сатылған саундтректердің бірі болып табылады. Траволта 1983 жылы "Жаңа өмір" ("Staying Alive") фильмінде Тони Манеро рөлін қайта ойнады, бірақ фильм сыншылар тарапынан теріс бағаланды, кинотеатрлардағы табысына қарамастан. 2010 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы "Шіршәмбе түнгі қызба" фильмін "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, оны АҚШ Ұлттық кино тізіміне енгізді. Инфляцияға байланысты түзетулерден кейін, бұл 1970-ші жылдары АҚШ-та шыққан ең табысты фильмдердің бірі болып саналады, 2024 жылғы деректер бойынша жалпы кассалық түсімі 673,899,098 долларды құрады.
Сюжет
Тони Манеро - Бруклиндегі Бей Ридж маңындағы 19 жасар итальяндық америкалық, отбасының үйінде тұрады және кішкентай бояу дүкенінде жұмыс істейді. Күнделікті өмірден қашу үшін Тони жергілікті дискотека 2001 Odyssey-ге барады, онда ол би билеушісінің патшасы болып табылады және өзі аңсаған құрметті және құрметті алады. Тонидің көршілес аймақта тұратын төрт итальяндық-американдық досы бар: Джоуи, Дабл Дж, Гас және Бобби С. Тони мен оның достары ырым бойынша Верраццано-Нарроуз көпіріне келіп, ойын-сауық жасайды. Тони үшін көпірдің ерекше мәні бар, ол жақсы өмірге қашудың символы. Тони жақын арада өтетін би байқауында Анетпен бірге болуға келіседі, бірақ оның қуанышы қысқа болады, өйткені Тони клубтағы басқа әйелге, Стефани Манганоға, оның би қабілеті Анеттен артық. Стефани Тонидің ұсыныстарын қабылдамаса да, ақырында оның серіктесі болуға келіседі, бірақ олардың серіктестігі кәсіби болып қала береді. Тонидің ағасы және отбасының мақтанышы - Рим католик шіркеуінің діни қызметкері Фрэнк-күлкі, оларға діни қызметкерліктен бас тартқанын айтқанда, ата-анасы мен әжесіне үмітсіздік әкеледі. Тони мен Фрэнк кіші жақсы қарым-қатынаста, бірақ Тони енді отбасының қара қойлары емес екеніне қуанышты. Фрэнк-күлкі Тониге ешқашан діни қызметкер болғысы келмегенін және ата-анасын қуанту үшін ғана бұған қол жеткізгенін айтады. Ол Тониді би билеумен айналысуға шақырады. Гасқа азық-түлік дүкенінен үйге бара жатқанда, оған бір топ шабуыл жасап, ауруханаға жатқызады. Ол Тони мен оның достарына шабуылдаушылар Пуэрто-Рико бандысы Барракудалар екенін айтады. Сол уақытта Бобби С. өзінің католиктерден тұратын қыз жолдасы Паулинмен қарым-қатынасын бұзуға тырысады, ол бала күтіп тұр. Отбасы мен басқалардың қысымына ұшыраған Бобби Франк-Жуниордан Папаның аборт жасатуға рұқсат беруін сұрайды. Фрэнк оған мұндай нәрсеге деген үміт жоқ екенін айтқанда, Боббидің үмітсіздігі артады. Ақырында, топ Барракудаларға кек алады және Бобби С-тің көлігін олардың үйіне апарады, ал Бобби С-кеңес мүшесі оған шабуыл жасауға тырысқанда қашады. Топ ауруханаға Гасқа барғанда, ол оларға қате топты анықтаған болуы мүмкін деп айтқанына ашуланады. Кейін Тони мен Стефани байқауда билейді, олардың өнер көрсетуінің соңында бір-бірін сүйеді және бірінші жүлдені жеңіп алады. Алайда Тони Пуэрто-Риколық жұп жақсы нәтиже көрсетті деп санайды, ал судьялардың шешімі этникалық себептерден туындады. Ол Пуэрто-Риколық жұпқа өзінің кубогын және ақшалай сыйлығын береді және Стефанимен бірге кетеді. Бобидің машинасына кірген соң, Стефани Тониді мазақтап, оны пайдаланғанын айтады. Тони онымен жыныстық қатынасқа түсуге тырысады, бірақ ол қарсылық білдіріп, қашады. Тонидің достары есірткіге мас Аннеттпен бірге машинаға келеді. Джоуи оның барлық адамдармен жыныстық қатынасқа түсуге келіскенін айтады. Тони оны алып кетуге тырысады, бірақ оны Double J және Джой бағындырады және топпен бірге көлікте кетеді. Анет Джоуимен машинаның артқы орындығында жыныстық қатынасқа түседі. Джоуи Аннетпен болған соң, ол орынды Дабл Джеймен ауыстырады, ол кейін Аннет жылап жатқанда, Тони алдыңғы орынды ыңғайсыз сезініп, оны қатыгездікпен зорлайды. Бобби С. көлікті Вераццано-Нароуз көпірінде тоқтатады, әдеттегідей кабельді лақтыру үшін. Қалған үш жігіт көліктен шыққаннан кейін Тони зорлық-зомбылыққа ұшырағаны үшін қатты күйзелген Аннетті қорлайды және ол оны өзі сұрап отырғанын білдіреді. Әдеттегідей, Бобби каскадтық номерлерді топтың қалған мүшелеріне қарағанда әлдеқайда ойланбасты орындайды. Ол оның ойланбай әрекет еткенін түсінеді де, оны төмен түсіруге тырысады. Бобидің қатты үмітсіздігі, Паулинмен болған жағдай және Тонидің сол күні оған ертерек хабарласамын деген уәдесін бұзуы Бобидің төмендегі суда құлап қалуына дейін Тонидің қамқорлықсыздығы туралы өзін-өзі өлтіруді бастайды. Достарынан, отбасынан және өмірінен жиреніп, көңілі қалды, Тони ашуланып, қашып кетеді, Дабл Джей, Джои және Аннеттті артына қалдырады. Ол түннің қалған бөлігін Манхэттенге граффитимен жабылған метрода өткізеді. Ол Стефанидің үйіне келгенде таң атқан болатын. Ол өзінің жаман мінез-құлқы үшін кешірім сұрап, Бруклиндегі үйін тастап, Манхэттенге көшіп, жаңа өмір бастамақшы екенін айтады. Стефани Тониді кешіреді және оны пайдаланып отыр деп айтудың қате екенін және онымен би билегенінің себебін айтады. Тони мен Стефани қарым-қатынастарын сақтап, достыққа келіседі.
Кастинг
Фильмнің салыстырмалы түрде шағын бюджеті (3,5 миллион доллар) актерлердің көпшілігінің көп танылмауына себеп болды, олардың көп бөлігі Нью-Йорк театр өнерінен шақырылған. Уилсон би сахналарының стилін жасағаны және фильмге "жан беруі" үшін алғыс айтылады. Траволта айтты: "Ол маған өзінің "аспанға ұшу уақыты" деп атаған нәрсені үйретті. Ол күнін бастау үшін темекі шегіп, менің биіме афроамерикалық ырғақтарды сіңірді. Мен ойланып, құрылымдық тұрғыдан ойлап, идеямен билейтін бишімін. Маған ішкі хикаят керек. Лестер музыка қосып: "Кел, маған қосыл, иттің баласы, менімен бірге қозғал!" дейтін."
Түсірілім
Фильмнің түсірілімі толығымен Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданында өтті. 2001 Odyssey дискотекасы – 802 64-ші көшеде орналасқан, кейіннен бұзылған нағыз клуб еді. Фильм үшін интерьер өзгертілді, оның ішінде 15 000 долларлық жарықтандырылған еден орнатылды. Клубтың қабырғаларында да қақтағаш және Рождестволық шамдарды пайдалану арқылы осындай эффектке қол жеткізілді. Би Джиз тобы түсірілім аяқталғаннан кейін ғана қатысқандықтан, "Night Fever", "You Should Be Dancin'" және "More Than a Woman" сахналары алдымен Стиви Уандердің тректерімен түсірілді, кейіннен дыбыс жазу кезінде олар ауыстырылды. Бояулар дүкені Бей-Ридж ауданындағы Пирсон бояулары мен аппараттық тауарлар дүкені болды. Басқа түсірілім орындарының ішінде Verrazzano Narrows көпірі де бар.
1977 жылы шыққан R рейтингісіндегі нұсқа фильмнің алғашқы көрсетілімін білдірді және 119 минутқа созылды. Алғашқы көрсетілімнен кейін фильмнің мазмұны 112 минуттық, PG рейтингісіндегі, жұмсақ нұсқаға өңделді. Бұл кең көрерменді тарту үшін ғана емес, сонымен қатар фильмді өздері көруге жеткілікті жастағы емес, бірақ фильмнің саундтрек альбомын үлкен хитке айналдырған жасөспірімдердің назарына аудару мақсатында жасалды. Paramount кейіннен оны Джон Траволтаның тағы бір табысты фильмі – "Grease" фильмімен бірге қос фильм ретінде көрсетуге шешім қабылдады. "Saturday Night Fever" фильмі туралы деректі фильмде продюсер Роберт Стигвуд PG рейтингісіндегі нұсқаны сынап, оның фильмнің әсерін әлсіреткенін және бастапқы R рейтингісіндегі нұсқаның күшінен айырылғанын айтты. 2017 жылы режиссердің нұсқасы (122 минуттық) Голливудтағы TCL Chinese Theatre-да өткен TCM Classic Film Festival-де көрсетілді. Fathom Events 2017 жылы осы нұсқаның арнайы көрсетілімдерін ұйымдастырды.
Үй медиасы
Екі театрлық нұсқасы да VHS форматында шығарылды. PG рейтингісіндегі нұсқа лазерлік дискіде үйге арналған видео форматта ешқашан жарық көрмеген. Ол алғаш рет Paramount компаниясы 2002 жылғы 8 қазанда DVD форматында, R рейтингісіндегі арнайы басылым ретінде шығарды. Бұл басылымға PG нұсқасындағы жойылған көріністердің көп бөлігі, режиссердің түсіндірмелері және "Музыканың артында" атты қосымша материалдар енді. 2009 жылғы 5 мамырда Paramount компаниясы "Saturday Night Fever" фильмін 1.78:1 экран қатынасымен Blu-ray дискісінде шығарды. Бұл шығарылым фильмнің R рейтингісіндегі нұсқасын сақтап, 2002 жылғы шығарылымнан бонус материалдар мен жаңа қосымшаларды қамтыды. 4K режиссерлік кескіні (122 минут) 2017 жылғы 2 мамырда Blu-ray форматында жарық көрді. Бұл дискіге режиссерлік нұсқасы мен бастапқы театрлық нұсқасы, сондай-ақ бұрынғы шығарылымдардан бонус материалдардың көп бөлігі енгізілген. 2022 жылғы 8 қарашада Paramount фильмді 4K HD Blu-ray арнайы басылымы ретінде шығарды.
Теледидарлық хабар тарату
HBO 1980 жылы «Saturday Night Fever» телеарнасының төлемдік құқықтарын сатып алғанда, фильмнің екі нұсқасы да көрсетілді: күндіз PG нұсқасы, ал кешке R нұсқасы (HBO, сол кезде негізінен кешкі сағаттарда жұмыс істегендіктен, R рейтингісі бар фильмдерді тек түнгі уақытта көрсету саясатын ұстанды, және 1981 жылдың желтоқсанында тәулік бойы хабар таратуға көшкеннен кейін де бұл ереже сақталды). R рейтингісі бар театрлық нұсқа 1980 жылдың 1 қаңтарында Шығыс уақыты бойынша түнгі сағат 00:00-де көрсетілді. Фильмнің телеарнадағы тұңғыш көрсетілімі, 1980 жылдың 16 қарашасында ABC арнасында, желілік хабар тарату стандарттарына сәйкес келетін жаңа, жеңілдетілген нұсқасы болды. Телевизиялық нұсқа PG рейтингісі бар нұсқаның сәл қысқартылған түрі еді. Ойнау уақытын ұзарту үшін, екі театрлық көрсетілімнен алынып тасталған бірнеше қосымша көріністер, жоғалған немесе қиылып қалған материалды толықтыру үшін қосылды, соның арқасында ABC нұсқасы фильмнің ең ұзын нұсқаларының біріне айналды. Бұл қосымша көріністерге Тонидің Доринмен «Disco Duck» әнімен билеуі, Тонидің Веррацано-Нароуз көпірінің кабельдерімен саусағын жүгіртуі және Тонидің әкесінің жұмысын қайтаруы кірді. Соңғы екі өшірілген көрініс 2017 жылғы режиссерлік монтажда енгізілді. 1990 жылдардың соңынан бастап VH1, TBS және TNT арналары TV 14 рейтингісімен бастапқы R рейтингісі бар нұсқаны көрсетуге кірісті, бірақ жалаңаштық жойылды/цензураланды, ал ауыр сөздер өңделді немесе (жақындағы көрсетілімдерде) дыбысы басылды. Дегенмен, бұл телевизиялық нұсқада PG нұсқасынан өңделген немесе алынып тасталған бастапқы театрлық нұсқадағы кейбір ишаралар сақталды. Turner Classic Movies фильмді екі нұсқада да көрсетті: бастапқы R рейтингісі бар нұсқа (арнада TV MA рейтингісімен) көбінесе көрсетіледі, бірақ PG нұсқасы TCM-нің отбасылық «Funday Night at the Movies» және «Essentials Jr.» фильмінің көрсетілімдерінің аясында ұсынылды.
Кассалық жинақ
Фильм шыққан алғашқы 24 күнінде 25,9 миллион доллар тапты, ал қаңтардан наурызға дейін күніне шамамен 600 000 долларлық кіріс әкелді. АҚШ және Канададағы жалпы кірісі 94,2 миллион долларға, ал әлем бойынша 237,1 миллион долларға жетті.
Сыни жауап
"Шіршәмбе түнгі қызба" фильмі оң пікірлер алды және көптеген сыншылар оны 1977 жылғы ең жақсы фильмдердің бірі деп санайды. Ол 2004 жылы жарық көрген The New York Times газетінің "Барлық уақытта жасалған 1000 ең жақсы фильмнің нұсқаулығына" енгізілді. 2010 жылы Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестрінде сақтау үшін іріктеді. Кейіннен бұл фильмін өзінің сүйікті фильмі деп атаған киносыншы Джин Сискел фильмді мақтап: "Saturday Night Fever фильмін бір минут қана көріп тұрсаңыз, оның бір жаңалыққа тапқандығын, ненің жайлы сөйлеп тұрғанын сезінесіз" деді. Ол сондай-ақ Джон Траволтаның қарқынды ойынын жоғары бағалады: "Траволта би алаңында амфетаминге отырған танадай. Ол асыққандай қимылдайды". Сискел тіпті фильмдегі Траволтаның әйгілі ақ костюмін қайырымдылық аукционында сатып алды. Киносыншы Паулин Каэл The New Yorker журналында фильм туралы: "Saturday Night Fever режиссурасы мен түсірілімі арқасында дискотеканың тартымдылығын сезінесіз, ал оның әсемдігі өзгеріске ұшырайды. Бұл – ең гипнотикалық, әдемі поп-би сахналарының бірі. Траволта рөлге соншалықты еніп кетеді, оның жалған нотаға қабілетсіз сияқты, тіпті Бруклин акценті де мінсіз естіледі. Бірақ ең бастысы, Saturday Night Fever терең романтикалық мәселеге тоқталатын фильм: қозғалу, билеу және өзіңіз болғыңыз келетін адамға айналу қажеттілігі. Би – нирвана, ал музыка тоқтағанда, сіз қайтадан қарапайым адамға айналасыз" деп жазды. Дисконың тарихшылары фильмді дисконың бұрмаланған бейнесі деп сынады. Кэтрин Карлин: "Фильмді диско мәдениетін дамытуға түрткі болған деп дұрыс емес айтуда, оның орнына диско – сол кезге дейін гомосексуалдар, афроамерикандықтар және әйелдердің дауысы болған мегафон, енді ол гетеросексуал ақ ерлерге қол жетімді болды, осылайша оның құлдырауы басталды" деп жазды. Музыка тарихшылары Билл Брюстер мен Фрэнк Браутон "Last Night a DJ Saved My Life" кітабында: "Би Гиз диско үшін Элвис Пресли ритм-энд-блюз үшін, Диана Росс соул үшін, ал Дейв Брубек джаз үшін не істесе, олар да сондай нәрсе жасады: оны ақ, тура, орта таптық адамдар үшін қауіпсіз етіп, субмәдениеттік геттодан алып, негізгі ағымның жарық шоғына шығарды. Міне, орталық Американың өзінің тартымсыздығынан арылуына мүмкіндік туды" деп жазды.
Танымал мәдениетте
1980 жылы шыққан «Ұшқыш!» комедиясы, режиссерлері Дэвид және Джерри Цукер мен Джим Абрахамс, «Шіршәмбе түнгі қызба» дискотекасындағы би сайысының тікелей пародиясын көрсететін флэшбек көрінісін қамтыды. 2008 жылы режиссер Пабло Ларраин «Тони Манеро» фильмін түсірді. Бұл фильмде чилилік биші «Saturday Night Fever» фильмінің басты кейіпкеріне ғашық болып, Тони Манероға ұқсау сайысында жеңіске жетуге тырысады. 2012 жылдың 17 сәуірінде Fox телеарнасы «Glee» сериалының 16-шы бөлімін, «Saturday Night Glee ver» атты эпизодын көрсетті, ол фильмге құрмет көрсетіп, оның саундтрегінен (әсіресе Bee Gees орындаған әндер) әндерді ұсынады. Red Hot Chili Peppers тобының 2016 жылғы «Go Robot» әнінің музыкалық видеосы фильмнен күшті шабыттанды және фильмнің ашылу сахнасын және топ мүшелері сомдаған классикалық кейіпкерлерді қайта жасайды. 2018 жылы шыққан «Ready Player One» фильмінде «Saturday Night Fever» фильміне сілтеме жасайтын би сахнасы бар, әсіресе фильмдегі 2001 жылғы Odyssey түнгі клубының қызыл, сары және көк би алаңы. 2023 жылдың қараша айында Capital One «Holiday Night Fever» атты мерекелік тақырыптағы жарнаманы көрсетуді бастады, ол фильмнің ашылу сахнасын қайта жасайды. Алпыс секундтық нұсқада Bee Gees-тің «Stayin' Alive» әні ойнап тұрғанда, Санта Клаус (көп макияж жасалған Джон Траволта) қысқы дауылдан кейін қардан көбінесе тазартылған көшемен келеді. Ол «жайқындыратын жылтыр бояу» құтысын алып жүреді; терезенің алдынан екі печенье (пицца тілімдерінің орнына) сатып алады және «үшіншісі не болды?» деп сұрайды (оны фильмде үш тілімге шақырған); оларды бірінің үстіне бірін қойып жейді; содан кейін аяқ киім дүкенінің терезесінде тоқтап, өзінің аяқ киімін қоңыраулы эльфтік аяқ киімдермен салыстырады; ол дүкен қызметкерімен (Донна Песков) әдемі сөздер айтады; шанасына диско шарлы Рождестволық әшекей сатып алады; жаяу жүргіншілерге арналған Рождество шыршасына жылтыр бояуды шашады; содан кейін дискотекаға барып, шашының қалай көрінетінін сұрайды және жарықтандырылған еденде билейді.