Кіріспе

Француз әскери және мемлекет қайраткері Эммануэль Арман де Вигнеро дю Плесси, Айгильон герцогы (31 шілде 1720 – 1 қыркүйек 1788), француз әскери және мемлекет қайраткері, Ришелье 3-герцогы Арман де Вигнеро дю Плессидің сіңілі баласы. Ол король Людовик XV тұсында Сыртқы істер министрі қызметін атқарды.

Ерте өмір және интригалар

Ол Агильон герцогы (1683–1750) Арман Луи де Виньеро дю Плессидің және Анн Шарлотта де Круссоль де Флоренсактың ұлы, Хортенс Манчинидің немересі болды. Әкесінің өліміне дейін ол сарайда д’Ажено герцогы деп танылды. Он жеті жасында әскерге қабылданды, ал он тоғыз жасында Бри полкінің полковнигі болды және 1748 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1740 жылы Плело графының қызы Луиза Фелисита де Бреханға үйленуі және Ришелье отбасымен байланысы оған сарайда маңызды орын берді. 1741 жылы Людовик XV патшаның сүйіктісі, мадам де Винтимильдің босану кезінде қайтыс болғаннан кейін, патшаның ең жақын досы (және д’Ажено герцогының ағасы), манипулятор Ришелье герцогы, патша досының қалауын орындау үшін жаңа үміткерді іздеуді бастады, себебі ол мадам де Винтимильдің үлкен әпкесі, мадам де Майлидің патшаның назарын қайтадан аударғысы келмеді. Соңында ол мадам де Майли мен мадам де Винтимильдің кіші әпкесі Мари Аннаны, Ла Турнель маркізінің жесірін таңдады. 1742 жылы Шрёв сейсенбісінде өткен маскарадта Ришелье Мари-Аннаны патшаға алып барып, таныстырды. Бірақ әдемі маркиза патшаның ұсынысын бастапқыда қабылдамады. Оның жанында жас д’Ажено герцогы болды және ол тіпті патша үшін де оны тастағысы келмеді. Соның салдарынан патша, Ришельемен (д’Ажено герцогының ағасы) бірге, жас бәсекелесінен құтылуға сөз байласты. Ришелье патша мен мадам де Ла Турнельдің арасында қарым-қатынас орнату үшін бар күшін жұмсады, өйткені мадам де Майли оған жылы қабақ танытпағанын білді. Олардың кеңесуінің нәтижесінде патша, Киелі кітаптағы Дәуітке еліктеп, Австрия мұрагерлік соғысы кезінде Италияда австриялықтармен күресу үшін өзінің қарсыласын жіберді. Жас герцог Шато-Дофиннің қоршауында ауыр жарақат алды (1744). Бірақ Бат-Шебаның күйеуінен айырмашылығы, д’Ажено герцогы жараларынан айығып, сарайға қайтып келді. Патшаның үміті үзді, бірақ Ришелье жеңіліске оңай мойын бұратын адам емес еді. Ол өзінің немере інісін Лангедокқа жіберді, онда оны азғыру үшін әдемі жас әйелді шақырды. Ол бұл жұмысты өте тиімді атқарды; өте құмар хаттар алмастырылды, әйел алғандарын Ришельеге жіберді, ал олар уақтылы түрде мадам де Ла Турнельге жеткізілді, ол жас герцогтың адалсыздығына ашуланып, назарын патшаға бұрды. Кейін 1746 жылы герцог тұтқынға алынды және 1748 жылы маршал де лагерь болып тағайындалды. Ол мадам де Помпадурға, янсеншілдерге және парламентке қарсы болған «devot» партиясының мүшесі болды, ал жаңа идеяларға деген қарсылығы оған памфлетшілердің ашуын тудырды. 1750 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Агильон герцогы атанды. 1753 жылы ол Бретаньнің коменданты (губернаторы) болып тағайындалды және көп ұзамай «бостандықтар» деп аталатын көптеген артықшылықтарын сақтап қалған провинцияда танымалдылыққа ие болды. Ол алғаш рет патшалық салықтар мәселесі бойынша (1758) провинциялық кеңеспен қақтығысқа түсті.

Британияға шабуыл

1759 жылы герцог д’Айгильонды француз сыртқы істер министрі Шоизель Ұлыбританияға ірі масштабты шабуылға қатысу үшін арнайы таңдады. Ол Шотландияға қондырылатын және тәжге қарсы якобит көтерілісін қолдайтын күшке басшылық етуі керек еді. Содан кейін ол әскерін оңтүстікке қарай жетектеп, британдық қорғаушыларды өзінің күштері мен оңтүстік Англияға қондырылатын тағы бір француз әскері арасында қоршап алу жоспарланған. Алайда, француз теңіз күштері Куиберон шығанағында жеңілгеннен кейін бұл жоспардан бас тартылды. Герцог д’Айгильон провинцияның құқықтарын бұзғандықтан Бретань парламентінің наразылығын тудырды (1762). 1764 жылдың маусым айында король д’Айгильонның өтінішімен парламенттің есімдердің келісімінсіз жаңа салықтар салуға тыйым салған қаулысын жойды және герцогқа қарсы парламенттің наразылықтарын қабылдаудан бас тартты. 1765 жылдың 11 қарашасында парламент прокуроры Ла Шалота тұтқындалды, бірақ бұл д’Айгильонның ықпалымен болды ма, жоқ па, әлі белгісіз. Д’Айгильон мен бретондықтар арасындағы қақтығыс екі жылға созылды. Парламент отставкаға кеткеннен кейін д’Айгильон жетіспейтін немесе толық құзыретті судьялардан тұратын трибунал құрды, оны памфлетшілер қынжырлап, «Бейлидж д’Айгильон» деп атады. 1768 жылы герцог бұл трибуналды таратуға мәжбүр болды және сарайға оралды, онда ол «парти-девот» партиясымен интригаларын жаңартты және, ақыры, министр Шоизельді қызметтен босатуға қол жеткізді (1770 жылдың 24 желтоқсаны).

Сыртқы істер министрі

Людовик XV мадам дю Барридің кеңесімен парламенттердің қарсылығын жою мақсатында үкіметті қайта ұйымдастырғанда, д’Айгильон Сыртқы істер министрі тағайындалды, ал Маупеу мен Аббат Террей (1715–1778) да министрлікте қызметке кірді. Жаңа министрлік реформаларға ұмтылғанмен, халық арасында өте жағымсыз болды және «үштік билік» деп аталды. Үкіметтегі барлық сәтсіздіктер министрлердің қателіктеріне байланысты деп есептелді. Осылайша, 1772 жылы Швеция королі Густав III жасаған төңкеріс үшін д’Айгильонды кінәлады, бірақ Швециядағы француз елшісі граф де Верженнің берген нұсқауларын министр, герцог де ла Вриллер жазған еді. Дегенмен, д’Айгильон француз дипломатиясын жақсартуға ештеңе жасай алмады; ол Польшаның бірінші бөлінісіне келісім берді, Отбасылық келісімді жаңартты және иезуиттерді қолдағанмен, олардың таратылуына рұқсат берді. Людовик XV қайтыс болғаннан кейін ол Маупеумен және жас патшайым Мари Антуанеттамен қарым-қатынасын үзді, олар оның министрліктен босатылуын талап етті (1774).

Мұра

Ол 1788 жылы ұмытылып қайтыс болды. Оның өлімі туралы хабар Annonces Affiches Avis Bibliothèque nationale Arsenal 8 H 26195 n° 64 қыркүйек-желтоқсан 1788-де былай деп жазылған: 4 қыркүйек 1788 (вероятно, жерлеу күні, басқа деректер 1 қыркүйекте қайтыс болғанын көрсетеді) Эммануэль Арман Дуплессис Ришелье, Айгюйлон герцогы, Франция жұбы, генуялық ақсүйек, король ордендерінің шевальесі, әскерлерінің генерал-лейтенанті, Мажастети гвардиясының жеңіл атқыштар ротасының бұрынғы лейтенанты, Жоғарғы және Төменгі Эльзастың генерал-губернаторы, Ла-Фер қаласының, цитаделінің, саябағының және қамалының жеке губернаторы, Бретань провинциясының бұрынғы генерал-губернаторы, аталған провинцияда Мажастетинің бұрынғы қолбасшысы, бұрынғы сыртқы істер және соғыс министрі және мемлекеттік хатшысы. Университет көшесінде қайтыс болды, Сент-Сулписке әкелінді және Сорбоннаға жеткізілді. Ол Айгюйлон герцогы болған Арман Дезире де Вигнеро дю Плессис Ришельедің әкесі болды.