Кіріспе
Шотланд химигі Джеймс Янг (13 шілде 1811 – 13 мамыр 1883) – көмір және мұнайлық палевкадан парафин алу әдісімен танымал шотланд химигі. Оны көбінесе «Парафин Янг» деп атайды.
James Young FRS FRSE FCS DL LLD (13 July 1811 – 13 May 1883) was a Scottish chemist best known for his method of distilling paraffin from coal and oil shales. He is often referred to as Paraffin Young.
Өмір
Джеймс Янг Глазгоның Дригейт ауданындағы Шаттл-стритте, жиһаз жасаушы және ағаш шебер Джон Янг пен оның әйелі Жан Уилсонның ұлы болып дүниеге келді. Ол ерте жасында әкесінің шәкірті болды, бірақ кешкі мектепте өзі білім алды, 19 жасынан бастап жақын жердегі Андерсон колледжінде (қазіргі Стратклайд университеті) химиядан кешкі сабақтарға қатысты. Андерсон колледжінде ол жаңадан химия пәнінің лекторы болып тағайындалған Томас Грэммен танысты. 1831 жылы Янг Грэмнің ассистенты болып тағайындалды және кейде оның лекцияларын оқыды. Андерсон колледжінде ол сонымен қатар саяхатшы Дэвид Ливингстонмен танысып, достық қарым-қатынас орнатты; бұл достық Ливингстон Африкада көп жылдардан кейін қайтыс болғанға дейін сақталды. 1838 жылдың 21 тамызында ол Пейсли орталық приходтық округінің Мэри Янгқа үйленді; 1839 жылы олар Ланкаширге көшіп кетті. Ол 1883 жылдың 13 мамырында Шотландияның батысындағы Уэмисс шығанағындағы Келли үйінде қайтыс болды. Ол Инверкип шіркеуінің қорымда жерленген.
Мансап
1837 жылғы 4 қаңтардағы Янгтың алғашқы ғылыми мақаласында Майкл Фарадей ойлап тапқан вольталық батареяның өзге түрі сипатталған. Сол жылдың өзінде ол Грэммен бірге Лондон университетінің колледжіне көшті, онда оның тәжірибелік жұмысына көмектесті.
Химиялық заттар
1839 жылы Янг Джеймс Мюспратттың Ньютон-ле-Уиллоу қаласындағы химиялық зауытының басқарушысы болып тағайындалды, ал 1844 жылы Манчестердегі Теннантс, Клоу және Ко компаниясына жұмысқа орналасты, онда ол касситериттен тікелей натрий станнатын жасау әдісін әзірледі.
Картоптың құртты ауруы
1845 жылы ол Манчестер әдеби және философиялық қоғамының картоп шіруін зерттеу комитетінде қызмет етті және картопты сұйылтылған күкірт қышқылына малып салу арқылы аурумен күресуді ұсынды; ол 1847 жылдың 19 қазанында ғана қоғамға мүше болып қабылданды. «Манчестер Guardian» газетінің жеткіліксіз либералды екенін есептеген ол, 1846 жылы тұңғыш рет жарық көрген «Манчестер Экзаминер» газетін құру үшін қозғалыс бастады.
Майлар
1847 жылы Янгтың назары Дербиширдегі Альфретон қаласындағы Риддингс кенішіндегі табиғи мұнайдың шығуына аударды. Одан ол шам майы ретінде пайдалануға жарамды жеңіл, сұйық майды дистилляциялады, сонымен бірге машиналарды майлауға жарамды қою майды да алды. 1848 жылы Янг Теннантс компаниясынан кетіп, досы және көмекшісі Эдвард Мелдруммен серіктестік құрып, шикі мұнайды тазартумен айналысатын шағын кәсіпорын ашты. Жаңа майлар сәтті болды, бірақ көмір шахтасынан мұнай ағыны тез кеми бастады (1851 жылы толығымен таусылып бітті). Янг мұнайдың көмір шахтасының құмтас төбесінен тамшылап ағатынын байқап, оның көмір қабатына жылудың әсерінен пайда болғанын және оны жасанды түрде өндіруге болатынын болжады. Осы ойды дамыта отырып, ол көптеген тәжірибелер жасады және төмен температурада канельді көмірді дистилляциялау арқылы мұнайға ұқсас сұйықтық алуға қол жеткізді. Бұл сұйықтықты мұнай сияқты өңдегенде ұқсас өнімдер алынды. Янг баяу дистилляциялау арқылы одан бірнеше пайдалы сұйықтықтар алуға болатынын анықтады, олардың бірін төмен температурада парафинге ұқсас қатты затқа айналатыны үшін "парафин майы" деп атады.
Патенттер
Бұл майлар мен көмірден жасалған қатты парафинді өндіру 1850 жылғы 17 қазанда патенттелген. 1850 жылы Янг & Мелдрум және Эдвард Уильям Бинни Батыс Лотиандағы Батгейтте «Е. В. Бинни & Co.» және Глазгода «Е. Мелдрум & Co.» аттарымен серіктестікке кірісті; олардың Батгейттегі зауыстары 1851 жылы аяқталды және жергілікті шахталардан алынған торбанит, ламозит және битумды көмірден алынған мұнайды пайдаланып нафта мен майлау майын өндірген әлемдегі алғашқы толыққанды коммерциялық мұнай өндіріс орындары болды. Отын үшін парафин мен қатты парафин 1856 жылға дейін сатылмады. 1852 жылы Янг Манчестерден Шотландияға көшіп, сол жылы көмірді дистилляциялау арқылы парафин майын өндіруге қатысты АҚШ патентін алды. АҚШ және Ұлыбритания патенттері кейіннен екі елде де бірқатар сот процесінде сақталды, ал басқа өндірушілер оған роялти төлеуге міндетті болды. Мұнай тақталары аз бай болды, әдетте тоннасына 150-180 литр беретін, бірақ бұл жаңалық Янгтың қызметін Батыс Лотианға дейін кеңейтуге мүмкіндік берді.
Янгтың парафинді жеңіл және минералды мұнай компаниясы
1865 жылы Янг өзінің серіктестерінің үлесін сатып алып, Батыс Кальдердің жанындағы Аддиуэллде екінші, әрі ірі зауытын салды. Бұл сол кезде Шотландиядағы ең үлкен химиялық кешендердің бірі болатын. 1866 жылы Янг кәсіпорнын Янгтың парафин шамдары және минералды май компаниясына сатты. Янг компанияда қалып қойғанымен, оның жұмысына араласпады, керісінше, бизнестен шығып, яхтингпен айналысып, саяхаттап, ғылыми зерттеулермен шұғылданды және сатып алған жерлерін басқарды. Компания өсіп, парафин майы мен шамдарын бүкіл әлемге сата бастады, ал оның негізін қалаушысына «Парафин» Янг деген есім берілді. Аддиуэлл Young's Paraffin Light and Mineral Oil Co. Ltd компаниясының операциялық орталығы болып қала берді. 1900 жылдарға қарай жыл сайын шамамен 2 миллион тонна шифер өндіріліп, 4000 адам жұмыс істеді. Батыс Лотиандағы мұнай шикізаты индустриясы 1892 жылы 120 шикізат өңдеу зауытымен ең жоғалғы деңгейіне жетті, бірақ оның соңы жақындады. Шикізаттан май алу энергияны көп жұмсап, қымбатқа түсетін еді. Ресейден, кейін АҚШ-тан келген арзан, тегіс ағатын мұнай шикізатты нарықтан ығыстырып, 1919 жылға қарай, Янгның өлімінен соң көп өтпей, индустрияның құлауына себеп болды. Янгтың мұнай зауыты шамамен 1921 жылы жабылды.
Басқа жұмыстар
Еріктілер қозғалысына деген ынтаның ең жоғары шағында Янг 1862 жылғы 9 тамызда Батгейтте 4-ші Линлитгоуширлік атқыштар ерікті корпусын құрды, оның құрамына негізінен оның химиялық зауытының қызметкерлері кірді, ал Янг 1865 жылға дейін капитан ретінде басшылық етті. Кейіннен ол 8-ші ерікті батальонның D ротасы болып қайта құрылды. 1872 жылы Янг кемелерді тот басудан қорғау саласында маңызды жаңалықтар жасады, олар кейіннен Корольдік теңіз күштері қолданды. Ол кемедегі судың қышқыл екенін байқап, темір кемелердің тозуын болдырмау үшін әк қолдануды ұсынды. Янг 1880 жыл шамасында профессор Джордж Форбспен бірге жарық жылдамдығын зерттеді, бұл үшін Гипполит Физо әдісінің жетілдірілген түрін пайдаланды.
Зейнеткерлік және өлім
1868 жылы 6 сәуірде Янгтың әйелі қайтыс болды, ал 1871 жылы ол балаларымен Инверкип ауданындағы Уэмисс шығанағына жақын Келли Хаусқа көшіп өтті. 1881 жылғы халық санауында оның осы шаруашылықта ұлы мен қызымен бірге тұрғаны көрсетілген. Янг 71 жасында 1883 жылы 16 мамырда үйінде, ұлы Джеймс куә болғанда қайтыс болды.
Мұра
Ол өзінің бұрынғы профессоры Томас Грэмнің және өмір бойы досы, студенті Дэвид Ливингстонның мүсіндерін орнатты. Бұл мүсіндер Глазгодағы Джордж алаңында және Глазго соборында орналасқан. 1855 жылдан бастап Джеймс 'Парафин' Янг Полбеттегі Лаймфилд үйінде тұрды. Ливингстон 1864 жылы отырғызған сикомор ағашы Лаймфилд үйінің аумағында әлі де гүлдеп тұр. Сондай-ақ, онда миссионердің 19 ғасырдың ортасында ашқан "Виктория шарлауығының" кіші нұсқасын көруге болады. Янг бұл шарлауықты Ливингстонға құрмет ретінде, егістікті кесіп өтетін кішкентай өзенге салдырған. Янг Дэвид Ливингстонмен Андерсон колледжінде танысып, өмір бойы достық қарым-қатынаста болды. Ол Ливингстонның Африка экспедицияларына жомарт түрде қаржы жұмсады және Ливингстонды тірі табуға үміттенген, бірақ ары кеткен іздеу экспедициясына да үлес қосты. Ол сондай-ақ Ливингстонның қызметшілерін Англияға әкеліп, Глазго қаласына оның есіміне арналған мүсінді сыйға тартты, ол Глазгодағы Джордж алаңында орнатылды. Ливингстондағы Джеймс Янг атындағы орта мектеп, Батгейттегі Джеймс Янг жолы, Уфолл станциясындағы Джеймс Янг даңғылы және Стратклайд университетіндегі Джеймс Янг залдары оның құрметіне аталған. 2011 жылы ол Шотландияның инженерлік даңқ залына алғашқы жеті кіргендердің қатарында болды.