Кіріспе

Hevea brasiliensis, Пара резеңке ағашы, шаринга ағашы, seringueira немесе көбінесе резеңке ағашы немесе резеңке өсімдігі – бастапқыда Амазонка бассейнінде өскен, бірақ қазір таралғандықтан пантропикалық аймақтарда кездесетін, Euphorbiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл Hevea туысының ең маңызды экономикалық өкілі, себебі ағаштан алынатын сүтті латекс – табиғи каучуктың басты көзі болып табылады.

Сипаттама

Hevea brasiliensis – биіктігі жабайы жағдайда 30 метрге дейін жететін, жапырағы түсетін биік ағаш. Өндірістік ағаштар көбінесе латексін алу өсуін шектегендіктен, әлдеқайда кішідірек болады. Кені цилиндр пішіндес және ісіңкі, бөтелке тәрізді табаны болуы мүмкін. Қабығы қоңыр түсті, ал ішкі қабығы зақымданғанда латекс шығарады. Жапырақтары үш жапырақшадан тұрады және спираль бойынша орналасқан. Гүлшоғырында жеке аталық және аналық гүлдер болады. Гүлдері иіс шашады, сары түсті және гүл жапырақтары жоқ. Жемісі – үш ірі тұқымы бар қапшық; піскенде жарылып ашылады.

Резеңке ағаштары отырғызу

Табиғи ортада ағаш 43 метрге дейін биіктікке жете алады. Ақ немесе сары түсті латекс көбінесе қабықтағы латекс тамырларында, негізінен флоэмадан тыс жерде кездеседі. Бұл тамырлар ағаш бойымен оң жаққа бұрылған спиральмен жоғары қарай өрмелейді, көлденеңмен шамамен 30 градус бұрыш жасайды және 14 метрге дейін (45 фут) биіктікке жете алады.

Латекспен қапталған

Резеңке ағашы алғашқы өнімді беруге жеті мен он жылдың арасында уақыт кетеді. Жинаушылар латекс тамырларын ағаш өсуіне зиян келтірмей, тек тамырларды ашу үшін жеткілікті тереңдікте кесіп жарады, ал латекс кішкентай шелектерге жиналады. Бұл процеске резеңкеден шабу деп аталады. Латекс өндірісі әр ағашқа және клондарға қарай өте өзгеріс болуы мүмкін.

Ағаш жинау

Латекс өндірісі жасқа байланысты төмендегендіктен, каучук ағаштары әдетте 25-30 жасқа жеткенде кесіледі. Алдыңғы уақытта ағаштарды өртетін, бірақ соңғы онжылдықтарда ағаштан жиһаз жасау кең таралды. H. brasiliensis өсімдігін Бразилиядан тыс жерлерде өсіруге алғашқы тыраштандыру 1873 жылы жасалды. Біраз күш-жігердің нәтижесінде Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақта 12 көшет өсірілді. Бұл көшеттер өсіру үшін Үндістанға жіберілді, бірақ қурап қалды. Содан кейін, 1875 жылы Генри Уикхэм, Британ империясының қызметкері ретінде, 70 000 тұқымды Кьюге контрабандалық жолмен әкелді. Олардың шамамен 4 пайызы өсіп шықты, ал 1876 жылы 2000-ға жуық көшет Вардиан ыдыстарында Сейлонға (қазіргі Шри-Ланка) және 22 көшет Сингапурдың ботаникалық бақтарына жіберілді. Туған жерінен тыс жерлерде орналасқаннан кейін, каучук ағылшын колонияларында кеңінен тарады. 1883 жылы каучук ағаштары Явадағы Буитенцорг ботаникалық бағына әкелінді. 1898 жылға қарай Малайяда каучук плантациясы құрылды, ал 20-ғасырдың басында импортталған қытай жұмысшылары каучук өндірісінде басым күш құрады. Оңтүстік Америкада (Амазонка) ағаш өсіру 20-ғасырдың басында жергілікті қырыққан аурулардың каучук ағашына шабуыл жасауына байланысты тоқтатылды. Бұл ауру, Оңтүстік Америка жапырақ қырықпасы деп аталады, Амазонка бассейнінде мекендейтін Pseudocercospora ulei, сондай-ақ Microcyclus ulei немесе Dothidella ulei аскомицетінен туындайды. Бұл ауру Оңтүстік Америкадағы коммерциялық дақылдардағы ең агрессивті бес аурудың бірі деп есептелді. Содан кейін каучук өндірісі жергілікті емес, демек жергілікті өсімдік ауруларының әсеріне ұшырамаған әлемнің басқа аймақтарына көшті. Бүгінде каучук ағаштарының көп бөлігі Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан, ал 2011 жылы каучук өндіруші елдердің қатарында Таиланд, Индонезия, Малайзия, Үндістан және Вьетнам ең ірілері болды.

Қоршаған ортаны қорғау

Арсеннің жәндіктерге, бактерияларға және саңырауқұлақтарға зиянды әсері арсен триоксидін, әсіресе Малайзияда, резеңке плантацияларында кеңінен қолдануға алып келді. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы резеңке ағаштарының басым бөлігі Оңтүстік Америка жапырақ шөбінің (Pseudocercospora ulei) қатты зардап шегуге бейім сорттарының клондары болып табылады. Осы себептерге байланысты, тарихшы және экология зерттеушісі Чарльз Манн 2011 жылы жарық көрген "1493: Колумб жасаған жаңа әлемді ашу" атты кітабында, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы резеңке плантациялары жақын арада осы шөбінен қирап, халықаралық өнеркәсіп үшін ауыр салдарга әкелуі мүмкін деп болжады.

Екіншілік метаболиттер

Hevea brasiliensis тұқымдарында шоғырланған цианогенді гликозидтер (CG) қорғаныс механизмі ретінде пайда болады. (Бұл гликозидтер басқа зиянкестерге қарсы тиімді болғанымен, саңырауқұлақ патогендеріне қарсы өте тиімді емес. Кейде олар тіпті зиян келтіруі мүмкін. Резеңке ағашында осы жағдай байқалады, ол Pseudocercospora ulei-ден қорғану үшін көбірек цианогенді гликозидтер өндіргенде, керісінше, нашар зардап шегеді. Мұның себебі цианидтің басқа қорғаныс метаболиттерінің өндірісін тежеуі болуы мүмкін. Осының нәтижесінде, саңырауқұлақтық немесе саңырауқұлақтық емес зиянкестердің жергілікті таралуына байланысты цианогенді гликозидтерді қолдайтын немесе оларға қарсы тұратын едәуір түрлі субпопуляциялар қалыптасады.) CG-дегі көміртек және азот қажет болған жағдайда өсімдік өсуіне және латекс өндірісіне қайта жұмсалады, бұл оларды азотты сақтаудың тиімді құралы етеді, әсіресе өсімдік жарықтан айырылғанда және фотосинтез ақуыздарында сақтау тиімсіз болғанда. α-гидроксинитрилдердің цитоплазмада орналасқандығы мүмкін. Линамаринге сүйіспен линамараза, β-гликозидаза әсер етеді. Hevea brasiliensis линамаразасы линамаринге, ол моноглюкозид болғандықтан әсер етеді, бірақ линустатинге, ол диглюкозид болғандықтан әсер етпейді. Шындығында, ловастатиннің өндірілуі линамаразаның линамаринге қатысты ыдырауын тежейді. Бұл линустатиннің өсімдік ішінде синтезден кейін тасымалдануына, ерте ыдырау қаупінсіз мүмкіндік береді.