Кіріспе
Әскери мақсаттарда немесе әскери операцияларды қолдауда жобаланған немесе пайдаланылатын ұшақтар.
Әскери ұшақ – кез келген заңды немесе бүлікші әскери ұйымның кез келген түрімен пайдаланылатын, тұрақты қанатты немесе айналмалы қанатты ұшақ. Алғашқы әскери аэростат бөлімі – 1794 жылы Флевр шайқасы кезінде әуеден бақылау үшін бақылау шарларын ұшырған француз аэростатикалық корпусы болды. Бұл шайқас әуеден бақылауды алғаш рет пайдаланған ірі шайқас еді. Шарлар 19 ғасырда, соның ішінде Наполеон соғыстары мен Франко-пруссия соғысында бақылау және үгіт тарату үшін қолданыла берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс «Цеппелин» дирижабльдері британ қалаларына бірнеше әуе шабуылын жасады, сондай-ақ бақылау мақсатында да пайдаланылды. Содан бері тек бірнеше жеңіл әскери ұшақтар пайдаланылды, мысалы, американдық «Blimp MZ 3» ұшағы, 2006-2017 жылдар аралығында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің зерттеу және әзірлеме жұмыстары үшін қолданылды.
Ауадан ауыр
Райт флайерінің алғашқы ұшуынан кейін көп ұзамай, бірнеше елдің әскерлері қозғалтқышты ұшақтарға қызығушылық танытты. 1909 жылы АҚШ армиясы Аэронавтикалық бөлімшеге, АҚШ Сигнал корпусына екі орындық бақылау ұшағын – «Райт Милитари Флайер» моделін сатып алды. Ол 1911 жылға дейін қызмет етті, одан кейін қозғалтқышты ұшақтар әлемнің көптеген армияларында маңызды құралға айналды. Ұшақтар итальян-түрік соғысында әуеде барлау және тактикалық бомбалау миссияларын орындады, ал Бірінші Балқан соғысында әскери-әуе операцияларының алғашқы мысалдары пайда болды. Екінші Балқан соғысында фотобарлау және үгіт парақтары таратылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста әуе шайқастары маңызды рөл атқарды, соғыс барысында истребительдер жасалды, ұзақ қашықтықтағы стратегиялық бомбалау мүмкін болды және ұшақтар әуе кемелерінен қолданыла бастады. Ұшақтар медициналық эвакуация сияқты түрлі көмекші міндеттерді де орындады, сондай-ақ барлау шарларына қарсы қолдануға арналған, әуеден-әуеге зымырандар сияқты жаңа қарулар пайдаланды. Ұшақ құрылысы технологиясы соғыстар аралығында қарқынды дамыды, әскери ұшақтардың мүмкіндіктері арта түсті. Осы кезеңде автогиро және тікұшақтар да жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери авиация жаңа деңгейге көтерілді. Ауадағы шешуші шайқастар соғыстың бағытын анықтады, алғашқы реактивті ұшақтар ұрысқа қатысты, крейсерлік және баллистикалық зымырандар алғаш рет қолданылды, әуе десанттық әскерлер мен жүктер парашютпен шайқасқа жіберілді, ал соғысты аяқтаған ядролық қарулар әуе арқылы жеткізілді. Суық соғыс кезеңінде авиациялық технология өте жылдам дамыды. Реактивті ұшақтардың жылдамдығы 1 және 2 Махтан асты, қару-жарақтарда зымырандар басымдыққа ие болды, ұшақтардағы электроника күрделенді, әуеде жанармай құю кеңінен қолданыла бастады және көліктік ұшақтардың көлемі артты. 1970-ші жылдары жасырын ұшақтар әзірленді және 1980-ші жылдары жауынгерлік міндеттерді орындады.
Жауынгерлік
Жауынгерлік ұшақтар, немесе "соғыс ұшақтары" шайқас ұшақтары, бомбалаушылар, шабуылдаушылар, электрондық соғыс жүргізушілер, теңіз ұшақтары, көпүрлі және ұшқышсыз ұшақтар деп жіктеледі. Олардың арасында МиГ-23 және советтік Ильюшин Ил-2 сияқты шайқас-бомбалаушы ұшақтары да бар. Сонымен қатар, жауынгерлік ұшақтарға Hawker Siddeley Nimrod және S-3 Viking сияқты ұзын қашықтықта теңіздік патрульдеуге арналған ұшақтар да кіреді, олар көбінесе кемеге қарсы зымырандармен және суастына қарсы қарулармен жабдықталған.
Ұрғыштар
Ұшқыштардың басты міндеті – жаудың ұшақтарын әуедегі жекпе-жекте жою, сондай-ақ шабуылдық және қорғанысқа бағытталған әуе операцияларының бір бөлігі ретінде. Көптеген ұшқыштарда жердегі нысандарға шабуыл жасау мүмкіндігі де бар, бұл оларға жер бетіндегі шабуылдар мен тікелей әуе қолдауы миссияларын орындауға мүмкіндік береді. Әуедегі қорғаныс міндеттерінен өзге, олар бомбалаушылар мен басқа ұшақтарды сүйемелдеуге де тартылады. Ұшқыштарда түрлі қару-жарақтар болады, оның ішінде пулеметтер, автоматты зеңбіректер, ракеталар, басқарылатын зымырандар және бомбалар бар. Көптеген қазіргі заманғы ұшқыштар жаудың ұшақтарын олардың көру қабілетіне енбейтін, тіпті анықталмай тұрып алыстан шабуылдай алады. Мұндай ұшқыштардың мысалдары: F 35 Lightning II, F 22 Raptor, F 15 Eagle және Su 27.
Бомбалаушылар
Бомбалаушылар әдетте, истребительдерге қарағанда ірі, ауыр және маневрлеуге қиын болады. Олар үлкен мөлшердегі бомбалар, торпедалар немесе қанатты зымырандарды тасымалдай алады. Бомбалаушылар негізінен жердегі нысандарға шабуыл жасау үшін қолданылады және жаудың истребительдерімен тікелей қақтығысуға жеткілікті жылдамдыққа және ептілікке ие болмайды. Кейбіреулері бір қозғалтқышпен жабдықталған және бір пилотты қажет етеді, ал басқалары екі немесе одан көп қозғалтқышқа және екі немесе одан көп экипаж мүшесіне ие. B-2 Spirit сияқты шектеулі мөлшердегі бомбалаушылардың жау радарынан жасырыну қабілеті бар. Қазіргі заманғы бомбалаушының мысалы – B-52 Stratofortress. Екінші дүниежүзілік соғыстағы бомбалаушының мысалы – B-17 Flying Fortress. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы бомбалаушының мысалы – Handley Page O/400. Бомбалаушылардың түрлеріне жеңіл, орташа, ауыр, пикируші және торпедалық бомбалаушылар жатады.
Шабуыл әуе кемесi
Шабуылдаушы ұшақтар достық жер әскерлеріне қолдау көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Олардың кейбіреулері жаудың тыл шебіндегі маңызды нысандарды жою үшін дәстүрлі немесе ядролық қаруды алып жүре алады. Шабуылдаушы тікұшақтар жаудың бронетехникасына шабуыл жасайды және жер әскерлеріне тікелей әуеден қолдау көрсетеді. Тарихи шабуылдаушы ұшақтардың мысалы – советтік Ильюшин Ил-2. Көптеген көліктік ұшақтар бүйірден атуға арналған қарулармен жарақтандырылып, жердегі нысандарға шабуыл жасау үшін қолданылған. Мұндай ұшақтардың қатарында AC-47 және AC-130 жауынгерлік ұшақтары бар.
Электрондық соғыс
Электрондық соғыс ұшағы – қарсыластың радар және радио жүйелерінің тиімділігін төмендету мақсатында электрондық соғыс жүргізуге жабдықталған әскери ұшақ. Олар көбінесе басқа, бұрыннан бар ұшақтардың өңделген нұсқалары болып табылады. Мысалы, EA-18G Growler – F/A-18F Super Hornet ұшағының өңделген түрі.
Теңізде қарауылдау
Теңіздік қаруылдау ұшағы – су үстінде ұзақ уақыт бойы теңіздік қаруылдық міндеттерде, әсіресе суастына қарсы, кемеге қарсы және іздеу-құтқару операцияларында жұмыс істеуге арналған, қанаттары бар әскери ұшақ. Кейбір қаруылдау ұшақтары осы мақсат үшін арнайы жобаланған, мысалы, Kawasaki P-1. Көптеген басқалары бұрыннан бар ұшақтардың өңделген нұсқалары болып табылады, мысалы, Boeing P-8 Poseidon, ол Boeing 737-800 авиалайнерінің негізінде жасалған. Теңіздік қаруылдау ұшағы термині көбінесе қанаттары бар ұшақтарға қатысты болғанымен, басқа ұшақ түрлері, мысалы, дирижабльдер мен тікұшақтар да осы міндеттерде қолданылған.
Көп рөлді
Қазіргі заманғы көптеген әскери ұшақтар көпүрлілікке ие. Бұл термин көбінесе қанатты ұшақтарға қатысты қолданылады және ауадан ауаға, ауадан жерге өту мүмкіндігін, кейде тіпті бір миссия барысында осы рөлдер арасында ауысу қабілетін білдіреді. Көпүрлілікке ие үлгілерге F-15E Strike Eagle, Eurofighter Typhoon, Rafale Dassault және Panavia Tornado жатады. Екінші дүниежүзілік соғыстан P-38 Lightning мысалы келтіріледі. Көп мақсатты қолданылатын тікұшақ та көпүрлі ұшақ ретінде есептелуі мүмкін және жақыннан әуе көмегі көрсету, әуе шабуылы, әскери логистика, CASEVAC, медициналық эвакуация, басқару және қадағалау, сондай-ақ әскер тасымалдау сияқты міндеттерді орындай алады.
Адамсыз
Ұшқышсыз жауынгерлік ұшақтарда (ҰЖҰ) экипаж болмайды, бірақ олар қашықтан басқарушы оператор арқылы басқарылады. Олардың дербестік деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. ҰЖҰ көбінесе бомбалармен, жер-әуе зымырандарымен немесе басқа да авиациялық қару-жарақтармен жабдықталады. Олардың қолданылуына бағытталған өлтірулер, дәлдікпен әуе шабуылы, әуеде кедергі жасау, сондай-ақ ұшқышсыз соғыстың басқа да түрлері кіреді.
Жауынгерлік емес
Әскери ұшақтардың жауынгерлік емес рөлдеріне іздеу-құтқару жұмыстары, барлау, бақылау/қадағалау, әуедегі ерте ескерту және басқару, көлік тасымалы, оқу және ауада жанармай құю кіреді. Көптеген азаматтық ұшақтар, қанаттары тұрақты және айналмалы, әскери қолдану үшін жеке үлгілерде жасалған, мысалы, азаматтық Douglas DC 3 авиалайнері, ол әскери C 47 Skytrain болып өзгертілді, сондай-ақ британдық "Дакота" көлік ұшақтары және ондаған жылдар өткен соң АҚШ Әуе күштерінің AC 47 Spooky атқыш ұшақтары. Тіпті екі орындық Piper J 3 Cub ұшағының да әскери нұсқасы болған. Глайдерлер мен ауа шары да әскери ұшақ ретінде пайдаланылған; мысалы, ауа шарлары Америка Азамат соғысы және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бақылау үшін қолданылған, ал әскери глайдерлер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуе десанттық шабуылдарда жер әскерін жеткізу үшін пайдаланылған.
Әскери көлік
Әскери көлік (логистикалық) ұшақтары негізінен әскерлерді және соғыс жабдықтарын тасымалдау үшін қолданылады. Жүктер паллеттерге орналастырылуы мүмкін, оларды тиеу оңай, ұшу үшін жақсы бекітіледі және жеткізу үшін жылдам түсіріледі. Жүктер парашют арқылы ұшып бара жатқан ұшақтан да түсірілуі мүмкін, бұл қону қажеттілігін жояды. Бұл санатқа сондай-ақ әуеде май құюшы ұшақтар да кіреді; олар ұшу кезінде басқа ұшақтарды маймен қамтамасыз ете алады. Көлік ұшағының мысалы – C-17 Globemaster III. Екінші дүниежүзілік соғыстан С-47 ұшағын келтіруге болады. Май құюшы ұшақтың мысалы – KC-135 Stratotanker. Көлік тікұшақтары мен жолайқыштар басқа ұшақтардың қона алмауы мүмкін аймақтарға әскерлер мен жабдықтарды жеткізуге мүмкіндік береді. Әскери көлік ұшағын "жүк ұшағы" деп атау қате, себебі әскери көлік ұшақтары десантшылар мен басқа да қызметкерлерді тасымалдай алады.
Әуедегі ерте ескерту және бақылау
Әуедегі ерте ескерту және басқару (AEW&C) жүйесі – ұшақтарды, кемелерді және құрлықтағы көлік құралдарын қашықтықтан анықтауға, сондай-ақ әуе шайқасында жойғыш және шабуылдық ұшақтардың соққыларын бағыттап, әуе кеңістігін басқаруға арналған әуедегі радиолокациялық жүйе. AEW&C бөлімшелері бақылау жұмыстарын жүргізу үшін де қолданылады, оның ішінде құрлықтағы нысаналарды бақылау және C2BM (басшылық және бақылау, шайқас басқару) функцияларын орындау, бұл әскери басқарумен басқа күштерге берілген әуежайдың қозғалысын бақылаушыға ұқсас. Ұшақтағы радарлар операторларға жүздеген шақырым қашықтықтағы достық және жау ұшақтарын ажыратуға мүмкіндік береді. AEW&C ұшақтары қорғаныс және шабуылдық әуе операцияларында қолданылады, ал НАТО және Американдық оқудан өткен немесе біріктірілген әуе күштері үшін олар жауынгерлік ақпараттық орталықтың теңіз кемесі үшін негізгі құрал саналады, сонымен қатар өте жылдам және қуатты радар платформасы болып табылады. Жүйе жойғыштарды нысаналық аймаққа бағыттау үшін шабуылда қолданылады, ал қорғаныс мақсатында жау күштерінің, әуе және құрлықтағы қарсы шабуылдарын тойтару үшін пайдаланылады. Биіктіктен басқарудың артықшылығы соншалықты маңызды, АҚШ Әскери-теңіз күштері өздерінің Supercarriers-терінен AEW&C ұшақтарын пайдаланады, осылайша кемедегі жауынгерлік ақпараттық орталықты (CIC) күшейтеді және қорғайды. AEW&C бұрынғы терминдермен де белгілі – "әуедегі ерте ескерту" (AEW) және "әуедегі ескерту және басқару жүйесі" (AWACS, /ˈeɪwæks/ ay waks), бірақ AWACS – қазіргі таңда НАТО және АҚШ Әскери-әуе күштері қолданатын нақты жүйенің атауы, және осы жүйеге ұқсас жүйелерді сипаттау үшін жиі қате қолданылады.
Барлау және қадағалау
Барлау ұшақтары негізінен ақпарат жинау үшін қолданылады. Олар камералармен және басқа да сенсорлармен жабдықталған. Бұл ұшақтар арнайы жасалған немесе негізгі истребитель немесе бомбалаушы ұшақтардан өзгертілген болуы мүмкін. Бұл қызметті әскери спутниктер мен ұшқышсыз әуе кемелері (ҰӘК) көбірек атқарады. Бақылау және зерделеу ұшақтары радар және басқа да сенсорларды майданды бақылау, әуе кеңістігін қадағалау, теңізді күзету және артиллерияны анықтау үшін пайдаланады. Оларға азаматтық ұшақтардың өңделген үлгілері, байланған түйін және ҰӘК жатады.
Тәжірибелік
Эксперименттік ұшақтар жаңа аэродинамикалық, конструкциялық, авионикалық немесе қозғалтқыш принциптерін сынау мақсатында жасалады. Олар көбінесе мұқият құралдармен жабдықталған, ал олардың көрсеткіштері радиожиілікті деректер желілері арқылы сынақ полигондарындағы жер станцияларына телеметрленеді. Мысалы, Бристоль 188 – эксперименттік ұшақ.