Кіріспе

Уытты жыландар туысы
Автоматты taxobox
| image = Davidraju IMG 7334. jpg
| image caption = Bungarus fasciatus (жолақты крайт), крайттердің ең ірі түрі
| taxon = Bungarus
| authority = Daudin, 1803
| type species = Bungarus annularis
| type species authority = Daudin, 1803
| synonyms = *Pseudoboa Oppel, 1811
Aspidoclonion Wagler, 1828
Megærophis Gray, 1849
Xenurelaps Günther, 1864
| synonyms ref = Азияға тән элапидтер туысы. Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Қытайдағы тропикалық ормандардың төңірегінде жиі кездеседі, олар орташа өлшемді, жоғары уытты жыландар, олардың ұзындығы көбінесе одан аспайды. Бұл түнгі жылан жемтенушілер, негізінен түні бойы басқа жыландармен қоректенеді, кейде кесірткелер, қосмекенділер және кеміргіштерді де жейді. Көптеген түрлердің жолақты өрнектері өздеріне шабуылдаушыларға ескерту ретінде қызмет етеді. Жалпы, тыныш және ұялды деп есептелгенімен, крайттер адамдар үшін қауіпті болатын, өте күшті нейротоксикалық у іздеуге қабілетті. Туысқа қазіргі таңда 16 түр және 5 түрше кіреді.

Тарату

Крайттар тропикалық және субтропикалық Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, сондай-ақ Индокитайда таралған. Олар батыста Ираннан басталып, шығысқа қарай Үнді субконтиненті арқылы (Бангладеш, Непал, Пәкістан және Шри-Ланканы қоса алғанда) және Оңтүстік-Шығыс Азияға (Борнео аралы, Бруней, Камбоджа, Индонезия, Лаос, Малайзия, Мьянма, Папуа-Жаңа Гвинея, Филиппин, Таиланд және Вьетнамды қоса алғанда) жетеді.

Сипаттама

Крайттардың жалпы ұзындығы (құйрығын қоса алғанда) әдетте 1,5–2,5 метрді құрайды, бірақ 3 метрдей үлкен мысалдар да кездеседі. Жолақты крайт (B. fasciatus) 2,5 метрге дейін өсе алады. Крайттардың көптеген түрлері тегіс, жылтыр қабықшалармен жабылады, олар қара және ақ түсті жолақтармен ерекшеленеді. Бұл жайылымдар мен бұталы орманды мекендейтін ортасында ескерту түсі ретінде қызмет етуі мүмкін. Арқаның жотасы бойындағы қабықшалар алтыбұрышты болып келеді. Басы жұқа, ал көздері дөңгелек қарайыштарға ие. Крайттардың дорсолатеральді жалпақтануы айқын байқалады, бұл олардың қимасын үшбұрышты етеді.

Экология

Крайттар түнгі және жыландармен қоректемелі, негізінен өздерінің түлерінен бастап басқа жыландарды жейді, бірақ кейде кішкентай кеміргіштер мен кесірткелерге де аң аулауы байқалған. Оларды күндіз сирек кездестіруге болады, ал түнде едәуір сергек болады. Егер мазаласа, қашуға тырысады; егер қашуға мүмкін болмаса, қорғану үшін басын денесінің астына жиырып, оралады. Әдетте жайлы да қорқақ болғанымен, кейбір түрлері көшіру үшін ұсталғанда күшті қарсылық көрсетеді. Ұдайы мазалау жыландардың соңғы шарасы болып табылатын шағуға алып келуі мүмкін. Крайттар жұмыртқа туады, бір ретте 12-14 жұмыртқадан шығарады. Аналығы олардың шайқалуына дейін әдетте олармен бірге болады.

Уыт

Бұл түліктердің кейбіреулері әлемдегі ең улы құрлықтағы жыландардың қатарына жатады, егешқұйрықтарға қатысты, олардың өте күшті, жүйкеге әсер ететін улы заты бар, бұл бұлшықеттердің салқындауына әкеледі. Клиникалық тұрғыдан алғанда, олардың улы заты негізінен пресинаптикалық нейротоксиндерді қамтиды, бұл нейрон аяқтарының келесі нейронға химиялық байланыс механизмін дұрыс босату қабілетіне әсер етеді. Бангаротоксиндермен уланудан кейін, нейротрансмиттерлердің босатылуы бастапқыда тоқтатылады (қарқынды салқындауға әкеледі), содан кейін үлкен шамадан тыс қоздыру кезеңі (құрысу, діріл, спазм) пайда болады, ол ақырында салқындауға дейін жетеді. Уланудың бұл кезеңдері денедегі барлық бөліктерде немесе болмауы мүмкін; олар бір уақытта немесе әртүрлі уақытта пайда болуы мүмкін. Шаққанның ауырлығы және енгізілген удың мөлшері симптомдардың қарқындылығын анықтайды. Крайттар көбінесе түнгі жануарлар болғандықтан, күндіз адамдармен кездесу сирек болады. Шаққандар көбінесе күн батқаннан кейін болады және көбінесе (бастапқыда) ауыртпайды; сондықтан, құрбан ұйықтаса немесе крейтті байқамаса, шаққан байқалмай қалуы мүмкін, бұл денедегі уланудың ұзаруына әкеледі. Дегенмен, мүмкіндігінше дереу медициналық көмек алу керек, өйткені крейттің шағуы өмірге қауіпті деп есептеледі. Барлық улы жылан шағулары дереу медициналық төтенше жағдай ретінде қабылдануы керек. Әдетте, құрбандар қарқынды ішкі құрылыстармен бірге прогрессивті бұлшықет салқындауын сезіне бастайды, көбінесе птозбен басталады. Жергілікті симптомдар көбінесе байқалмайтындықтан, науқасты параличтің айқын белгілеріне (мысалы, екі жақты птоз, диплопия және дисфагия) қарай мұқият бақылауға алу керек, содан кейін (мүмкіндігінше тез) антиуызбен емдеу керек. Көп жағдайда крейттің шаққан жерінде аздап немесе мүлдем ауыртпайды, бұл құрбанға жалған сенімділік береді. Уланған науқастардың негізгі медициналық қиындығы – медициналық ресурстардың жетіспеушілігі (әсіресе ауылдық ауруханаларда интубациялық құралдар мен жасанды тыныс алу аппараттары) және антиуыздың тиімсіздігі. Медициналық мекемеге келгеннен кейін, удың метаболизденгенге дейін және құрбан өздігінен тыныс ала алатынға дейін, әсіресе егер түрге тән антиуыз болмаса, қолдау көрсетілуі керек. Токсиндер ацетилхолиннің берілуін өзгертетіндіктен, кейбір науқастар холинестераз ингибиторларымен, мысалы, физостигминмен немесе неостигминмен сәтті емделген, бірақ нәтижесі әртүрлі және түрге байланысты болуы мүмкін. Егер өлім орын алса, ол әдетте крейт шаққаннан кейін 6-12 сағаттан кейін болады, бірақ айтарлықтай кешіктірілуі мүмкін. Бұл жағдайда өлімнің негізгі себебі – тыныс алу жеткіліксіздігі, диафрагманың толық салқындауынан болатын тұншығу. Науқастар ауруханаға жеткенімен, кейбір аймақтарда медициналық көмек алу үшін ұзақ сапар уақыты болғандықтан, олар тұрақты комаға түсуі (тіпті гипоксиядан ми өліміне дейін) мүмкін. Бұл туыстың мүшелерінің шағуынан болатын өлім-жітім көрсеткіші түрге байланысты әр түрлі болады; Аделаида университетінің токсикология бөліміне сәйкес, жолақты крейттің шағуынан емдеусіз адамдарда өлім-жітім көрсеткіші 1-10%, ал қарапайым крейттің көрсеткіші 70-80%. Барлық басқа улы жыландар сияқты, крейттің шағуынан болатын өлім уақыты мен өлім-жітім деңгейі көптеген факторларға байланысты, мысалы, удың мөлшері және құрбанның денсаулық жағдайы. Поливалентті элапидтік антиуыз B. candidus және B. flaviceps уын бейтараптандыруда тиімді, ал B. fasciatus үшін де тиімді, ал B. fasciatus моновалентті антиуыз да орташа тиімді.