Кіріспе

Императорлық Жапон Әскери-теңіз күштерінің B1 типті I 25 (イ 25) – II дүниежүзілік соғыста қызмет еткен, Перл-Харборға шабуылға қатысқан және II дүниежүзілік соғыста АҚШ континенттік бөлігіне әуе шабуылын жасаған жалғыз Орталық державалардың (Axis) субмаринасы. Бұл шабуылдар Орегон штатындағы "Көзшілдік әуе шабуылдары" (Lookout Air Raids) және Форт Стивенс қамалын атқылау ретінде белгілі. I 25 су бетінде 2584 тонна, су астында 3654 тонна су сыйымдылығына ие болды, ұзындығы [ұзындығы көрсетілмеген], ең жоғары су бетіндегі жылдамдығы [жылдамдық көрсетілмеген] және ең жоғары су астындағы жылдамдығы [жылдамдық көрсетілмеген] болды. Ол "Глен" деп аталған одақтастарда белгілі, екі орындық "Йокосука E14Y" барлау гидроұшағын тасыды. Ұшақ бөлшектелген күйде басқару мұнарасының алдындағы ангарда сақталды.

Бірінші қарауыл

Екінші дүниежүзілік соғыста мен Хиросиманың Этажима қаласында 51-ші сыныпты бітірген лейтенант командир Акидзи Тагамидің басқаруында қызмет еттім. 26 жастағы лейтенант Тацуо Цукудо I-25 су асты кемесінің штаб офицері болды. 1941 жылы 21 қарашада I-25 соғысқа дайындық мақсатында Йокосукадан шықты. I-25 және тағы үш су асты кемесі Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасаған кезде Оахудың солтүстігіндегі аймақта күзетте болды. Жапондық авианосецтер шабуылдан кейін батысқа қарай кеткен соң, I-25 және тағы сегіз су асты кемесі АҚШ-тың батыс жағалауын күзету үшін шығысқа қарай бағыт алды. I-25 Колумбия өзенінің аузында күзет жүргізді. 1941 жылы Рождество қарсаңында американдық жағалау қалаларын атқылау жоспарланған, бірақ жағалаудағы әуе және теңіз күзеттерінің жиілігіне байланысты ол тоқтатылды. I-25 АҚШ жағалауындағы "Коннектикут" танкеріне шабуыл жасады. Зақымдалған танкер қашып құтылуға тырысты, бірақ Колумбия өзенінің аузында жағаға отырды. Содан кейін I-25 1942 жылғы 11 қаңтарда жанармай құю және жөндеу үшін Кваджалейнге оралды.

Екінші қарауыл

I-25 кемесі 5 ақпанда Маршалл аралдарындағы Кваджалейн атолын тастап, Тынық мұхитының оңтүстігіндегі кезекті операциялық патрульге шықты. Тагамиге Австралияның Сидней, Мельбурн және Хобарт порттарын, содан кейін Жаңа Зеландияның Веллингтон және Окленд порттарын барлау тапсырылды. I-25 кемесі 9 күн бойы су бетінде саяхаттады, бірақ Австралия жағалауына жақындағанда, тек түнде ғана су бетіне шықты. 14 ақпанда I-25 Сидней жағасынан бірнеше шақырым қашықтықта болды. Сиднейдегі із шамдары I-25 кемесінің көпірінен анық көрінді. Содан кейін Тагами I-25 кемесін Сиднейдің оңтүстік-шығысына қарай бағыттады. Бірнеше күндік қатты толқындар "Глен" ұшағын бірден ұшыруға кедергі келтірді. Олар күндіз су астында болып, түнде су бетіне шықты. Нақтырақ айтқанда, 17 ақпан сейсенбі күні, Нобуо Фуджита "Глен" ұшағымен Сидней портының үстінен барлау ұшуын жүзеге асырды. Мақсаты Сиднейдегі әуе базасын қарап шығу еді. 07:30-ға қарай Фуджита I-25 кемесіне оралып, "Глен" ұшағын бөлшектеп, су өткізбейтін ангарға орналастырды. Командир Тагами I-25 кемесін су бетінде оңтүстікке қарай бағыттады. 18 ақпан сәрсенбі күні түскі уақытта олар Сиднейдің оңтүстік-шығысына жақын, оңтүстікке қарай бет алды. Келесі міндеті Мельбурн үстінен ұқсас ұшу болды. Тагами ұшақты Басс бұғазының батыс жағындағы Кинг аралының солтүстік шетіндегі Викхэм мүйісінен ұшыруға шешім қабылдады, ол Виктория мен Тасманияның арасындағы шамамен ортасы болды. 26 ақпанда ұшақ Порт-Филлип шығанағы арқылы Мельбурнге барлау рейсі үшін ұшырылды. Фуджитаның Австралиядағы келесі барлау ұшуы 1 наурызда Хобарт үстінен жасалды. Содан кейін I-25 Жаңа Зеландияға бағыт алды, онда Фуджита 8 наурызда Веллингтон үстінен тағы бір барлау ұшуын орындады. Фуджита 13 наурызда Окленд үстінен ұшты, содан кейін 17 наурызда Фиджиге ұшты. I-25 31 наурызда Кваджалейндегі базасына оралды, содан кейін жөндеуге Йокосукаға бағыт алды. 1942 жылғы 18 сәуірде I-25 Йокосуканың 5-ші құрғақ догында болғанда, Дулиттл рейдінің B-25 Митчелл бомбалаушыларының бірі жанындағы 4-ші құрғақ доктағы жапондық әуе кемесі Рюхоны зақымдады.

Үшінші қарауыл

Солтүстік Американың батыс жағалауында үшінші әскери патрульге шығу барысында Алеут аралдарынан өтіп бара жатып, I-25 Glen теңіз ұшағы Кодиак аралындағы АҚШ әскери нысандарының үстінен ұшты. 1942 жылдың 21 мамырындағы барлау Мидуэй шайқасының солтүстікке қарай бағытын алмастыруға дайындық болды. 1942 жылдың 20 маусымында, түн ортасынан кейін, I-25 Вашингтон жағалауында жаңа, көмірмен жұмыс істейтін канадалық жүк кемесі SS Fort Camosun-ды торпедалады. Кеме Англияға мырыш, қорғасын және фанера сияқты соғыс материалдарын тасымалдап бара жатқан еді. Бір торпеда көпірдің сол жағына тиіп, екінші және үшінші жүк бөлімдерін су басты. Таң атқаннан кейін канадалық корветтер зардап шеккен кемеге жетіп, экипажды құтқару қайықтарынан құтқарып алды. Fort Camosun жөндеу үшін Пьюгет шығанағына сүйретілді, ал кейіннен 1943 жылдың күзінде Аден шығанағында I-27-нің торпедалық шабуылынан аман қалды. 1942 жылдың 21 маусымында I-25 Орегон штатындағы Колумбия өзенінің аузына жақын жердегі миналық далалардан қашу үшін балық аулау кемелерінің флотына ілесіп жүрді. I-25 кейіннен қызметтен шығарылған Форт Стивенс ішіндегі шағын жағалау армиялық нысаны – Батарея Расселге 14 см (5.5 дюйм) калибрлі 17 снаряд атты. Форт Стивенс екі 10 дюймдік жоғалып кететін зеңбірек, 12 дюймдік минометтер, 75 мм далалық зеңбіректер, .50 калибрлі пулеметтер, сондай-ақ оларға сәйкес прожекторлар, бақылау посттары және құпия радарлық мүмкіндіктермен жабдықталған. Залал аз болды. Шын мәнінде, фортта зақымдалған маңызды нәрселердің тек бейсболдың артқы торы мен бірнеше электр және телефон желілері болды. Одан кейін, бұл оқиға Батарея Расселдегі қызметкерлерді қатты ынталандырып, оларды белсенділікке итерді. Олар төсектен секіріп шығып, қараңғыда бір нәрсеге соқтығысты, шамды жағу туралы ой жоқ еді, өйткені олар шайқасқа дайындыққа асықты. "Біздің жағдайымыз қиын еді", - деді батарея командирі капитан Джек Вуд кейін тарихшы Берт Вебберге. "Бірақ біз бірнеше минут ішінде жауап беруге дайын едік". Бірақ артиллерияшылар оқ атуға рұқсат сұрағанда, оларға қатаң түрде бас тартылды. Мұның бір себебі, су асты кемесінің орналасқан жері әртүрлі бақылау пункттерінен алынған мәліметтерді бағалау қиындықтарына байланысты белгісіз болды. Сонымен қатар, билік өкілдері кейіннен олардың зеңбіректерінің орналасқан жерін барлау миссиясы деп санайтындарға жария етуден аулақ болғысы келді. Су асты кемесі Батарея Расселдің артиллериясының қашықтығынан тыс болуы мүмкін еді; 10 дюймдік жоғалып кететін зеңбіректердің механизмдері олардың жоғары көтерілуін шектеді, бұл олардың тиімді қашықтығын 10 мильден (16 км) кем етіп шектеді. Егер зеңбіректер оқ атса, су асты кемесі Токиоға хабарлап, су үстіндегі кемелердің флоты жағалаудан 10 миль (16 км) қашықтықта тоқтаса, Батарея Расселді жазасыз атқылай алатынын, содан кейін Колумбияға қарай жүзе алатынын хабарлайтын еді. Онда, басқа да құнды нысандардың арасында, Портленд, Орегон кеме құрылысы корпорациясы, Генри Кайзердің кеме жасаушылықтарының бірі, аптасына бірден астам бостандық кемелерін шығарып отырды. Бұл, әрине, теңіз күштері қабылдағысы келмейтін тәуекел еді. Ақырында, Батарея Рассел орнынан қозғалмай, бірде-бір оқ атпай отты қабылдады. Бұл американдық жағалау артиллериясы үшін шешуші сәт болды және жауап бермеу жағалау қорғанысына бөлінген күштер мен артиллерияны қайта қарауға себеп болды.

Төртінші қарауыл

Екінші және үшінші патрульдердегі сәтті бақылау ұшуларынан кейін, уоррант-офицер Нубуо Фуджита Солтүстік Америкада орман өрттерін тудыру үшін арнайы өртке қарсы миссияға таңдалды. 1942 жылдың 15 тамызында I-25 кемесі алты өртке қарсы бомбамен Йокосукадан шықты. 9 қыркүйекте экипаж "Гленді" қайтадан пайдаланды, ол Орегон штатының Брукингс қаласының жанындағы орманды жерге екі бомба тастады. Бұл жау ұшағының шабуылы кейін "Lookout Air Raids" деп аталды және бұл Америка Құрама Штаттарының құрлық бөлігіне жау ұшағынан жасалған жалғыз шабуыл болды, соғыс кезінде Голланд портындағы Уналаска, Аляскадағы бомбалаудан кейін континенттік аумаққа жасалған екінші шабуыл еді. Уоррант-офицер Фуджитаның миссиясы жағалау бойындағы орман өрттерін қозғау болды; сол кезде 1933 және 1939 жылдардағы Тилламук өрттері, сондай-ақ 1936 жылы Орегон штатының Бандон қаласын бақылаусыз орман өртінен жойғаны жақсы белгілі болды. Бірақ жеңіл жел, ылғалды ауа райы және екі жылдам әрекет еткен өрт сақшысы өрттерді бақылауда ұстады. Егер жел кең ауқымды орман өрттерін тудыруға жеткілікті болса, "Глен" жеңіл ұшағы нашар ауа райында бағытталмауы мүмкін еді. "Глен" гидросамолеті жерге қонғаннан кейін және сақтау үшін жиналғаннан кейін көп ұзамай, I-25 кемесі Такома, Вашингтон штатының жанындағы МакКорд әскери базасынан шыққан АҚШ армиясының A-29 "Хадсон" ұшағымен бомбаланды. "Хадсон" ұшағы тереңдік бомбалары емес, кешіктірілген қозғалтқыштары бар жалпы мақсаттағы жарылғыш бомбаларды тасымалдады. Бомбалар аз ғана зиян келтірді, бірақ жағалау күзетінің кемесінің және тағы үш ұшақтың жылдам реакциясы I-25 кемесін 1942 жылдың 29 қыркүйегінде екінші бомбалау рейсінде сақтық тануға мәжбүр етті. "Глен" сушары жиналып, таңертеңгі қараңғыда, Балық мысығының маяғын сілтеме ретінде пайдаланып ұшырылды. Ұшақты 05:22-де Орегон штатының Порт-Орфорд қаласынан шығысқа қарай 7 миль (11 км) жердегі Грасси Ноб сақшылық бекетіндегі жұмыс тобы естіді; бірақ Голд-Бич рейнджер станциясының өрт сөндірушілері түсірілген екі өртке қарсы бомбаның ешқандай дәлелін таба алмады. "Глен" сушары қайтадан табылды, бірақ I-25 қалған екі өртке қарсы бомбамен үшінші ұшуды тәуекелге салуға шешім қабылдамады. Капитан Тагами I-25 кемесін Порт-Орфорд портының түбінде "демалуға" жіберді. 1942 жылдың 4 қазанында сағат 04:15-те I-25 кемесі Сан-Педро, Калифорниядан Пьюджет саундқа бара жатқан "Камден" танкерін торпедалады. Зақымдалған танкер Колумбия өзенінің аузына сүйреліп әкелінді. Оның сусыру тереңдігі Портлендтегі жөндеу мекемелеріне жету үшін тым үлкен екендігі анықталғаннан кейін, Пьюджет саундқа тағы бір сүйреу ұйымдастырылды; бірақ танкер 10 қазанда екінші сүйреу кезінде белгісіз себептермен өртке түсті. 1942 жылдың 5 қазанында кешке I-25 кемесі "Ричфилд Ойл Компани" танкерін "Ларри Доухени" торпедалады, ол келесі күні батып кетті. Танкер экипажының 2 мүшесі және АҚШ әскери-теңіз күзетінің 4 мүшесімен бірге мұнай жүгі жоғалып кетті. Тірі қалғандар 6 қазан күні кешке Орегон штатының Порт-Орфорд қаласына жетті. 1942 жылдың 11 қазанында Вашингтон жағалауынан 800 миль (1287 км) қашықтықта екі су асты кемесі көрінді. I-25 кемесі соңғы торпедасын басты су асты кемесіне атты, ол 20 секунд ішінде батып, барлық экипажы қаза тапты. I-25 американдық су асты кемесін батырғанын хабарлады, бірақ су асты кемесі шын мәнінде L-16 болды, ол L-15 су асты кемесімен бірге Владивостоктан Панама каналына, Аляска, Уналаска және Сан-Франциско арқылы жүрді. АҚШ әскери-теңіз флотының бас фотографы Сергей Андреевич Михайлов L-16 су асты кемесінде байланыс офицері және аудармашы ретінде болды. АҚШ Батыс теңіз шекарасы кез келген су асты кемесінің жоғалуын жоққа шығарды және Кеңес Одағының жоғалуы туралы ақпаратты жасырды, өйткені сол кезде Кеңес Одағы Жапония мен АҚШ арасындағы соғыста ресми түрде бейтарап болды. "СС ХМ Стори" кемесі Жаңа Каледониядағы Нумеядан Лос-Анджелеске отын тасымалдап келді. 1943 жылдың 17 мамырында I-25 кемесі кемеге торпеда атты және оқтармен атқылады. Шабуыл экипаждың екеуінің өмірін қиды; 63 экипаж кеме батқанға дейін кемедегі құтқару қайықтарына кірді. АҚШ эсминеці "USS Fletcher" құтқару қайықтарындағы экипажды құтқарып, оларды Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Вануату штатының Порт-Вила-Эфате қаласына жеткізді.

Жоғалту

I-25 бір жылдан кейін «Элет», «Паттерсон», «Уодсворт» немесе «Сауфли» эсминецтерінің бірі немесе бірнешеуімен батырылды. Олар 1943 жылдың тамыз соңынан қыркүйек ортасына дейін Жаңа Гебрид аралдары маңында, Эспириту-Сантодан шамамен 150 миль (241 км) солтүстік-шығысқа қарай теңіз шайқастарына қатысты. I-25 субмаринасын (немесе аймақтағы басқа IJN субмариналарын) қай американдық кеме батырғаны әлі белгісіз. 1943 жылдың 24 қазанында Жапон императорлық теңіз күштері I-25 Фиджи аймағында борттағы 100 адаммен бірге жоғалды деп мәлімдеді және 1943 жылдың 1 желтоқсанында теңіз күштерінің тізімінен шығарылды.