Кіріспе
Организмнің қабылдаған тағамының жиынтығы
Тамақтануда диета – адам немесе басқа организмнің қабылдаған тағамының жиынтығы. "Диета" сөзі көбінесе денсаулықты сақтау немесе салмақты басқару мақсатымен белгілі бір тамақтану режимін білдіреді (бұл екі жағдай көбінесе байланысты болады). Адамдар бәсекелес жейтін болғанымен, әр мәдениет пен әр адамның тамақ таңдаулары мен шектеулері болады. Бұл жеке талғамға немесе этикалық принциптерге байланысты болуы мүмкін. Әрбір адамның тамақтану таңдауы денсаулығына жағымды немесе кері әсер ете алады. Толыққанды тамақтану үшін витаминдер, минералдар, ақуыздан алынған құнды аминқышқылы, майлы тағамдардан алынған май қышқылы, сондай-ақ көмірсулар, ақуыздар және май түріндегі энергияны қабылдау және сіңіру қажет. Тамақтану әдеттері мен таңдаулары өмір сапасына, денсаулығына және ұзақ өмір сүруіне маңызды рөл атқарады.
Денсаулық
Дұрыс тамақтану денсаулықты жақсартуға және сақтауға көмектеседі, оған психикалық және физикалық денсаулықтың түрлі аспектілері кіруі мүмкін. DASH диетасы сияқты белгілі бір диеталар, созылмалы ауруларды емдеу және басқару үшін қолданылуы мүмкін. (мысалы, экологиялық вегетариандық). Теңдестірілген вегетариандық немесе вегандық диетамен қоректенетін адамдар жеткілікті мөлшерде тамақтана алады, бірақ белок, темір, кальций, мырыш және В12 витамині сияқты нақты қоректік заттарды тұтынуға ерекше назар қажет болуы мүмкін. Шикі тағаммен қоректену және интуитивті тамақтану – диеталық таңдаудың басқа да тәсілдері. Білім, кіріс, жергілікті қолжетімділік және психикалық денсаулық – бәрі де диеталық таңдауға әсер ететін маңызды факторлар. Егер адам артық салмақты немесе семіз болса, оның жалпы денсаулығын жақсарту үшін, тұтынудан артық калорияларды жағуға мүмкіндік беретін диета мен өмір салтын өзгертуге болады. Соңғы 10 жылда семіздік көрсеткіші шамамен 10%-ға өсті. Керісінше, егер адам ауру немесе нашар тамақтану салдарынан салмағы жеткіліксіз болса, салмақ алу үшін диетасын өзгерте алады. Салмақты қасақана өзгерту көбінесе пайдалы болғанымен, тым жылдам болса, организмге зиян келтіруі мүмкін. Салмақтың қасақана және жылдам өзгеруіне организмнің кейбір дәрілерге реакциясы себеп болуы мүмкін, немесе бұл қалқанша безінің және қатерлі ісіктер сияқты ауыр медициналық проблемалардың белгісі болуы мүмкін.
Тамақ ішудің бұзылуы
Тамақ ішудің бұзылуы – қалыпты тамақтануға кедерес келтіретін психикалық ауру. Ол қалыптан тыс тамақтану әдеттерімен және тамаққа қатысты ойлармен сипатталады, бұл қажетті мөлшерден әлдеқайда көп немесе аз тамақтануға алып келуі мүмкін. Көбінесе кездесетін тамақ ішудің бұзылуларына анорексия нервоза, булимия нервоза және шектен тыс тамақтану синдромы жатады. Тамақ ішудің бұзылуы кез келген жыныс, жас, әлеуметтік-экономикалық жағдай және дене бітіміне ие адамдарға әсер етеді. Тағам жүйесінің қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайту үшін, тұрақты тамақтану таңдауларын жасауға болады. Бұл таңдауларға ет және сүт өнімдерін тұтынуды азайту, олардың орнына көбірек өсімдік тектес тағамдарды жеу және тұрақты егіншілікпен өсірілген тағамдарды тұтыну кіруі мүмкін.
Діни және мәдени тағамдық таңдау
Кейбір мәдениеттер мен діндерде тамақтануда қандай тағамдарға рұқсат етілмейтініне қатысты шектеулер бар. Мысалы, яһуди дінінде тек кошер тағамдарына, ал исламда халал тағамдарына ғана рұқсат беріледі. Буддистер көбінесе вегетариандықпен айналысса да, бұл практика әртүрлі және секталарға байланысты ет жеуге рұқсат етуі мүмкін. Индуизмде вегетариандық – идеал саналады. Джайнистер қатаң вегетариандық болып табылады және оған қоса, кез келген түбірлі өсімдіктерді (мысалы, картоп, морковь) тұтынуға рұқсат етілмейді. Христиан дінінде жеуге болатын жануарлардың түрлеріне ешқандай шектеу қойылмаған, алайда, христиандық ішіндегі әртүрлі топтар түрлі себептермен белгілі бір диеталық шектеулерді сақтаған. Христиандардың ең көп таралған диеталары – Жерорта теңізі диетасы және вегетариандық.