Ричард Проктор: Англиялық астроном және Марс картасын жасаушы

Кіріспе

Ричард Энтони Проктор (23 наурыз 1837 жыл - 12 қыркүйек 1888 жыл) – ағылшын астрономы. Ол 1867 жылы ағылшын бақылаушысы Уильям Раттер Доустың 27 суреті негізінде Марстың ең алғашқы карталарының бірін жасағандығымен танымал. Кейін оның картасын Джованни Скиапарелли мен Эжен Антониади жаңартты, ал оның терминологиясы қолданыстан шығарылды (мысалы, оның "Кайзер теңізі" атауы Syrtis Major Planum деп өзгертілді). Ол Марстың 1666 жылға дейінгі ескі суреттерін пайдаланып, Марстың сидериялық тәулігін анықтауға тырысты. Оның 1873 жылғы соңғы есебі 24 сағат 37 минут 22.713 секундты көрсетті, бұл қазіргі 24 сағат 37 минут 22.663 секунд көрсеткішіне өте жақын. Марстағы Проктор кратері оның құрметіне аталған.

Өмірбаян

Ричард Проктордың әкесі 1850 жылы қайтыс болды, ал анасы оның біліміне қарайтын болды. Ол Лондон Корольдік колледжіне жіберілді, сосын Кембридж университетіндегі Сент-Джон колледжінде стипендия алды. 1860 жылы ол 23-ші «урангер» (wrangler) атанды. Проктор содан кейін адвокаттыққа дайындалды, бірақ астрономия мен жазушылыққа бет бұрды және 1865 жылы «Корнхилл» журналында «Қос жұлдыздардың түстері» деген мақала жариялады. Оның алғашқы кітабы «Сатурн және оның жүйесі» сол жылы өзінің қаржысымен жарық көрді. Бұл еңбек планетаның құбылыстарын толық сипаттайды; бірақ астрономдар оны жақсы қабылдағанмен, үлкен сатылым көрсетпеді. Ол Марс, Юпитер, Күн, Ай, кометалар мен метеорлар, жұлдыздар және тұмандықтар туралы ұқсас зерттемелер жазуды жоспарлаған және іс жүзінде Марсқа арналған монографияны бастаған, бірақ Жаңа Зеландия банкісінің банкротқа іріккені оның коммерциялық сәттілік немесе сәтсіздікке алаңдамай жоспарын іске асыруға мүмкіндік беретін тәуелсіздігінен айырды. Осылайша, отбасын асырау үшін жазбаларына тәуелді болуға мәжбүр болған және «Сатурн және оның жүйесінің» тағдырынан жалпы оқырман қауымы ауыр зерттеуді қажет ететін еңбектерге қызығушылық танытпайтынын білген ол, көбірек танымал стильде жазуға көшті. Ол көптеген журналдарға мақалалар жазды; және ол бұл уақытта жолдарда тас сындыруға немесе кез келген басқа да ауыр және адал, бірақ ғылыми емес жұмысқа баруға дайын екенін айтса да, егер оған осындай бағытта шамалы табыс ұсынылса, ол үлкен танымалдылыққа ие болды және оның көптеген еңбектері астрономияның негізгі фактілерімен таныстыруда үлкен рөл атқарды. Проктордың алғашқы тыраптары әрқашан сәтті болған жоқ. Оның «Жұлдыздар туралы нұсқаулық» (1866) кітабы Лонгманс және Макмиллан баспаларынан қабылданбады, бірақ жеке басылып, жақсы сатылды. «Телескоппен жарты сағат» (1868) кітабы үшін ол бастапқыда Хардвик мырзадан 25 фунт стерлинг алды. Оқыту оған ұнамаса да, ол математикадан шәкірттер алды және бір кезде Вулвич және Сандхерстте математикалық жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Проктордың әдеби беделі жақсарды және ол «The Intellectual Observer», «Chamber's Journal» және «Popular Science Review» журналдарына үнемі қатысты. 1870 жылы ол «Біздің әлемнен басқа әлемдер» деген еңбегін жариялады, онда ол жаңа фактілер негізінде әлемдердің көптігі туралы мәселені талқылады. Одан кейін көптеген танымал зерттемелер тез арада жарық көрді, олардың ішіндегі маңыздылары: «Бос уақыттағы жарық туралы ғылым» және «Күн» (1871); «Бізді қоршаған сфералар және астрономия туралы эсселер» (1872); «Жаратылыстың кеңістігі, Ай және ғылымның шекарасы» (1873); «Әлем және Венераның болашақ транзиттері» (1874); «Біздің шексіздіктер арасындағы орнымыз» (1875); «Астрономияның мифтері мен кереметтері» (1877); «Жұлдыздар әлемі» (1878); «Аспан гүлдері» (1879); «Астрономия поэзиясы» (1880); «Жұлдыздар сабақтары және таныс ғылым зерттеулері» (1882); «Уақыт пен кеңістіктің құпиялары» (1883); «Ұлы пирамида» (1883); «Күн әлемі» (1884); «Жыл мезгілдері» (1885); «Біздің күннен басқа күн» және «Жұлдыздармен жарты сағат» (1887). 1881 жылы Проктор «Knowledge» журналын құрды, ол танымал ғылыми апталық басылым (1885 жылы айлыққа айналдырылды), оның таралымы жоғары болды. Онда ол шахмат және вист сияқты көптеген тақырыптар туралы жазды. Проктор сонымен қатар «American Cyclopaedia» және «Encyclopædia Britannica» тоғызыншы басылымындағы астрономияға арналған мақалалардың авторы болды және Англия, Америка және Австралияда астрономия бойынша танымал лектор ретінде танылды. Проктор 1866 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болып сайланды. 1872 жылы ол қоғамның құрметті хатшысы болды және оның айлық хабарламаларына сексен үш жеке мақала енгізді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы жұлдыздардың, жұлдыз шоғырларының және тұмандықтардың таралуымен, сондай-ақ жұлдыздық ғаламның құрылысымен байланысты болды. Ол карта жасау саласында сарапшы болды және екі жұлдыз атласын жариялады. Боннер Дюрмустерунгтағы барлық жұлдыздарды көрсететін изографиялық проекциядағы карта солтүстік аспандағы 9-10 шамаға дейінгі жұлдыздардың таралу заңдылықтарын көрсетуге арналған. Оның «Коронаға қатысты теориялық қарастырулары» («Айлық хабарламалар», XXII. 184, 254) және Марстың айналуы туралы талқылаулары, сонымен қатар оның 0,005 ықтимал қатесімен оның кезеңін анықтауы да ерекше атауға лайық. Сондай-ақ, ол 1874 және 1882 жылдардағы Венера транзитін бақылаудың ресми шараларын қатаң сынады. Ол 1874 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Проктордың ең ірі және амбициялы еңбегі «Ескі және жаңа астрономия» өмірінің соңында аяқталмай қалды, оны Артур Коупер Райярд аяқтады және 1892 жылы, екінші басылымы 1895 жылы жарық көрді. Ол 1881 жылы екінші некесінен кейін Америкаға қоныс аударды және 12 қыркүйек 1888 жылы Нью-Йорк қаласында сары қызбадан қайтыс болды. Кейін оның естелігіне ескерткіш орнатылды. Оның бірінші некесінен туған қызы Мэри Проктор астроном болды және сәтті лектор және жазушы атанды.

Richard Proctor's father died in 1850 and his mother attended to his education. He was sent to King's College London and subsequently earned a scholarship at St John's College, Cambridge. He graduated in 1860 as 23rd wrangler. Proctor then read for the bar, but turned to astronomy and authorship instead, and in 1865 published an article on the Colours of Double Stars in the Cornhill Magazine. His first book Saturn and its System was published in the same year, at his own expense. This work contains an elaborate account of the phenomena presented by the planet; but although favourably received by astronomers, it had no great sale. He intended to follow it up with similar treatises on Mars, Jupiter, Sun, Moon, comets and meteors, stars, and nebulae, and had in fact commenced a monograph on Mars, when the failure of a New Zealand bank deprived him of an independence which would have enabled him to carry out his scheme without anxiety as to its commercial success or failure. Being thus obliged to depend upon his writings for the support of his family, and having learned by the fate of his Saturn and its System that the general public are not attracted by works requiring arduous study, he cultivated a more popular style. He wrote for a number of periodicals; and although he has stated that he would at this time willingly have turned to stone breaking on the roads, or any other form of hard and honest but unscientific labour, if a modest competence had been offered him in any such direction, he attained a high degree of popularity, and his numerous works had a wide influence in familiarising the public with the main facts of astronomy. Proctor's earlier efforts were not always successful. His Handbook of the Stars (1866) was refused by Messrs Longmans and Messrs Macmillan, but being privately printed, it sold fairly well. For his Half Hours with the Telescope (1868), which eventually reached a 20th edition, he received originally £25 from Messrs Hardwick. Although teaching was uncongenial to him he took pupils in mathematics, and held for a time the position of mathematical coach for Woolwich and Sandhurst. Proctor's literary standing meantime improved, and he became a regular contributor to The Intellectual Observer, Chamber's Journal and the Popular Science Review. In 1870 appeared his Other Worlds Than Ours, in which he discussed the question of the plurality of worlds in the light of new facts. This was followed by a long series of popular treatises in rapid succession, amongst the more important of which are Light Science for Leisure Hours and The Sun (1871); The Orbs around Us and Essays on Astronomy (1872); The Expanse of Heaven, The Moon and The Borderland of Science (1873); The Universe and the Coming Transits and Transits of Venus (1874); Our Place among Infinities (1875); Myths and Marvels of Astronomy (1877); The Universe of Stars (1878); Flowers of the Sky (1879); The Poetry of Astronomy (1880); Easy Star Lessons and Familiar Science Studies (1882); Mysteries of Time and Space (1883) Digital Copy; "The Great Pyramid" (1883) Digital Copy; The Universe of Suns (1884); The Seasons (1885); Other Suns than Ours and Half Hours with the Stars (1887). In 1881 Proctor founded Knowledge, a popular weekly magazine of science (converted into a monthly in 1885), which had a considerable circulation. In it he wrote on a great variety of subjects, including chess and whist. Proctor was also the author of the articles on astronomy in the American Cyclopaedia and the ninth edition of the Encyclopædia Britannica, and was well known as a popular lecturer on astronomy in England, America and Australia. Proctor was elected a fellow of the Royal Astronomical Society in 1866. He became honorary secretary in 1872, and contributed eighty three separate papers to its Monthly Notices. Of these the more noteworthy dealt with the distribution of stars, star clusters and nebulae, and the construction of the sidereal universe. He was an expert in all that related to map drawing, and published two star atlases. A chart on an isographic projection, exhibiting all the stars contained in the Bonner Durchmusterung, was designed to show the laws according to which the stars down to the 9–10th magnitude are distributed over the northern heavens. His Theoretical Considerations respecting the Corona (Monthly Notices, xxxi. 184, 254) also deserve mention, as well as his discussions of the rotation of Mars, by which be deduced its period with a probable error of 0.005. He also vigorously criticised the official arrangements for observing the transits of Venus of 1874 and 1882. He was elected as a member to the American Philosophical Society in 1874. Proctor's largest and most ambitious work, Old and New Astronomy, left unfinished at his death, was completed by Arthur Cowper Ranyard and published in 1892 with a second edition in 1895. He settled in America some time after his second marriage in 1881, and died of yellow fever at New York City on 12 September 1888. A monument was later erected in his memory. Mary Proctor, his daughter by his first marriage, became an astronomer and a successful lecturer and writer.