Кіріспе

Бельгиялық суретші Гержедің комикстік альбомы.

«Фараонның сигареті» – бельгиялық суретші Герженің «Тинтиннің оқиғалары» комикстік альбомдар сериясының төртінші томы. Бельгияның консервативті «Le Vingtième Siècle» газетінің тапсырмасы бойынша, «Le Petit Vingtième» балалар қосымшасы үшін 1932 жылдың желтоқсанынан 1934 жылдың ақпанына дейін апта сайын жарияланды. Оқиға жас бельгиялық тілші Тинтин мен оның иті Сноуидың Мысырға саяхаттап бара жатқанда, өлі египтологтар мен сигаралармен толтырылған фараонның қабірін табуы туралы айтады. Олар Арабия мен Үндістанды шарлап, халықаралық есірткі тасымалының құпиясын ашады. «Америкадағы Тинтиннен» кейін «Фараонның сигареті» коммерциялық сәттілікке жетті және жарияланғаннан кейін көп ұзамай «Casterman» баспасымен кітап түрінде шығарылды. Герже «Тинтиннің оқиғалары» сериясын «Көк лотос» альбомымен жалғастырды, оның сюжеті «Фараонның сигаретінен» бастау алады. Бұл серия франко-бельгиялық комикс дәстүрінің маңызды бөлігіне айналды. 1955 жылы Герже және оның көмекшілері «Studios Hergé» студиясында оның ерекше «ligne claire» стиліне сәйкес суреттерді қайта жаңартып, түспен бояды. Оқиғаға жасалған сындық талдау оның инновациялық екенін көрсетті, сонымен қатар детективтер Томсон мен Томпсон және жаман Растапопулос сияқты қайта оралатын кейіпкерлерді таныстырады. Комикс Герже мен Жак Ван Мелкебек тарапынан 1941 жылғы «Тинтин Үндістанда: Көк алмастың құпиясы» пьесасы үшін бейімделді, ал 1991 жылы «Ellipse/Nelvana» анимациялық сериясы «Тинтиннің оқиғалары» үшін одан да дәл бейімдеу жасалды.

Қысқаша мазмұны

Средиземді теңізіндегі демалыс кезінде Тинтин мен оның иті Сноу бай кинопродюсер Растапопул және ерекше египтолог Софокл Саркофагпен танысады. Екі полицей (Томсон мен Томсон) Тинтинді опиум контрабандасында айыптап, ол кемеден қашып, Каир маңында фараон Ких Оскхтың табылмай қалған қабірін іздеуге Саркофагқа қосылады. Тинтин қабірдің мумияланған денелермен (қабірді табуға тырысқан бұрынғы египтологтар) және Ких Оскхтың құпия белгісі бар темекі жәшіктерімен толы екенін біледі. Саркофаг қабір ішінде жоғалып кетеді, ал Тинтин мен Сноуви көзге көрінбейтін жау оларды улап тастағаннан кейін есінен танып қалады. Олар контрабандист Аллан басқаратын ағаш саркофагтарға салынып кемеге апарылады, бірақ жағалау күзетінен қашу үшін Аллан саркофагтарды теңізге лақтыруға бұйрық береді. Тинтин мен Сноувиді қару сатушы құтқарып, Арабияға жеткізеді. Құрлықпен саяхаттап, Тинтин өзінің үлкен жанкүйері шейх Патраш-пашамен кездеседі және Растапопул фильм түсіріп жүргенін көреді. Томсон мен Томсоннан, оны қару сатушылардың бірі деп санайтындықтан, қайта қашып, Тинтин мен Сноуви шөл арқылы саяхаттап, ақырында қалаға жетеді. Жергілікті армия Тинтинді әскери қызметке шақырып, кейін Ких Оскх белгісі бар темекілерді тауып алғаннан кейін тыңшы деп ұстайды. Томсон мен Томсон оны өлім жазасынан құтқарып, тұтқындау үшін келеді. Бірақ, әскер олардың жасырын орнына шабуыл жасағанда, Тинтин биліктен қашып, ұшаққа мініп Арабиядан кетеді. Тинтиннің отыны бітіп, Үндістан үстіндегі джунглиге құлайды. Ауру филді құтқарып алғаннан кейін, Тинтин Саркофагты табады, ол ақылдан адасып, өзін фараон Рамзес II деп санайды. Жақын маңдағы ауылдан көмек іздеп жүргенде, Саркофаг Тинтинді өлтіруге бұйрық беретін факирдің гипнозына түседі. Содан кейін Тинтин ауылға келген ақын Злотыдан жауап алады. Ол Тинтинді өлтіруге ниеттенген халықаралық есірткі контрабандасының желісі бар екенін айтады. Ол басшының кім екенін айтпастан бұрын, факир оған Раджаиджа уығын ("ақылсыздық уы") салады, ол өзін Наполеон деп санайды. Гайпаджама махаражасымен кездескенде, екеуі дос болады, махаража оның отбасы ұзақ жылдар бойы қылмыстық опиум контрабандасымен күрескенін және осы процесте оның әкесі мен бауыры ақылдан адасқанын айтады. Факир пайда болады, Тинтин оны қуып, есірткі картелінің жасырын орнын табады. Топтың барлық мүшелерін (факирден басқа) ұстағаннан кейін, Томсон мен Томсон келіп, Каир полициясы Египеттегі есірткі контрабандистерінің жасырын орнын тапқанын түсіндіреді. Олар сондай-ақ Тинтиннің кінәсіз екенін біледі. Факир қашып кетеді және маскалы басшымен бірге Махаражаның ұлын ұрлап алады. Тинтин спорттық көлікпен оларды қуып, баланы құтқарып, факирді ұстайды, ал басшы шатқаққа құлап, көз жұмғандай болады. Тинтин Гайпаджамаға оралады, онда оның оралуын тойлайды. Бір темекіге сырлы Ких Оскх белгісін салып, Тинтин Махаражаға темекі арқылы опиумның бүкіл әлемге қалай таралғанын түсіндіреді.

Өмірбаян

Тайжиту және Ких Оскх белгілері. Жорж Реми, Герже деген псевдониммен танымал, «Le Petit Vingtième» («Кішкентай ХХ») газетінің редакторы және иллюстраторы болып жұмыс істеді. Бұл «Le Vingtième Siècle» («ХХ ғасыр») газетіне қосымша болатын балаларға арналған басылым еді. Бұл газетті Герженің туған қаласы Брюссельдегі, әртүрлі католик діншіл және консервативті белгідегі Аббе Норберт Валлез басқарды. 1929 жылы Герже «Le Petit Vingtième» үшін «Тинтиннің оқиғалары» комиксін бастады, ол бельгиялық тілші Тинтиннің ерліктерімен айналысады. Валлез Гержеге өзінің алғашқы оқиғасын Совет Одағында балаларға арналған антисоциалистік насихат ретінде («Советтер еліндегі Тинтин») жазуды, екінші оқиғасын Бельгия Конгосында отаршылдық сезімді күшейту үшін («Конгодағы Тинтин») және үшінші оқиғасын АҚШ-та американдық капитализмді сынау үшін («Америкадағы Тинтин») жазуды тапсырды. Төртінші оқиғасы үшін Герже құпия әңгіме жазуға құштар болды. 1930 жылдары Батыс Еуропада Агата Кристи және Эллери Куин сияқты авторлардың табысымен құпия романдар гүлденді. Ких Оскхтың қабіріне арналған сценарийді жасау шешіміне 1922 жылы Говард Картердің фараон Тутанхамонның қабірін тауып, онымен байланысты фараонның қарғысы туралы таблоидтарда тараған мәлімдемелер әсер етті. Герже осы тақырыпқа «Жеті кристалл шар» (1948) комиксінде қайта оралды. «Ких Оскх» атауы «Le Petit Vingtième» газеті сатылатын дүңгіршектерге сілтеме жасады. Герже Kih Oskh символын даосистік Тайжиту символының бұрмалануы деп сипаттады, ал биограф Бенуа Питерс бұл «Сары белгіні» еске түсіретінін айтты, ол Герженің кейінгі әріптесі Эдгар П. Джейкобс жазған «Блейк пен Мортимер» комиксі «Сары «М»» (1952–54) комиксінде пайда болды. Герже «Фараонның сигараларын» жасау кезінде оның көмекшісі Пол «Джам» Джамин көмектесті, ол британдық «The Humorist» және «Punch» журналдарының үлкен әсеріне тап болды. Герже француз саяхатшысы және қару сатушысы Генри де Монфрейдтің, әсіресе оның «Қызыл теңіздің құпиялары» және «Хашиш саяхаты» кітаптарынан шабыттанды. Бірінші дүниежүзілік соғысты бастан өткерген Герже қару сатушыларды ұнатпады және Монфрейдті «Сигаралар» комиксіндегі қару сатушы кейіпкерінің прототипі ретінде пайдаланды. Мумияланған денелердің қабырға бойына тізіліп тұрған суреті Пьер Бенуаның 1919 жылғы «Атлантида» кітабынан алынған, ол жақында Георг Вильгельм Пабсттің 1932 жылғы фильміне бейімделді. «Le Petit Vingtième» газетінің мұқабасында бейнеленген қабырға суреттері Париждегі Луврде сақталатын Хатор мен Сети I бейнесінің негізінде жасалған, ал Тинтиннің түсіндегі тақ Тутанхамонның қабірінен табылған таққа ұқсас болды. Контрабандалық желіде жұмыс істейтін құпия қоғамның болуы масондық туралы оңшыл конспирологиялық теориялардың әсерінен туды, Герже 1932 жылы Люсьен Фарнукс Рейноның радикалды «Le Crapouillot» («The Mortar Shell») журналында жариялаған мақаласынан осы бауырластық туралы ақпарат алған болуы мүмкін.

Бастапқы басылым, 193234

1932 жылғы 24 қарашада Le Petit Vingtième Жамин мен Тинтин арасындағы ойдан шығарылған сұхбатты жариялады, онда репортер Египет, Үндістан, Цейлон және Индокитай арқылы Қытайға саяхат ететінін хабарлады. 8 желтоқсанда бұл оқиға қосымшада «Шығыстағы Тинтиннің оқиғалары» деген атаумен сериялық түрде жариялана бастады. Оқиға Қытай емес, Египеттен басталғандықтан Герже оны қысқаша «Каир ісі» деп атады. Бұл оқиғаның алдын ала жоспары немесе жазылған сюжеті болған жоқ, Герже әдеттегідей әр апта сайын оқиғаны құрастырып отырды. 1934 жылдың күзінде оқиға кітап түрінде жарық көрді. «Сигаралар» – Герже 1933 жылдың соңында келісімшартқа қол қойған Casterman баспасынан шыққан «Тинтиннің оқиғалары» сериясының алғашқы кітабы болды. Бірақ, оның наразылығына қарамастан, олар жазғы демалыс бітісімен 1934 жылдың күзіне дейін жариялауды кейінге шегерді. 1936 жылы олар кітаптың қайта басылымына енгізілуі тиіс бірнеше түрлі-түсті суреттерді дайындауды сұрады. «Фараонның сигаралары» «Тинтиннің оқиғалары» сериясында жиі кездесетін бірнеше кейіпкерлерді таныстырды. Ең танымалдары – бастапқыда «Агент X33 және Агент X33 bis» деп аталған екі детектив. 1941 жылы Жак Ван Мелкебекемен бірлесіп жазған «Тинтин Үндістанда: Көк алмастың құпиясы» атты пьесасында Герже оларды «Дюрант және Дюран» деп атады, бірақ кейін «Дюпон және Дюпон» деп өзгертті. Серияның ағылшын тіліне аудармашылары Майкл Тернер мен Лесли Лонсдейл Купер оларды «Томсон және Томпсон» деп атады. Олар 1930 жылдардағы бельгиялық полицейлердің стереотиптік бейнесіне және Гержедің әкесі мен ағасы Алексис пен Леон Реми туралы бақылауларына негізделген. Осы оқиғада Тинтиннің қарсыласы Роберто Растапопулос таныстырылды, ол мұнда әйгілі Голливуд режиссері ретінде бейнеленген. Ол тек «Көк лотос» атты келесі кітапта ғана халықаралық қылмыстық ұйымның басшысы екені белгілі болды. Оның атын Гержедің достарының бірі ойлап тапқан, Герже оны қызықты деп танып, пайдалануға шешім қабылдады. Ол Растапопулосты грек тегі бар итальян ретінде ойлап тапты, бірақ кейіпкер еврейлерге қатысты антисемиттік стереотиптерге ұқсас болды, Герже кейіпкер еврей емес екенін қатаң түрде айтты. Бұл оқиғада тағы бір жиі кездесетін кейіпкер – португал саудагері Оливейра да Фигейра енгізілді, ол Таяу Шығыс, «Қара алтын елі» және «Қызыл теңіз акулалары» оқиғаларында қайта пайда болды. Оқиғаның басты кейіпкерлерінің бірі – эксцентрикалық профессордың стереотипі Софокл Саркофаг, ол египтолог. Осы тұрғыдан алғанда, ол Герже кейін «Ред Ракхэмнің қазынасы» кітабында таныстыратын Катберт Калькулус кейіпкерінің прототипі болып табылады. «Сигаралар» сериясы жарық көрген кезде Уоллес Қоғамдық жұмыстар бюросын қаралағандықтан дауға тартылды. Бұл айыптау газетке қарсы сот процесіне әкелді, ал газет иелері жауап ретінде Уоллестің 1933 жылдың тамызындағы отставкасын талап етті. Уоллессіз Герже көңілсіздікке түсіп, 1934 жылдың наурыз айында отставкаға кетуге тырысты, бірақ жұмыс жүктемесі азайтылып, айлық жалақысы 2000 франктан 3000 франкқа дейін көтерілгеннен кейін қалуға көндірілді. Жамин кейіннен Le Petit Vingtième газетінің күнделікті басқару жауапкершілігін өз мойнына алды.

Екінші нұсқасы, 1955 жыл

1940-1950 жылдары Герже танымалдылығы артып келе жатқанда, ол және «Студия Герже» командасы Тинтиннің көптеген қара-ақ суреттерін, оның өзі әзірлеген «ligne claire» («ашық сызық») стилінде түсті етіп, жаңа Тинтин оқиғаларымен визуалды үйлесімділікке келтірді. 1955 жылы студия «Фараонның сигараларын» жаңа форматына келтіріп, түсімен бояды; бұл процестен өткен ерте туындылардың соңғысы болды. Оқиғаның көлемін қысқарту мақсатында Герже сюжеттің дамуына ешқандай әсер етпеген жекелеген эпизодтарды жойды, мысалы, Тинтиннің жартасқа, крокодилге және жыландарға қарсы күресін бейнелейтін сахналарды. Тинтин мен Сноуи іздеген араб қаласы енді Мекке деп аталмады, ал махараджаның үш кеңесшісі алынып тасталды. Жаңа элементтер де қосылды; Герже фонға ежелгі Египет пирамидаларының суретін салған. Герже сондай-ақ 1941 жылғы «Алтын қысапшалы краб» оқиғасында алғаш пайда болған Аллан кейіпкерін қосты, ол кейінгі альбомдарда Растапопулостың қолдаушысы ретінде де көрінді. Герже өзінің досы және әріптесі Эдгар П. Джейкобсқа құрмет көрсетіп, Египет қабіріне Е. П. Джейкобини есімді мумияланған профессорды енгізді. Алғашқы нұсқада шейх Патраш Паша Тинтинге «Америкадағы Тинтиннің» көшірмесін көрсеткен болса, 1955 жылғы нұсқада ол «Конгодағы Тинтинге» ауыстырылды, ал Герже 1964 жылы келесі басылымдар үшін оны тағы да өзгертті, бұл жолы «Айға сапар» (1953) оқиғасына, «Сигаралардан» кейінгі хронологиялық оқиғаға айналдырды. Бенуа Питерс осы эпизод арқылы оқырманның Тинтиннің өзі әлі басып өтпеген, капитан Хаддок пен Катберт Калькулус сияқты таныс емес кейіпкерлерді қамтитын оқиғамен кездесуіне таңғалуын елестете алатынын айтты. Бұл нұсқадағы тағы бір анахронизм тек ағылшын тіліндегі нұсқада кездеседі, онда Сноуи серияның кейінгі томдарынан капитан Хаддоктың атамекені Марлинспик Холлға сілтеме жасайды. Гарри Томпсон кітаптағы ең маңызды өзгерістер көркемдік екенін айтады, өйткені 1950 жылдардың соңында Герже өзінің көркемдік шеберлігінің шыңына жеткен.

Кейінгі басылымдар

Кастерман 1979 жылы түпнұсқа қара-ақ нұсқасын "Көк лотос" және "Сынған құлақ" кітаптарымен бірге француз тіліндегі жинақта, "Архивтер Герже" жинағының екінші бөлігі ретінде қайта басып шығарды. 1983 жылы олар түпнұсқаның көшірмесін (факсимилесін) жариялады.

Санаткерлік талдау

Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицер «Фараонның сигараларын» графикалық тұрғыдан «Америкадағы Тинтин» мен «Көк лотос» арасында санайды, себебі Герже өзінің «көрнекі сөздік қорын» кеңейтіп, «ұмытылмас сәттерді» пайдаланды. Герже әлі де сюжетті апта сайын ойлап табуда екенін мойындағанмен, олар бұл жұмыстың «құпия және фантазияны» қосу арқасында оның бұрынғы әңгімелерінен жақсырақ деп ойлады. Олар кітапты «суретті, атмосфералық және түс көруге ұқсас триллер» деп бағалап, оған бес жұлдыздың үшеуін берді. Шығарманың тек ақылсыздықпен ғана емес, ақылсыздықпен де байланысты екеніне сеніп, кітап «арманға берілудің есімде қалмайтын сезімін» тудырады деп ойлады. Олар сондай-ақ Кіх Ошх символының кітапқа енгізілуін атап өтті, оны қайталанатын музыкалық тақырыпқа ұқсатып, «таза армандық нота» қосқанын айтты. Гарри Томпсон «Фараонның сигараларын» «өзінің алдыңғыларынан мүлдем өзгеше» деп санады, оның «шабыттанған комикстік кейіпкерлерін» және «көрінетін кейіпкерлер комедиясын» мақтап, ол бұрынғы шығармалардағы қарапайым клоунададан қашып кеткенін ойлады. Ол сондай-ақ Герже енгізген құпия және күдік элементтерін мақтап, оның «деус экс махинаға жүгінбей, нағыз қорқыныш сезімін» тудырғанын айтты. Оның пікірінше, сюжеттің «көрінетін кемшілігі» оқиғалардың Мысырдан Үндістанға бірден ауысуы болды. Сондай-ақ, британдық отаршылдарды қарсыластар ретінде енгізу «Конгодағы Тинтинде» Тинтин көрсеткен отаршылдық көзқарасқа «ішінара түзету» жасайды деп сенді. Майкл Фарр Тинтинді «Сигарада» «жетілген батыр» деп ойлады, ол репортер емес, детектив болып табылады. Ол армандық көріністі «сериядағы ең қиялға толы және мазасыз көріністердің бірі» деп санады, бұл Гержедің «медиумдағы өсіп келе жатқан шеберлігін» көрсетеді. Ол сондай-ақ Үндістанның отарлық бунгалосындағы көріністерді мақтап, оның «клаустрофобиялық және зұлымдықпен драмалық» екенін және Агата Кристидің жұмысына лайық екенін атап өтті, ал автокөлік қууы «өте кинолық аяқтауды» қамтамасыз етті. Жалпы, ол оны «құпия және драмаға толы» повесть деп ойлады, ол «Көк лотос» сияқты сериядағы маңызды оқиға болды. Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс Герже «Сигарамен» «романдық» әрекет жасады деп ойлады және ашылу сахнасында Родольф Төпфердің «Мырза Қалам» романының эхосы бар екенін айтты. Ол сондай-ақ оның «жазба бірлігінің» алғашқы «көрінісі» бар «шығармалардың» біріншісі екенін ойлады. Тағы бір өмірбаян жазушы Пьер Асулин оқиғаны оқырманға түсінудің қиын екенін айтты, себебі экзотикалық фон повестің жылдамдығымен бірге жоғалып кетті. Әдеби сыншы Том Маккарти француз философы Жак Дерриданың идеяларына сүйене отырып, оқиғадағы темекінің маңызды рөлін атап өтті, оның ықтимал символизмін көрсету үшін. Сонымен қатар, ол мумияланған египтологтарды сюжетке енгізу оқырмандарды «түсіндіру арқылы мумиялану қаупі» туралы ескертеді деп болжады.

Бейімделулер

Фараонның сигареттері француз студиясы Ellipse пен канадалық анимациялық компания Nelvana-ның 1991 жылғы «Тинтиннің оқиғалары» телесериалының бір бөліміне бейімделді. Режиссері Стефан Бернаскони, ал Тинтин кейіпкеріне Тьерри Вермут дауыс берді. 2010 жылы Arte телеарнасы «Тинтин іздерінде» (Sur les traces de Tintin) деректік сериясының бір бөлімін Египетте түсірді, ол «Фараонның сигареттері» шығармасының шабыты мен оқиға оқиғасы туралы айтты. 2022 жылдың тамызында Pendulo Studios және Microids компаниялары «Тинтин репортері: Фараонның сигареттері» атты приключениелік бейне ойынның адаптациясын жасайтындары туралы хабарланды. Ойынның кадрлары 2023 жылдың наурыз айында жарияланды. Ол 2023 жылдың 7 қарашасында Microsoft Windows, PlayStation 4, PlayStation 5, Xbox One, Xbox Series X/S және Nintendo Switch платформалары үшін шығарылды. Ойын шыққан кезде көптеген қателер мен ойыншылар кездесетін техникалық мәселелерге байланысты аралас пікірлер алды.