Кіріспе

Австралия астрономиялық обсерваториясы (ААО), бұрын Англо-Австралия обсерваториясы, Австралияның Сидней қаласының маңындағы Солтүстік Райд қаласында орналасқан оптикалық және жақын инфрақызыл астрономиялық обсерватория. Бастапқыда Ұлыбритания және Австралия үкіметтері бірлесіп қаржылаған, кейіннен Австралияның Индустрия, инновация, ғылым, зерттеу және жоғары білім департаменті толық басқаруға алды. ААО Австралияның Коонабарабран қаласына жақын орналасқан Сайдинг Спринг обсерваториясында 3,9 метрлік Англо-Австралия телескобын (AAT) және 1,2 метрлік Ұлыбритания Шмидт телескобын (UKST) пайдаланды. Екі телескопты қолданумен қатар, ААО қызметкерлері астрономиялық зерттеулер жүргізіп, AAT, UKST және басқа телескоптар үшін астрономиялық құралдарды жобалап, жасады, оның ішінде Чилидегі Еуропалық Оңтүстік Обсерваториясының (ESO) Өте Үлкен Телескобы және Гавайдағы Мауна-Кеадағы Жапондық Субару телескобы үшін де құралдар жасады. Ұлыбританияның ААО-ға қатысуы 2010 жылдың маусым айында тоқтатылып, атауы мен басқару тәртібі 2010 жылдың 1 шілдесінен күшіне енді.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Ұлыбританияда оптикалық астрономиялық бақылаулар заманауи инфрақұрылымның жетіспеуінен қиындыққа тап болды. Оңтүстік жарты шарда ірі телескоптар болмағанмен, ең қызықты астрономиялық нысандар (мысалы, Галактика орталығы және Магеллан бұлттары) осы ендіктерден зерттеу үшін ең қолайлы жағдайға ие болды. 1950 жылдары 1939 жылдан 1956 жылға дейін Маунт Стромло обсерваториясының директоры, ал 1956 жылдан 1971 жылға дейін Корольдік астрономы Ричард Вулли Австралияда үлкен телескоп салуды ұсынды. 1960 жылдардың басында британдық және австралиялық ғалымдар техникалық талаптарды талқылау және ұсынылған телескопқа сәйкес келетін орынды іздеу мақсатында бірнеше кездесу өткізді. 1965 жылдың шілдесінде екі елдің үкіметтеріне ресми өтініш жолданды. 1967 жылдың сәуір айында 150 дюймдік «Англо-Австралия телескопын» (AAT) салуға келісім берілді. Телескоп Австралия Ұлттық Университетіне (ANU) тиесілі Сидинг Спринг тауында орналастырылуы жоспарланған. Сол жылы Кенберрадағы жобалық кеңсеге бақылау жасау үшін «Бірлескен саясат комитеті» құрылды. Оған белгілі ғалымдар – Эдвард Боуэн (Австралия), Олин Эгген (Австралия), Ричард Вулли (Ұлыбритания) және Джим Хози (Ұлыбритания) кірді. Жобалық кеңсе телескоптың жобаларын және техникалық сипаттамаларын, монтаждау және құрылыс жобаларын аяқтады. Parkes радиотелескопын дамыту және салу тәжірибесін пайдалана отырып, бүкіл әлем бойынша келісімшарттар жасалды. «Англо-Австралия телескопы» туралы келісім 1969 жылдың 25 қыркүйегінде қол қойылды және 1971 жылдың 22 ақпанында күшіне енді. «Бірлескен саясат комитеті» Австралия заңнамасына сәйкес толық құқықтық мәртебесі бар «Англо-Австралия телескопы кеңесімен» (AATB) алмастырылды. Кеңестің міндеті телескоптың жұмысын қадағалау болды. AAT құрылысы қарқын алған сайын телескопты басқару құрылымының егжей-тегжейі туралы пікір таласы күшейді. Сол кездегі Маунт Стромло және Сайдинг Спринг обсерваторияларының директоры Олин Эгген және ANU вице-канцлері Джон Кроуфорд екіұлттық келісімде жеке обсерватория құру көзделмегенін мәлімдеді. Олар телескоптың бақылауы соңғы кезде Маунт Стромло және Сайдинг Спринг обсерваториясының директорына тиесілі болуы керек екенін және жаңа телескопқа қосымша персоналды ANU ұсынуы керек екенін айтты. Алайда, британдық астрономдар, Австралия мемлекеттік университеттерінің астрономдарының қолдауымен, AAT-де тең серіктес емес, жай ғана қонақтар болып қалуы мүмкін деген қорқынышпен, AATB-де жұмыс істейтін және тек оған жауап беретін жеке директор және штаттық қызметкерлерді қолдау үшін күш салды. Бұл мәселе 1973 жылдың маусым айына дейін шешілмеді. Ол кезде Австралия үкіметі AATB-нің тәуелсіз штаттық қызметкерлерді бекіту туралы шешімін қолдады, осылайша Англо-Австралия обсерваториясы құрылды. Бірінші директор Джо Уэмплер 1974 жылдың қыркүйегінде қызметке кірісті. Бүгінгі күнге дейін бес директор қызмет етті.

Англо-Австралия телескобын салу

1967 жылдың соңында негізгі айна бос жасайтын келісімшарт АҚШ-тың Owens Illinois компаниясына берілді және 1969 жылдың сәуірінде 27,5 тонналық құрылым нөлдік кеңеюі бар Cervit шынысынан құйылды. Бос жасайтын айна Англияның Ньюкасл-апон-Тайн қаласына жіберілді, онда Grubb Parsons компаниясы оны пішімдеп, жылтыратты. Айнаның диаметрі 3,9 метр, фокус арақашықтығы 12,7 метрді құрайды. Австралиялық Leighton Contractors және Evans Deakin Industries компаниялары жүзеге асырған ғимарат пен күмбездің құрылысы 1970 жылдың соңында басталды және 1972 жылдың соңында аяқталды. Ғимарат бетоннан салынған, биіктігі 26 метр, онда кеңселер, зертханалар және айнаны алюминийлеу камерасы бар жеті қабат орналасқан. Телескоп дірілдің ықтималдығын азайту үшін негізгі ғимараттан бөлек іргетасы бар бетон тіреуге орнатылған. Екі қабатты күмбез болаттан және алюминийден жасалған, салмағы 570 тонна. Телескоп экваторлық түрде орнатылған, бұл конструкция 4 метрлік Kitt Peak Ұлттық обсерваториясының телескопының дизайнына ұқсас. Монтаждау жұмысы Жапонияның Муроран қаласындағы Mitsubishi Electric компаниясымен жасалды. Ол 1973 жылдың басында Австралияға жеткізіліп, сол жылдың сәуір айында Сайдинг Спринг Маунтин тауында құрастырылды. Телескопты басқару жүйесі де Mitsubishi Electric компаниясымен жасалып, осы кезде жеткізілді. Бұл компьютермен басқарылатын алғашқы телескоптардың бірі болды, Interdata Model 70 үлгісі, және бағыттау мен қадағалаудың жаңа дәрежедегі дәлдігін қамтамасыз етті. AAT телескопының құрастырылуы 1974 жылы аяқталды және телескопты пайдалануға беру сол жылдың сәуір айында басталды. Барлығы құрылысқа сегіз жыл кетіп, 16 миллион австралиялық доллары жұмсалды. Телескопты 1974 жылдың 16 қазанында Ұлыбританияның шаһзадасы Чарльз ресми түрде ашты және 1975 жылдың маусымында толыққанды пайдалануға берілді.

ААТ-пен зерттеулер

ААО астрономияда 25 жылдан бері оптикалық талшықтарды пайдаланып келеді. AAOmega және оның алдыңғы нұсқасы 2dF сияқты құралдар телескоптан жұлдыздар мен галактикалардың жарығын спектрографқа жеткізу үшін оптикалық талшықтарды қолданады, онда ол егжей-тегжейлі талдау үшін құрамына сәйкес түстерге бөлінеді. 2dF және AAOmega құралдарының кең көру өрісі (айдың енінен 4 есе) және олардың 400 оптикалық талшығы аспанның кең аумақтарында орналасқан көптеген нысандарды орташа уақыт ішінде спектроскопиялық тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік береді. ААТ-та жүргізілген көптеген маңызды зерттеулер осы мүмкіндіктерді пайдаланды. 2dF Galaxy Redshift Survey (2dFGRS) 2dF құралын қолданып, оңтүстік аспанның шамамен 7%-ын қамтитын B~19.5-тен ақын жарық ететін ~250000 галактиканың спектрлерін және қызыл жылжуларын тек ~270 түнде алды. 2dFGRS үлгісінің мөлшері бұрынғы зерттеулерге қарағанда әлдеқайда көп болды, бұл космологиялық параметрлерді мұқият бағалауға мүмкіндік берді. Мысалы, зерттеу ғаламның массалық тығыздығының бағалауын жақсартты, ғаламдағы бариондық материяның үлесін анықтады және нейтринолардың жалпы массасының жоғарғы шегін белгіледі. Сонымен қатар, 2dFGRS Хаббл тұрақтысының тәуелсіз бағасын ұсынды, ол Хаббл ғарыш телескопының негізгі жобасымен анықталған мәнмен толық сәйкес келді. Осы зерттеудің басты мақсаты – галактикалардың таралуындағы ішкі ерекшелікті «стандартты өлшеуіш» ретінде пайдаланып, қашықтықты қызыл жылжумен байланыстырып, қара энергияның табиғатын түсінуді жетілдіру. Ғаламның осы құпия құрауы оның кеңею қарқынын үдетуге жауапты болып көрінеді. ААТ-та Galaxy and Mass Assembly (GAMA) атты тағы бір AAOmega негізіндегі зерттеу Жергілікті Ғаламдағы ~250000 галактиканың оптикалық спектроскопиясын алу процесінде. AAOmega деректері Herschel ғарыш обсерваториясы сияқты серік обсерваторияларынан және әлемдегі басқа телескоптардан алынған байқаулармен бірге қараңғы материяның стандартты космологиялық моделінің болжамдарын, мысалы, қараңғы материя галоларының сандық тығыздығы мен олардың массалары арасындағы және галактикалардың сандық тығыздығы мен олардың массалары арасындағы байланысты зерттеу үшін қолданылады, бұл олардың жұлдыздық жарығын зерттеу арқылы анықталады. ААТ сонымен қатар Күннен тыс планеталарды іздеу бағдарламасын – Anglo-Australian Planet Search (AAPS) жүргізеді. AAPS Лондон университетінің колледжінің Echelle спектрографының (UCLES) жоғары тұрақтылығын пайдаланып, планетаның болуынан туындаған рефлекстік Доплер қозғалысын анықтау үшін қажетті жұлдыздардың радиалдық жылдамдығын өлшеуде секундына бірнеше метрлік дәлдікке жетеді. AAPS 20-дан астам Күннен тыс планета тапты, олардың массасы шамамен 10%-дан Юпитердің массасынан 10 есе артық.

Шмидт телескопы

1,2 метрлік Ұлыбританиялық Шмидт телескопы ААТ-ты толықтыру мақсатында салынды және 1973 жылдың тамызында ресми түрде жұмысын бастады. Ол шолу астрономиясы үшін жобаланған, өте кең көріс бұрышына ие, ол Айдың көрінетін диаметрінен 12 есе артық. Телескоп 1988 жылға дейін Эдинбургтағы Корольдік обсерваторияның Шмидт телескопы бөлімімен басқарылды, содан кейін басқару ААО-ға берілді. Шмидт телескопы оңтүстік аспанның көк және қызыл фотосуреттерін түсіру және 6dF галактикалық шолуын жүргізу сияқты жұмыстарды атқарды. Оның көп нысанды спектроскопиялық қабілеті қазіргі уақытта Радиалды жылдамдық эксперименті (RAVE) шолуын жүргізу үшін қолданылуда.