Паразиттік шыбындар: Өмірлік циклы мен зияны

Кіріспе

Паразиттік жәндік

Боталар, сонымен қатар сопақшалар, тұяқшылдар және қазшылдар деп те аталады, – бұл Oestridae тұқымдасына жататын шыбындар тобы. Олардың дернәсілдері сүтқоректілердің ішкі паразиттері болып табылады, кейбір түрлері жануардың етінде, ал басқалары ішекте өседі. Dermatobia hominis – адамдарды тұрақты түрде паразиттік ететін белгілі бір ғана бота түрі, бірақ басқа да шыбындар түрлері адамдарда миазис тудыруы мүмкін.

Жалпы

Бот-муха, сонымен қатар бот-муха, бот-муха немесе бот-муха әр түрлі жазылу түрлерінде, Oestridae тұқымдасына жататын кез келген муха. Олардың өмірлік циклы түрлеріне қарай әртүрлі болады, бірақ барлық түрлердің дербилері сүтқоректілердің ішкі паразиттері болып табылады. Түрлеріне байланысты, олар сопақшалар, өкше мухалары және қазқаздар деп те аталады. Кейбір түрлердің дербилері қожайындарының етінде өседі, ал басқалары – қожайындарының асқазақ-ішек трактісінде. Осы мағынада "бот" сөзі дерби, яғни құртты білдіреді. Миазиспен байланысты басқа муха түрлерінің көпшілігі соққы мухалары сияқты, туысқан тұқымдастардың мүшелері болып табылады.

Жәндіктердің таралуы

Ботжазғыштар жұмыртқаларын қожайынға салады немесе кейде аралық вектор ретінде үйжазғыштар, масалар және, D. hominis жағдайында, түрлі құйрықтарды пайдаланады. Жұптасқаннан кейін аналық ботжазғыш жұмыртқаны қанаттарынан ұстап, оған жабысады. Содан кейін ол 15-30 жұмыртқаны жәндіктің немесе арахидтің құрсағына жабыстырады, онда олар инкубацияланады. Ұрықтанған аналық бұл әрекетті қайта-қайта жасайды, өзінің шамамен 8-9 күндік өмірінде 100-400 жұмыртқасын таратуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыртқалардан шыққан личинкалар ірі сүтқоректілердің жылуы мен жақындығына сезініп, олардың терісіне түсіп, тері астына кіреді. Көптеген жағдайларда аралық векторлар қолданылады, себебі көптеген жануарлар ботжазғыштың жақындағанын сезіп, қашады. Жұмыртқалар ірі жануарлардың терісіне тікелей салынады немесе аралық векторға жабысқан жұмыртқалардан личинкалар шығып түседі; қожайын жануардың дене температурасы жанасу немесе жақын болу кезінде личинкалардың шайқалуын қозғастырады. Ботжазғыштардың кейбір түрлері жұтылғаннан кейін ас қорыту жолында да кездеседі. Миазис – бұл личинкалардың қожайын жануардың терісіне (немесе тіндік қабатына) кіруінен туындайды. Жетілген личинкалар қожайыннан түсіп, топырақта қуыршаққа айналады. Олар қожайын жануарды өлтірмейді, сондықтан олар нағыз паразиттер болып табылады. Жылқының ботжазғыштары жылқы күтімшілері үшін маусымдық қиындықтар тудырады, өйткені олар жұмыртқаларын жылқының алдыңғы аяқтарының ішкі жағына, тоқпан немесе метакарпаль сүйегіне (тізеден төмен) және тізелеріне, ал кейде түрлеріне байланысты тамағына немесе мұрнына салады. Бұл жұмыртқалар, шағын сары бояу тамшыларына ұқсайтын, жұқтырудың алдын алу үшін шаруалық маусымында (жаздың соңы мен күздің басында) мұқият алынып тасталуы керек. Жылқы мұрнын аяғына сүртіп алғанда, жұмыртқалар ауызға, содан кейін ішекке өтеді, онда личинкалар өседі және асқазан қабырғасына немесе жіңішке ішекке жабысады. Личинкалардың тіндікке жабысуы жеңіл тітіркеніске әкеледі, нәтижесінде эрозиялар мен ойық жаралар пайда болады. Жұмыртқаларды (қожайынның шашына жабысқан) алу қиын, өйткені сүйектер мен сіңірлер тоқпан сүйектерінің тері астында тікелей орналасқан; жұмыртқаларды өткір пышақпен (көбінесе қырғышпен) немесе қабыршақ қағазбен алып, олар жерге түспей тұрып ұстап алу керек. Личинкалар 10-12 ай бойы тігіліп, дамиды, содан кейін нәжіспен шығарылады. Кейде жылқы иелері жылқы тыңайтқышында личинкаларды көретінін хабарлайды. Бұл личинкалар цилиндр тәрізді және қызғылт-сары түсті болады. Бір-екі айдан кейін ересек ботжазғыштар дамитын личинкалардан шығады және цикл қайталанады. Philornis ботжазғыштары жиі жабайы макаулар, мысалы, қызыл макаулар мен гиацинт макауларының ұяларын қоршайды. Теріден личинкаларды алу үшін кері шприц тәрізді жылан шағуын сору құралын қолдану тиімді деп дәлелденді. Dermatobia hominis, адам ботжазғышы, кейде адамдарды личинкаларын орналастыру үшін пайдаланады.

Botflies deposit eggs on a host, or sometimes use an intermediate vector such as the common housefly, mosquitoes, and, in the case of D. hominis, a species of tick. After mating, the female botfly captures the phoretic insect by holding onto its wings with her legs. She then makes the slip—attaching 15 to 30 eggs onto the insect or arachnid's abdomen, where they incubate. The fertilized female does this over and over again to distribute the 100 to 400 eggs she produces in her short adult stage of life of only 8–9 days. Larvae from these eggs, stimulated by the warmth and proximity of a large mammal host, drop onto its skin and burrow underneath. Intermediate vectors are often used, since a number of animal hosts recognize the approach of a botfly and flee. Eggs are deposited on larger animals' skin directly, or the larvae hatch and drop from the eggs attached to the intermediate vector; the body heat of the host animal induces hatching upon contact or immediate proximity. Some forms of botfly also occur in the digestive tract after ingestion by licking. Myiasis can be caused by larvae burrowing into the skin (or tissue lining) of the host animal. Mature larvae drop from the host and complete the pupal stage in soil. They do not kill the host animal, thus they are true parasites. The equine botflies present seasonal difficulties to equestrian caretakers, as they lay eggs on the insides of horses' front legs on the cannon or metacarpal bone (below the knee) and knees, and sometimes on the throat or nose depending on the species. These eggs, which look like small, yellow drops of paint, must be carefully removed during the laying season (late summer and early fall) to prevent infestation in the horse. When a horse rubs its nose on its legs, the eggs are transferred to the mouth and from there to the intestines, where the larvae grow and attach themselves to the stomach lining or the small intestine. The attachment of the larvae to the tissue produces a mild irritation, which results in erosions and ulcerations at the site. Removal of the eggs (which adhere to the host's hair) is difficult, since the bone and tendons are directly under the skin on the cannon bones; eggs must be removed with a sharp knife (often a razor blade) or rough sandpaper and caught before they reach the ground. The larvae remain attached and develop for 10–12 months before they are passed out in the feces. Occasionally, horse owners report seeing botfly larvae in horse manure. These larvae are cylindrical in shape and are reddish orange in color. In one to two months, adult botflies emerge from the developing larvae and the cycle repeats itself. Philornis botflies often infest nestlings of wild parrots, like scarlet macaws and hyacinth macaws. A method using a reverse syringe design snake bite extractor proved to be suitable for removing larvae from the skin. Dermatobia hominis, the human botfly, occasionally uses humans to host its larvae.

Адам тамағы ретінде

Суық климаттарда, бұғы немесе карибуға тәуелді халықтарда, жануарларды сойған кезде адамдарға Hypoderma tarandi (бұғының дерті тудыратын шыбық) құрттарының көп мөлшері қол жетімді болады. "Өмірден тыс" телесериалының бірінші маусымның алтыншы бөлімі "Инуиттер – болашақтың аман қалғандары" деп аталады, онда аман қалу сарапшысы Лес Страуд және екі инуиттік жетекші Канаданың Нунавут аймағындағы Понд шығанағына жақын, Баффин аралының солтүстік жағалауында карибу аң аулайды. Бір жануардың терісін сызып, сойып тастаған кезде, карибу терісінің ішкі жағында көптеген дернәсілдер (болжам бойынша H. tarandi, бірақ нақты айтылмаған) көрінеді. Страуд және оның екі инуиттік жетекшісі әрқайсысы бір дернәсілді жейді (бірақ қаншалықты тартыншақты), Страуд дернәсілдің "сүт сияқты дәмі бар" екенін және оны инуиттер тарихи түрде жиі жегенін айтады. Еуропадағы плейстоцен дәуірінен қалған көптеген суреттер олардың ежелгі заманда да тұтынылғанын көрсетеді. Вавилондық Талмудтың "Хулин" кітабының 67б-сында бұғының дерті тудыратын шыбық кошер ма, жоқ па деген мәселе талқыланады.