Кіріспе

Тікқанаттылар тұқымдасы Гүлге ұшқыштары немесе сирфидтер деп те аталады. Атауынан көрініп тұрғандай, олар көбінесе гүлдердің үстінде қалықтап немесе гүлнектарымен қоректенеді; көптеген түрлердің ересектері негізінен гүлнектары мен тозаңмен қоректенеді, ал дернәсілдері (құрттары) кең ауқымды тағамдарды жейді. Кейбір түрлердің дернәсілдері сапротрофтар болып, топырақтағы немесе көлдер мен өзендердегі шіритін өсімдік және жануар қалдықтарымен қоректенеді. Басқа түрлерде дернәсілдер жәндіктерді жейді және құтылар, трипстер және басқа да өсімдік шырынын соратын жәндіктермен қоректенеді. Құтылар сияқты жәндіктер егін зиянкестері болып саналады, сондықтан кейбір гүлге ұшқыштарының құтыларды жейтін дернәсілдері экономикалық және экологиялық тұрғыдан маңызды хищниктер және биологиялық бақылауда қолдануға болатын әлеуетті агенттер, ал ересектері тозаңдаушылар болып табылады. 200 туысқа жататын 6000-ға жуық түрі сипатталған. Гүлге ұшқыштары әлемнің барлық құрлықтарында кездеседі, Антарктидадан басқа. Гүлге ұшқыштары көптеген сүтқоректілерге зиянсыз, бірақ көптеген түрлері шағып алатын аралар мен шершеңдерді еліктейді, бұл еліктеу хищниктерден қорғануға көмектеседі. Гүлге ұшқыштарының қалықтау әрекеті құмырсқалардың қалықтау әрекетінен өзгеше, себебі олар ауада қоректенбейді. Қалықтау, әдетте, тағам іздеу құралы болуы мүмкін; сонымен қатар, еркек гүлге ұшқыштарының қалықтауы көбінесе әйелдерді іздейтін аумақтық көрсету болып табылады, ал әйелдердің қалықтауы жұмыртқа салу орындарын тексеруге қызмет етеді.

Сипаттама

Құс тұқымдасына қарай олардың мөлшері әртүрлі болады. Мысалы, Paragus tibialis ұзын, ал Criorhina nigriventris ұзын. Кейбірлері, мысалы, Baccha туысының өкілдері кішкентай, сопақ және жіңішке, ал басқалары, мысалы, Criorhina туысының өкілдері, ірі, түкті, сары және қара болады. Екіқанаттылардың (Diptera) өкілдері ретінде барлық желкенділерде жұмыс істейтін қанат жұбының біреуі ғана болады, ал артқы қанаттары тепе-теңдік сақтауға арналған мүшелерге дейін азайтылған. Көптеген түрлерінің денелері сары немесе қоңыр дақтар, жолақтар және жолақтармен жабылады. Желкенділерді басқа шыбықтардан төртінші бойлық қанат тамырына параллель орналасқан жалған тамырдың болуымен ажыратуға болады. Жыртқыш түрлер фермерлер мен бағбандарға пайдалы, себебі шыбдар егісті жояды, ал желкенділердің дернәсілдері көбінесе биологиялық күресуде қолданылады. Бұған ең көп таралған, Episyrphus balteatus түрі жатады, оның дернәсілдері шыбдармен қоректенеді. Белгілі бір түрлер, мысалы, Merodon equestris немесе Eumerus tuberculatus, тозаңдануға жауапты. Белгілі бір желкенді дернәсілі – drone fly (Eristalis tenax) дернәсілі, оның артқы жағында тыныс алуға арналған түтікшесі бар, содан оған осы ат берілген. Дернәсілдер коммерциялық мақсатта да қолданылады, кейде мұз балық аулау үшін сатылады. Өте сирек жағдайларда желкенділердің дернәсілдері адамдарда кездейсоқ миазиске себеп болуы мүмкін. Бұл дернәсілдер ластанған тамақпен кездейсоқ жұтылған кезде болады.

Эволюция

Сирфидтердің тәждік тобының ең көне белгілі қазба қалдықтары Эоцендік Флориссант формациясы, Грин-Ривер формациясы және Балтық янтарынан табылған. Дегенмен, кейінгі бор кезеңінің (кеноман) бірмалық янтарындағы Просирф туысы осы тұқымдастың бастапқы тобын көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Құс ұшқыштары – әлемнің түкпір-түкпірінде кездесетін, шөлдер, өте биік ендіктегі тундралар мен Антарктидадан басқа, көптеген биомдарда таралған космополиттік отбасы. Кейбір түрлер басқаларына қарағанда белгілі бір аймақтарда жиірек кездеседі; мысалы, американдық құс ұшқышы, Eupeodes americanus, Жақын Арктика аймағында кең таралған, ал жалпы құс ұшқышы, Melangyna viridiceps, Австралия-Океания аймағында көптеп кездеседі. Отбасыда шамамен 6000 түр және 200 туыс бар. Кейбір құс ұшқыштарының дернәсілдері суда тіршілік етеді және көбінесе тұрған суларда кездеседі, ал апулар мен басқа да өсімдік зиянкестерімен қоректенетіндері әдетте құрлықта, жапырақтарда мекендейді. Ересек құс ұшқыштары көбінесе гүлдердің жанында кездеседі, олардың негізгі тамақ көзі – нектар мен тозаң. Сирфидтер жабайы өсімдіктердің көптеген түрлеріне, сондай-ақ егіс дақылдарына жиі келетін гүл шоғырлары болып табылады және көбінесе жабайы аралардан кейін екінші маңызды тозаңдаушылар тобы саналады. Дегенмен, ара түрлерімен салыстырғанда, құс ұшқыштарын тозаңдаушылар ретінде зерттеулер салыстырмалы түрде аз жүргізілген. Көп жағдайда құс ұшқыштары іріктелмейтін тозаңдаушылар саналса да, кейбір түрлері өте іріктелмелі болып келеді және бір түрлі өсімдіктің тозаңын тасымалдайды. Cheilosia albitarsis тек Ranunculus repens гүлдерін аралайды деп есептеледі. Гүлдерге қатысты арнайы талғамдар түрлерге қарай өзгереді, бірақ сирфидтер ақ және сары түсті гүлдерді артық жақсы көредіні бірнеше рет дәлелденген. Гүлдердің иіс сияқты көрінбейтін белгілері де осы құстарға гүлдерді табуға көмектеседі, әсіресе сары түсті емес гүлдерді. Көптеген сирфидтердің аузы қысқа және арнайыланбаған, сондықтан олар нектар мен тозаңға оңай қол жеткізе алатын ашық гүлдермен қоректенеді. Сонымен қатар, орхидеялар мен құс ұшқыштары арасында өзара әрекеттесулер болады. Epipactis veratrifolia орхидеясы апулардың дабыл феромондарын еліктейді, бұл тозаңдаушы құс ұшқыштарын тартады. Қытайдың оңтүстік-батысындағы тағы бір өсімдік – қанатша орхидеясы да сирфидтердің сары түске деген табиғи бейімділігін пайдаланып, алдау арқылы тозаңдауға қол жеткізеді.

Адамдармен қарым-қатынасы

Ересек шырыңдақтар тозаңдаушылар. Көптеген құрт-құрттардың дернәсілдері зиянкес жәндіктермен қоректенеді, оның ішінде құтылар мен жапырақ бітушілер, олар кейбір ауруларды, мысалы, қисық түбір сияқты ауруларды таратушылар, сондықтан олар биоконтрольде зиянкестердің деңгейін азайтудың табиғи тәсілі ретінде қарастырылады. Сондықтан бағбандар кейде шырыңдақтарды тарту үшін серіктес өсімдіктерді пайдаланады. Олардың қатарында: Alyssum spp., Iberis umbellata, статица, қара бидай, ромашка, ақжеңке және жусан. Eristalinae тайпасына жататын дернәсілдер жартылай сулы және сулы ортада, оның ішінде тыңайтқыш пен компостта тіршілік етеді және суды сүзгілеп тазарта алады. Фредерик Сёбергтің "Шырыңдақ тұзағы" атты кітабы Балтық теңізіндегі Рунмаро аралында шырыңдақтарға деген құштарлығын баяндайды. Арал шырыңдақтар мен басқа да жәндіктердің көптеп кездесетін орны; Сёберг онда 58 түрлі көбелекті және (жеті жыл бойы аулау кезінде) 202 түрлі шырыңдақты жинады, оның ішінде 180-і оның бағында.

Анықтамалық нұсқаулықтар

Skevington, J. H., және басқалар, 2019. Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы гүлді шырындар туралы анықтамалық. Princeton University Press баспасы. Бұл кітап "Вирджиния, Кентукки және Миссури штаттарының солтүстігінде және батысында Айова, Миннесота, Онтарио және Нунавут штаттары, шығысында Атлант мұхиты және Гренландияны қоса алғанда, кездесетін 413 белгілі сирфид түрінің барлығын қамтиды". Stubbs, A. E. және Falk, S. J. (2002) Ұлыбританияның желкенді шырындары. Суреттерімен түсіндірілген анықтамалық. Британдық энтомологиялық және табиғи тарих қоғамы, 1983 ж. жарыққа шыққан, 469 бет, 12 түрлі сурет, қара-ақ суреттері бар. 276 түр сипатталған, оларды анықтауға көмектесетін кең кілттер келтірілген. 190 түр түрлі суреттерде көрсетілген. 2-ші басылым, 2002 ж. жарыққа шыққан, жаңа британдық түрлер мен атаулар өзгертілген. Оған Ұлыбританияда кездесетін еуропалық түрлер де кіреді. Қосымша қара-ақ суреттер Cheilosia және Sphaerophoria тұқымдастарының еркек жыныс мүшелерін көрсетеді. van Veen, M. P. (2004) Солтүстік-Батыс Еуропаның желкенді шырындары: Сирфидтерді анықтау кілттері. KNNV Publishing, Утрехт. Miranda G. F. G., Young A. D., Locke M. M., Marshall S. A., Skevington J. H., Thompson F. C. (2013) Nearctic Syrphidae тұқымдасының кілті. Bot, S. және Van de Meutter, F. (2023) Ұлыбританияның және Солтүстік-Батыс Еуропаның желкенді ұшқыштары: Фотографиялық нұсқаулық (Bloomsbury Naturalist).