Кіріспе
Әлеуметтік робот – өзінің рөліне сәйкес әлеуметтік мінез-құлық пен қағидаларды сақтап, адамдармен немесе басқа да автономды физикалық агенттермен өзара әрекеттесетін және байланыс жасайтын автономды робот. Басқа роботтар сияқты, әлеуметтік робот физикалық денеге ие (аватарлар немесе экрандағы синтетикалық әлеуметтік кейіпкерлер денеге ие емес, сондықтан олар ерекшеленеді). Кейбір синтетикалық әлеуметтік агенттер пайдаланушылармен динамикалық түрде байланысу үшін бас немесе "бет" ретінде бейнеленетін экранмен жабдықталған. Мұндай жағдайларда, әлеуметтік роботтың мәртебесі әлеуметтік агенттің "денесінің" түріне байланысты; егер дененің физикалық моторлары мен сезімталдық қабілеттері болса және олар қолданылса, онда жүйе робот деп есептелуі мүмкін.
Өмірбаян
Роботтар жиі әлеуметтік қасиеттерге ие деп сипатталған (мысалы, 1950 жылдары Уильям Грей Уолтер жасаған тасбақа тәрізді роботтарды қараңыз), бірақ әлеуметтік робототехника – робототехниканың салыстырмалы түрде жаңа саласы. 1990 жылдардың басынан бері жасанды интеллект және робототехника зерттеушілері әлеуметтік деңгейде тікелей қатысатын роботтарды жасап келеді. Әлеуметтік роботтардың эволюциясы адамдармен өте аз немесе ешқандай өзара әрекеттеспеу үшін жасалған автономды роботтардан басталды. Негізінен, олар адамдардың орындай алмайтын жұмыстарын істеуге арналған еді. Технологиялық тұрғыдан дамыған роботтар қауіпті жағдайларды басқару және адамдарды қауіпке ұшыратуы мүмкін тапсырмаларды орындау үшін, мысалы, терең мұхиттарды немесе Марстың бетін зерттеу үшін жіберілді. Осы бастапқы мақсаттарды дамыта отырып, роботтар адамдармен байланысты ортаға енгізілуі үшін, олардың әлеуметтік аспектісін қалыптастыру және адамдардың өзара әрекеттеріне олардың ықпалын бағалау үшін үздіксіз жетілдіріліп келеді. Уақыт өте келе, әлеуметтік роботтар қоғамда өз рөлін атқаруға бастады. Автономды әлеуметтік роботты жобалау өте қиын, себебі робот адамдардың әрекеттерін дұрыс түсініп, тиісті жауап беруі керек, бұл қазіргі таңда мүмкін емес. Сонымен қатар, әлеуметтік роботпен өзара әрекеттесетін адамдар оның мүмкіндіктерінен жоғары үміт күтеді, бұл ғылыми фантастикадағы озық әлеуметтік роботтардың бейнелеріне негізделген. Сондықтан көптеген әлеуметтік роботтар озық мүмкіндіктерді имитациялау үшін ішінара немесе толықтай қашықтан басқарылады. Әлеуметтік роботты басқарудың бұл әдісі (көбінесе жасырын түрде) Л. Франк Баумның кітабындағы кейіпкер атымен «Механикалық түрік» немесе «Оз сиқыршысы» деп аталады. «Оз сиқыршысы» зерттеулері әлеуметтік робототехника зерттеулерінде адамдардың әлеуметтік роботтарға қалай жауап беретінін бағалау үшін пайдалы.
Анықтама
Халықаралық стандартты ұйымда робот – әр түрлі міндеттерді орындау үшін өзгермелі бағдарламаланған қозғалыстар арқылы материалдарды, бөлшектерді, құралдарды немесе арнайы құрылғыларды жылжытуға арналған қайта бағдарламаланатын, көп функциялы манипулятор ретінде анықталады. Роботтардың бір түрі ретінде әлеуметтік роботтар әлеуметтік өзара әрекеттесу контекстінде осы процестердің кез келгенін немесе барлығын орындайды. Ол адамдармен әлеуметтік тұрғыдан қарым-қатынас жасайды немесе олардан әлеуметтік жауаптар тудырады. Әлеуметтік өзара әрекеттесудің сипаты маңызды емес және жұмысшыға құралдарды беру сияқты қарапайым көмекші тапсырмалардан бастап, денсаулық сақтаудағы көмекші сияқты күрделі экспрессивті коммуникация мен ынтымақтастыққа дейін жетеді. Сондықтан әлеуметтік роботтар адамдармен бірлесіп жұмыс істейтін кеңістіктерде жұмыс істеуге бағытталған. Сонымен қатар, әлеуметтік роботтар үй, денсаулық сақтау және білім беру сияқты жеке кеңістіктерге де еніп барады. Әлеуметтік өзара әрекеттесулер ынтымақтастыққа негізделуі мүмкін, бірақ анықтама осы жағдаймен ғана шектелмейді. Керісінше, кейбір жағдайларда ынтымақтастыққа қарсы мінез-құлық та әлеуметтік болып есептелуі мүмкін. Мысалы, робот ойын аясында бәсекелестік танытуы мүмкін. Робот минималды немесе мүлдем коммуникациясыз да өзара әрекеттесе алады. Мысалы, ол ғарыш станциясында жұмыс істейтін астронавтқа құралдарды ұстата алады. Дегенмен, кейде біраз коммуникация қажет болуы мүмкін. Әлеуметтік роботтар үшін екі маңызды талап – роботтың коммуникациялық дағдыларын анықтау үшін Тьюринг тесті және оның мінез-құлқы үшін Исаак Азимовтың робототехниканың үш заңы. Бұл талаптарды нақты қолданудың тиімділігі, әсіресе Азимовтың заңдарына қатысты, әлі де даулы және мүмкін емес болуы мүмкін. Алайда, осы көзқарас бойынша, тек басқа роботтармен ғана өзара әрекеттесетін және қарым-қатынас жасайтын робот әлеуметтік робот деп есептелмейді: әлеуметтік болу адамдар мен олардың қоғамына байланысты, себебі олар қажетті әлеуметтік құндылықтарды, нормаларды және стандарттарды анықтайды. Бұл әлеуметтік роботтардың мәдени тәуелділігіне әкеледі, өйткені әлеуметтік құндылықтар, нормалар мен стандарттар мәдениеттер арасында өзгеше. Бұл анықтаманың соңғы бөлігіне тікелей әкеледі. Әлеуметтік робот өзінің рөліне сәйкес әлеуметтік ережелерді сақтап өзара әрекеттесуі керек. Рөл мен оның ережелері қоғам арқылы анықталады. Мысалы, адамдарға арналған робот-батлер жақсы қызмет көрсетудің белгіленген ережелерін сақтауы керек. Ол алдын ала күтуге дайын, сенімді және, ең бастысы, сыпайы болуы керек. Әлеуметтік робот мұны біліп, оған сәйкес болуы керек. Алайда, басқа автономды роботтармен өзара әрекеттесетін әлеуметтік роботтар да адам емес конвенцияларға сәйкес әрекет етеді және өзара әрекеттеседі. Көптеген әлеуметтік роботтарда адамдар арасындағы өзара әрекеттесудің күрделілігі андроидтар (гуманоидты роботтардың бір түрі) технологиясының дамуымен және адам сияқты коммуникациялық дағдылардың кеңейтілуімен біртіндеп жақындастырылады.
Әлеуметтік қарым-қатынас
Зерттеулер пайдаланушының робот-серікпен өзара әрекеттесуін зерттеді. Әдебиетте осы мәселеге қатысты әртүрлі модельдер ұсынылған. Мысал ретінде, қолданушының сөзсіз мінез-құлқы, тапсырма және серіктің эмоционалдық реакциялары сияқты факторларды қамтитын, қатысудың себептері мен салдарына арналған модель бар: бұл балалардың белсенділік деңгейін болжауға мүмкіндік береді. Көптеген адамдар роботпен әлеуметтік өзара әрекеттесу кезінде ұялады және, жалпы алғанда, адамдар үлкен, адам тәрізді роботтарға қарағанда кіші роботтарды жақсы көреді. Олар сондай-ақ, үйді тазалау сияқты жұмыстарды орындау үшін роботтарды, серіктес болудан гөрі артық көреді. Сөздік әлеуметтік өзара әрекеттесуде адамдар роботтармен, адамдармен бөлісетін ақпараттан гөрі аз ақпарат бөліседі. Әлеуметтік роботтармен өзара әрекеттесуге бастапқы тартыншақтыққа қарамастан, роботқа танысу белгісіздікті азайтып, онымен өзара әрекеттесуге деген ниетті арттыруы мүмкін, және зерттеулер уақыт өте келе адамдардың ұзақ сөйлейтінін және роботқа көбірек ақпарат ашатынын көрсетеді. Егер адамдар роботпен ойын-қуанышқа толы (тапсырманы орындауға немесе әлеуметтік болуға бағытталғаннан гөрі) өзара әрекеттесуге түсетін болса, болашақта роботпен өзара әрекеттесуге бейімділігі артуы мүмкін.
Қоғамдық әсерлері
Кейде кеңінен қолданылатын, одан да жетілдірілген әлеуметтік роботтар адам қоғамдарының технологиялық постгуманизациялануына себеп болатын бірнеше құбылыстың бірі болып табылады. Осы процестің арқасында "қоғамға 'табиғи' биологиялық адамдардан өзге де мүшелер еніп, олар әлдебір жолмен қоғамның құрылымына, динамикасына немесе мағынасына үлес қосады".
Денсаулық сақтаудағы қолдануы
Әлеуметтік роботтар денсаулық сақтау саласында кеңінен қолданылуда, ал соңғы зерттеулер балалардың психикалық денсаулығын жақсарту үшін әлеуметтік роботтарды пайдалану мүмкіндігін қарастырып жатыр. Бір шолу Nao, Paro, Huggable, Tega және Pleo сияқты роботтардың түрлі жағдайларда балаларға тигізетін әсерін талдады. Әлеуметтік роботтарды балаларды егу сияқты процедуралардан көңілді аудару үшін қолдануға болады және олар стресс пен ауырсынуды азайтуға қабілетті екенін көрсетті. Аутизм спектрінің бұзылысы бар адамдар көбінесе болжамды өзара әрекеттесуді ұнататындықтан, роботтар әлеуметтік қарым-қатынас үшін пайдалы нұсқа болуы мүмкін. Moro және авторлар (2018) зерттеуінде 3 түрлі әлеуметтік робот қолданды: адамға ұқсас Casper роботы, кейіпкерге ұқсас Ed роботы және планшет. Бұл роботтар жеңіл когнитивтік бұзылысы бар алты адамға шай дайындауға көмектесті. Кейбір жағдайларда, уәкілеттік арқылы келісім алуға болады, бірақ кез келген зерттеуді жүргізер алдында пайдасы мен қаупін мұқият бағалау қажет. Pepper роботы да қарт адамдардың роботқа деген қауіпсіздік және сенім сезімін бағалау үшін қолданылды. Бұл топ үшін қауіпсіздік адамдар арасындағы қарым-қатынас арқылы қалыптасқан сенім мен құрметке байланысты. Видео және сауалнамалардың нәтижесінде қатысушылар өздерін қауіпсіз сезінгендерін білдірді. Бірақ роботтар пайдалануға дайын болғанымен, оларға адам көмегі қажет екені, олар адам күшін толықтай алмастыра алмайтыны, бірақ оларға көмектесе алатыны және жаңа мүмкіндіктер бере алатыны анықталды – студенттер үшін, қоғамда және жұмыс орнында. Роботтық психикалық денсаулық жаттықтырушылары оң психология сияқты тәжірибелерді орындай алады. Пайдаланушылардың роботтық психикалық денсаулық жаттықтырушыларын қабылдауы роботтың сыртқы түріне байланысты екені көрсетілді. Денсаулық сақтауда әлеуметтік роботтарды қолданудың этикалық аспектілерін де атап өту керек. Әлеуметтік роботтардың күмәнді тұсы – алдау мүмкіндігі, яғни роботтың шындығында орындай алмайтын функцияларды орындай алады деген күту тууы. Кейбір роботтардың бейнекамерасы әлеуметтік қарым-қатынас жасауға және медициналық сараптамаға қолжетімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Бұл роботтар жеке қызметкерлердің жұмысын жеңілдетуге және жалпы жұмыс жүктемесін азайтуға маңызды рөл атқарады. Еуропада қызмет көрсету саласында жұмыс күшінің жетіспеушілігі байқалып тұрғандықтан, әлеуметтік роботтар жұмыс ортасына енуге және қалыпты жұмыс істеуді қалпына келтіруге көмектеседі. SoftBank Robotics Pepper және Nao сияқты көптеген әлеуметтік, жартылай антропоморфты роботтарды әзірледі, олар зерттеулерде жиі қолданылады. Pepper коммерциялық және академиялық мақсаттарда қолданылады, сондай-ақ Жапониядағы мыңнан астам үй шаруашылықтарында тұтынушылар қолданады. Басқа да танымал әлеуметтік роботтарға Honda-ның ASIMO, Jibo, Moxi және Hertfordshir университетінің аутизммен ауыратын балаларға ойын және интерактивті ойнау арқылы роботтан жауап алуға көмектесу үшін жасаған Kaspar жатады. Anki-дің Cozmo және Vector роботтары да әлеуметтік роботтар санатына жатты, бірақ олардың барлығы 2018 және 2019 жылдар аралығында тоқтатылды. Әлеуметтік роботтар міндетті түрде антропоморфты болуы керек емес. Адамға ұқсамайтын әлеуметтік роботтың ең танымал мысалы – Paro иті.