Кіріспе

Британдық мөртаңбалық заңға қарсы американдық отаршылдар жиналысы 1765 жылғы Мөртаңбалық акт Конгресі (7–25 қазан 1765 ж.) – Нью-Йорк қаласындағы колониялық Нью-Йорк провинциясында өткен кездесу. Оған Солтүстік Америкадағы британдық колониялардың өкілдері қатысты. Бұл 1754 жылғы Албани конвенциясынан кейін британдық американдық колонияларының сайланған өкілдерінің екінші жиналысы болды. Конгресс британдық Парламент қабылдаған Мөртаңбалық актіге қарсы біртұтас наразылық білдіруді мақсат етті. Акт 1765 жылдың 1 қарашасынан бастап колониялардағы барлық іскерлік үшін арнайы мөртаңбаланған британдық қағазды – заңдық құжаттарға, ойын карталарына, күнтізбелерге, газеттерге және тасқа қолдануды талап етті. Конгресс континенттік Солтүстік Америкадағы тоғыз британдық колонияның делегаттарынан тұрды. Барлық қатысушы делегациялар кейіннен Американ революциясын бастап, АҚШ құру үшін британдық колониализмнен бөлініп шыққан Он үш колониядан болды. Басқа колонияларда да Конгреске қатысуға ниет болғанымен, бірқатар корольдік губернаторлар колониялық заң шығарушы органдардың делегаттарды сайлау үшін жиналуына кедергі келтірді. Конгресс қазіргі Федералдық зал тұрған ғимаратта өтті және Мөртаңбалық актіні енгізуге қарсы кең таралған, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін жеткен наразылықтар кезінде болды. Делегаттар актіге қарсы пікір білдіріп, бірікті және Парламент колониялардан өкілдерсіз салық салуға құқылы емес деп мәлімдеген Құқықтар мен наразылықтар декларациясын қабылдады. Тоғыз делегацияның алтауы Парламентке және король Георг III-ге актінің ережелеріне қарсы петицияларға қол қойды. Конгрестің заңсыз сипаты Ұлыбританияда алаңдату тудырды, бірақ конгрестің дұрыстығы туралы пікірталас британ саудагерлерінің экономикалық наразылықтарымен тоқтатылды. Колониялармен саудасы наразылықтар мен британдық тауарларды импорттамау салдарынан зардап шекті. Экономикалық мәселелер британдық Парламентті Мөртаңбалық актіні жоюға итермеледі, бірақ сол күні колонистер көтерген негізгі конституциялық мәселелер бойынша өз позициясын білдіретін Декларациялық актіні қабылдады. Онда Парламент американдық колонияларға «барлық жағдайларда» міндетті болатын заңдар шығаруға құқылы екені айтылды.

Өмірбаян

Француздар мен үндістер соғысынан кейін британ Парламенті шетелдегі отарларынан түсетін кірісті арттыруға тырысты, себебі әскерлерді орналастырудың құны едәуір артқан еді. Парламент 1764 жылы алғаш рет Қант және Ақша заңдарын қабылдады, олардың мақсаты тәжді қаржыландыру үшін қаражат жинау болды.

1765 жылғы Мөр басы заңымен Парламент колониялардан тікелей салық жинау арқылы ақша табуға тырысты. Бұл заңға сәйкес, салық төленгенін көрсететін мөр (мемлекеттік агенттен сатып алынған) барлық басылған материалға қойылуы керек еді. Газеттер, кітаптар, сот құжаттары, коммерциялық қағаздар, жер актілері, күнтізбелер, ойыншықтар мен карталарға мөрленген қағаз қолданылуы тиіс еді. Жиналған қаражат империяның қызметін қаржыландыруға, соның ішінде колонияларда әскерлерді орналастыруға жұмсалуы керек еді, бұл үшін бұрыннан құрылған колониялық жиналыстар арқылы кіріс іздеуге тырыспады, олардың тарихында сәтсіздіктер көп болған.

Конгресске шақыру

1765 жылдың маусым айында Массачусетс Ассамблеясы «осы континенттегі бірнеше колониялардың» заң шығарушы жиналыстарына «колониялардың қазіргі жағдайы туралы бірлесіп кеңесу» үшін жіберілген хат жобасын дайындады. Нәтижесінде, Британдық Американың тоғыз континенталдық колониясы конгресске делегаттарды сайлады: Массачусетс, Род-Айленд, Коннектикут, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Делавэр, Мэриленд және Оңтүстік Каролина. Сайланған делегаттардың барлығы өздерінің колониялық заң шығарушы органдарының мүшелері болды. Делегаттарды сайлау әдістері кейбір жағдайларда бұрынғыдан өзгеше болды. Делавэрде, сол кезде Пенн иелерінің «Төменгі үш округі» деп белгіленген, ассамблея мүшелері үш округтің әрқайсысында бейресми жиналыстар өткізіп, әр жолы бірдей үш делегатты сайлады. Нью-Йоркте ассамблея тыйым салынғандықтан, вице-губернатор Колденнің Массачусетс хатын қарастыру үшін шақыруы күмәнді болды. Ассамблеяның корреспонденция комитеті, Нью-Йорк қаласынан келген делегаттардан құралған, хатты талқылап, аталған жағдайға байланысты колонияны өкілдік ету құқығын өз мойнына алды. Мэриленд ассамблеясы, шешек індетіне байланысты тыйым салынғандықтан, губернатор Хорацио Шарптың 23 қыркүйекте Массачусетс хатын қарастыру үшін сессияға шақыруымен жұмыс іріктеуге мүмкіндік алды, содан кейін делегаттар сайланды. Конгресске қатыспаған колониялар түрлі себептермен делегаттар жібермеді. Вирджиния мен Джорджия ассамблеялары губернаторларының қасақана кедергісіне тап болды. Нью-Гэмпшир колониядағы қаржылық дағдарыс салдарынан делегаттарды жібермеуді шешті; кейбір ассамблея мүшелері бұл шешімді қайта қарастыруға тырысқан кезде, ассамблея тыйым салынды, ал губернатор Беннинг Вентворт оны сессияға шақырудан бас тартты. Солтүстік Каролинаның вице-губернаторы Уильям Трайон басқа себептермен ассамблеяны тыйым салды, спикер Джон Аштің наразылықтары мен қарсылығына қарамастан, арнайы сессия өткізу туралы өтініш қабылданбады. Жаңа Шотландия, сол кезде қазіргі Принс-Эдвард аралы мен Нью-Брансуикті қамтыған, Массачусетспен маңызды экономикалық байланыстарға және ассамблея құрамында Жаңа Англиядан келген экспаттардың күшті өкілдігіне қарамастан, делегаттарды жіберуден бас тартты. Англиямен байланысты қаржылық мүдделер басымдық алғандықтан, ассамблея мөртаңбалық заңға қарсы наразылық резолюциясын қарастырмады. Квебек, Ньюфаундленд, Шығыс және Батыс Флоридада колониялық ассамблеялар болған жоқ және шақырылмады. Конгресс туралы хабар Лондонға жеткенде, Сауда лордтары қатты алаңдап, патшаға «бұл Ұлыбритания Корольдігі мен заң шығарушы органы үшін ең маңызды мәселе және оны Парламент қарауы тиіс» деп хат жазды. Сауда комиссарлары да «бұл біздің ойымызша, Корольдік биліксіз колониялар ассамблеялары тағайындаған Бас Конгресске жасалған алғашқы әрекет, және бұл шараның өзі қауіпті бейімділікке ие» деп атап өтті.

Іс жүргізу

Делегаттар қыркүйек айының соңында Нью-Йоркке келе бастады, ал 30 қыркүйекте төрт делегация алдын ала кездесу өткізді; онда не талқыланғаны белгісіз. Рэгглстің делегат ретінде таңдалуын Массачусетс губернаторы Фрэнсис Бернард конгрестің тиімділігін шектеу ниетімен жасады. Оның төраға болып сайлануы, кем дегенде, популист Отистің «олардың кездесуіне жаман әсер тигізуі мүмкін» деген қабылдауына байланысты болды. Штамп заңы бойынша конгрестің ресми отырыстары жабық есіктер артында өтті, бірақ оның кейбір мәселелері кешкі уақытта кофеханаларда және басқа да орындарда бейресми сессияларда талқыланған болуы мүмкін. Лейтенант-губернатор Колден кездесуді тоқтатуға мүмкіндік таппады, оны заңсыз конгрес деп атап, «Бұл кездесуге қандай да бір сылтау келтірсе, олардың нақты ниеттері қауіпті болуы мүмкін» деп мәлімдеді. Делегаттардың өзі таққа адал екендерін нақтылады. Нью-Йорк делегаты Роберт Ливингстон Конгрестің Британ империясының бірлігін сақтау мақсатында құрылғанын жазды: «Егер мен Американы тәуелсіздік күйінде көргім келсе, мен мөртабан заңының күшіне енуі осы мақсатқа жетудің ең тиімді жолы болар еді». Конгресс отырыстары туралы көп мәлімет жоқ. Конгресс журналында ресми әрекеттердің қысқаша сипаттамасы ғана тіркелген, ал қатысушылардың ешқайсысы жеке күнделік ұстамады. Сондықтан Конгресс туралы мәліметтер заманауи хаттар мен жарияланымдардан алынған шашыраңқы жазбаларға негізделген. Өкілдерді сайлаудан басқа, алғашқы сессияларда әр делегацияның өкілеттіліктері тексерілді; кейбір делегациялардың сайлану әдістері дәстүрлі болмаса да, ешбір делегат қабылданбады. Олар сондай-ақ, дауыс беру қалай жүргізілуі керек екені жөнінде пікір алмасып, әр делегация бір дауыс беретініне келісті. Бастапқы маңызды пікірталастар мөртабан заңы және одан бұрынғы қант заңымен байланысты мәселелер төңірегінде өтті. Делегаттар тікелей («ішкі») салық салу мен сауданы реттеу (немесе «сыртқы салық салу») арасындағы айырмашылықтарды талқылауға көп уақыт жұмсады және тек отарлық ассамблеялар ғана ішкі салықтарды салуға құқылы деген идеяны ресми түрде негіздеуге тырысты. Пікірсайыстардың басында делегаттар Парламентке және патшаға ұсынатын петициялардың негізін құрайтын құқықтар туралы мәлімдеме жасауға келісті. Делавэр делегаты Цезарь Роднидің айтуынша, мәлімдеме жасауды отаршылардың құқықтарын патшалық артықшылықтармен және Парламенттің мойындалған өкілеттіктерімен теңестіру қалауы қиындатты. 19 қазанда делегаттар Құқықтар мен наразылықтар туралы мәлімдемені қабылдады, бұл құжат негізінен жергілікті саяси талқылаулар үшін арналған. Басқа алты делегациядан Нью-Джерсидің Роберт Огдені мен Массачусетстің Рэгглз екеуі де қол қоюдан бас тартты, бұл қызу пікірталасқа әкелді. Рэгглз ақырында ешкім құжатқа қол қоймасын және оны қол қойылмай отарлық ассамблеяларға жіберсін деп ұсынды. Отис Массачусетс ассамблеясының өзінің делегациясына бірлескен келісімге қол қоюға рұқсат бергенін және Рэгглздің ұсынысы конгрестің біріккен күш көрсету мақсатын жоққа шығаратынын атап өтті. Алты колонияның басқа делегаттары петицияларға қол қойғанымен, Рэгглз бен Огден қол қоймады, екеуі де өз әрекеттерін ақтау үшін тиісті ассамблеялардың алдына шақырылды. Рэгглз өзінің қорғанысында құжаттың мазмұнына қарсы екенін мойындады, ал Огден жеке петициялар бірлескен петициядан гөрі тиімдірек болар деп ойлағанын нашар дәлелдеді. (Басқалары Парламент мұндай петицияларды елемегенін атап өтті.) Рэгглз бен Томас МакКин осы мәселе бойынша ашулы пікір алмасып, Рэгглз МакКинге дуэльге шақырды. Дуэль болмады, ал Рэгглз келесі күні таңертең Нью-Йоркке кетті. Конгресс 25 қазанда тағы да жиналды, онда петицияларға қол қойылды және кейбір құжаттарды Англияға жіберу және қатыспаған колонияларға көшірмелер жасау үшін шаралар қабылданды.

Декларация және петициялар

Құқықтар декларациясында он төрт мәлімдеме бар. Алғашқы алты негіз қалайды, патшаға адалдық білдіріп, ағылшын халқының құқықтары мен жалпы «халықтың бостандығы» бойынша салықтарды тек колонистер сайлаған өкілдер ғана жинауға болатынын жариялайды. Парламентте мұндай өкілдер болмағандықтан, салық жинауға құқығы болмады. Жетінші мәлімдемеде ағылшын халқының құқықтары барлық колонистерге қазылар алдында сотталу құқығын беретіні айтылады. Қалған мәлімдемелер мөр бажы салығының конституцияға қайшы келуіне наразылық білдіреді; басқа нәрселермен қатар, ағылшын өндірушілеріне зиян келтіретін сауданың төмендеуіне әкелетін экономикалық салдарларды көрсетеді; және колонистердің тәжге және Парламентке петиция жолдау құқығын қайталайды. Лордтар палатасына және патшаға жолданған петициялар колонистердің британдық теңдестіктері ретінде тамашалаған бостандықтарын мақтанышпен баяндап, оларды сақтап қалуға үміттенетіндіктерін білдірді. Лордтарға жолданған петицияда «Ұлыбритания Парламентіне тиісті бағыну» ерекше атап көрсетілді. Керісінше, Халықтар палатасына жолданған петиция мөр бажы салығына қарсы экономикалық аргументтерді кеңінен ұсынады және Галифакстағы адмиралтық соттан төмен сот құру туралы заңды жоюды сұрайды. Бұл петиция Парламенттің жоғарылығын да қайталайды.

Реакция

Нью-Йорк қаласынан екі кемемен петициялардың көшірмелері жолға шықты, олардың бірі Конгресс кезінде мөрленген қағаздармен келген болатын. Отарлау министрі лорд Дартмут Лордтарға жолданған петицияны тиімсіз құжат деп санап, қабылдаудан бас тартты. Төменгі палата петицияны қарастырудан бас тартудың бірнеше себебін атады, олардың ішінде конституциялық емес жиналыс тарапынан ұсынылғаны, Парламенттің салық салу құқығын жоққа шығарғаны және петицияны қабылдау Парламент қателік жасағанын мойындау болар еді. Саяси қарсыластарынан қолдау табуға тырысқан әлсіз Рокингем үкіметі мөртаңбалық заңға қарсы саудагерлердің мүдделерін біріктірді, және ол 18 наурызда 1766 жылы осы мүдделер тарапынан келтірілген экономикалық аргументтердің күшімен негізінен жойылды. Солтүстік Америкадағы наразылықтар көтерген конституциялық мәселелерді шешу үшін Парламент Декларациялық актіні де қабылдады, осы акті бойынша колониялар үшін "барлық жағдайларда" заң шығару құқығы Парламентке тиесілі екені жарияланды.

Мұра

Штамп актінің конгресі Америка революциясының алғашқы ұйымдастырылған және үйлестірілген саяси әрекеттерінің бірі деп есептеледі, бірақ оның қатысушылары әлі Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуға ұмтылмаған. Он үш колония арасындағы маңызды саяси айырмашылықтар мен келіспеушіліктерге қарамастан, 1773 жылғы Бостон шай партиясына парламенттің қатал жауабы салдарынан туған шиеленіс Бірінші Континенталды конгрестің шақырылуына әкелді, ол 1774 жылғы Төзбеушілік актілерге біртұтас жауап берді. Квебек және Нова Скотиядағы колониялар штамп актісіне орташа деңгейде қарсылық көрсетті, наразылықтар күшейгенімен де орташа әрекет етуді жалғастырды және Американ революциялық соғысы кезінде, басталғанда (1775 жылдың 19 сәуірінде Лексингтон және Конкорд шайқастарында) көбінесе адал қалды. Соғыс 1776 жылдың 4 шілдесінде Филадельфиядағы Екінші Континенталды конгресс Тәуелсіздік декларациясын бірауыздан қабылдағаннан кейін күрт өршиді. Конгрестің көптеген ресми құжаттары сақталмаған. Оның журналының бір данасы Цезарь Роднидің қағаздарынан Нью-Джерси штатының Глассборо қаласындағы Рован университетінің кітапханасында, ал екіншісі Коннектикут штатының мұрағаттарында сақтаулы. Журналдың Мэрилендтегі көшірмесі, түпнұсқасы жоғалған болса да, оның жиналысының жазбаларына көшіріліп, 1766 жылы басылды. Құжаттардың ішіндегі және арасындағы қарама-қайшылықтар олардың кез келгенінің ресми журналдың (вероятно, Массачусетске апарылған және Веслагер зерттеулерінде таба алмаған) дұрыс бейнесі болатынына күмән келтіреді.