Шостаковичтің соңғы төртквартеті

Кіріспе

1974 жылғы Дмитрий Шостаковичтің скрипкалық квартеті, №15 ми-бемоль минорында, Op. 144 – композитордың соңғы туындысы. Бұл оның 6-шы квартетінен бергі (және үш квартеттің ішіндегі жалғыз) арнаусыз жазылған туындысы.

Тарих

София Хентованың айтуынша, он бесінші квартет Шостаковичтің Бетховен квартеті үшін жазуға ниеттенген келесі тоғыз скрипкалық квартеттің «белгісі» болды. Ол бұрын оларға барлық мажор және минор тональностьда 24 квартеттен тұратын цикл жасамақ болған. Шостакович квартеттің жетекшісі, Цыганов Дмитрий Михайловичке, келесі квартетті Бетховен квартетіне оларға деген адалдығының белгісі ретінде арнайтынын айтты. Шостаковичтің он бесінші квартеті оның бұрынғы шәкірті Борис Чайковскийдің үшінші квартетінің үлгісімен жасалған, ол толығымен баяу бөлімдерден тұрады. 1974 жылдың 2 мамырында Шостакович Исаак Гликманға телефон соғып, жаңа скрипкалық квартет үстінде жұмыс бастағанын хабарлады. Оң қолының қиындықтарына қарамастан, ол Мәскеудегі ауруханада жазылғанда да шығармашылықпен айналысты. Ауруханадан шыққаннан кейін ол әйелімен бірге Репинодағы дачасына жазғы демалысқа кетті. Квартетті 1974 жылдың 17 мамырында аяқтады. 3 маусымда Гликман Шостаковичке барып, ол квартетті аяқтағанын айтты: «Оның қаншалықты жақсы екенін білмеймін, бірақ оны жазудан ләззат алдым». Он бесінші квартет – оның алтыншыдан бергі алғашқы квартеті және арнаусыз жазылған үш квартеттен бірі болды. Сондай-ақ, Бетховен квартетінің тұсаукесерін өткізбеген екі квартеттен бірі еді. Қыркүйекте Шостакович Мәскеуге оралып, Бетховен квартетінің мүшелеріне жаңа квартетін таныстырды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол бұрынғы квартеттеріндегідей, фортепианода алдын ала орындау мүмкіндігіне ие болмады. Ол Цыгановқа ноталарды беріп: «Мен оны ойнай алмаймын. Өзің көріп бағала» деді. Квартеттің виолончельшісі, Ширинский Сергей Петрович, топтың қалған екі негізін қалаушы мүшесінің бірі, сол жылы жүрек талмасына шалдыққан және денсаулығымен де қиналған болатын. Осының салдарынан Бетховен квартеті он бесінші квартеттің тұсаукесеріне дайындық репетицияларын кешіктірді, бұл Шостаковичті алаңдатты. Репетиция кезінде ол мүшелерден ашылу бөлімін «көрермендер залдан жайқалып шығып кететіндей әсер тудырып, шыбынның да құлап түсуіне жеткізіңдер» деп өтінді. 18 қазан күні таңғы репетициядан кейін Ширинский қайтыс болды. Шостакович бұл квартеттің әлемдік тұсаукесерін жүргізуді Танеев квартетіне тапсырды, олар осы ұсынысты қабылдады. Мәскеудегі тұсаукесер алдында Бетховен квартетінің соңғы тірі қалған негізін қалаушысы Дмитрий Цыганов түсіндіру кеңесі үшін Шостаковичті ауруханада барды. Композитор келесі квартет туралы ойлана бастағанын айтып, содан кейін былай деді: «Митя, мен сенің алдындағы 24 квартеттен тұратын циклді аяқтай алмайтынымды сезінемін».

According to Sofia Khentova, the Fifteenth Quartet was intended as a "milestone" heralding the next nine string quartets that Shostakovich intended to compose for the Beethoven Quartet. He had previously promised them a cycle of 24 quartets in all major and minor keys. Shostakovich told the quartet's leader, Цыганов, Дмитрий Михайлович, that the next quartet would be dedicated to the Beethoven Quartet as a testament to his loyalty to the ensemble. Shostakovich's Fifteenth Quartet was modeled on the Third Quartet by his former pupil, Boris Tchaikovsky, which is composed entirely of slow movements. On May 2, 1974, Shostakovich telephoned Isaak Glikman and told him he had begun work on a new string quartet. Despite difficulties with his right hand, he continued to compose while convalescing in a Moscow hospital. After being discharged, he and his wife traveled to their dacha in Repino for the summer. He completed the quartet on May 17, 1974. On June 3, Glikman visited Shostakovich, who told him he had completed the quartet: "I don't know how good it is, but I had some joy in writing it." The Fifteenth was his first quartet since the Sixth and one of only three that did not bear a dedication. It was also only one of two that were not premiered by the Beethoven Quartet. In September, Shostakovich returned to Moscow and presented his new quartet to the members of the Beethoven Quartet. By that point, poor health left Shostakovich unable to give a preliminary performance on the piano as he had with his previous quartets. He handed the score to Tsyganov and told him, "I cannot play it. Just see it for yourself." The quartet's cellist, Ширинский, Сергей Петрович, one of the group's two remaining founding members, had a heart attack earlier that year and was also having health problems at the time. As a result, the Beethoven Quartet delayed rehearsals for the Fifteenth's premiere, which worried Shostakovich. During the rehearsals, he asked the members to play the opening movement "so that flies drop dead in mid air and the audience start leaving the hall from sheer boredom." After rehearsals on the morning of October 18, Shirinsky died. Shostakovich asked the Taneyev Quartet, whom he had already familiarized with the score, to take over the responsibility of the world premiere, an offer which they accepted. Prior to the Moscow premiere, Dmitri Tsyganov, the Beethoven Quartet's last surviving founding member, visited Shostakovich in the hospital for interpretive advice. The composer said to him that he had begun to think over his next quartet, then added: "You know, Mitya, I will not be able to finish the cycle of 24 quartets I had promised you."

Музыка

Шостаковичтің "Квартет №15" алты бөлімнен тұрады және үзіліссіз орындалады. Бөлімдердің барлығы дерлік "Адажио" деп белгіленген, ал біреуі "Адажио мольто" деп белгіленген "Ас қадамдары" болып табылады.

Халық әуеніне негізделген фугадан тұратын ашылыс бөлімі – "Элегия", алты бөлімнің ең ұзыны. Одан кейін, он екі ноталық сериядан құралған, форте күшімен орындалатын бөлімдермен қапталған фрагментті вальс мелодиясы бар "Серенада" келеді. Бұл бөлім "Интермеццоға" жол ашады, онда композитордың "Мұрын" операсынан алынған өзіндік сілтеме бар. Бұл партитура КСРО-да 45 жылдан кейін алғаш рет қайта жаңғыртылды, квартеттің премьерасы дайындалып жатқан кезде. Одан кейін лирикалық "Ноктюрн" орындалады, сосын ерекше нүктелі мотив унисонмен орындалып, "Ас қадамдарының" жариялануын хабарлайды. Квартет "Эпилогпен" аяқталады, ол алдыңғы бөлімдерді қысқаша еске түсіріп, содан кейін азайып, үнсізденеді. Кеңес Одағының Авторлық құқық агенттігінің ақпараттық бюллетенінде жарияланған мақаласында Шостакович: "[Он бесінші квартетті] драмалық туынды жасауға тырыстым; сәтті болғанымды айту қиын" деп жазған. Әдеттегі орындалу шамамен 37 минутқа созылады. Бұл Шостаковичтің квартеттерінің ең ұзыны.

Премьералар

Әлемдік премьерасы 1974 жылғы 15 қарашада Ленинградта Глинка атындағы Кіші театрде композитордың қатысуымен өтті. 1975 жылғы 11 қаңтарда Бетховен квартеті Мәскеуде осы туындыны тұңғыш рет орындады, онда виолончельші Евгений Альтман Ширинскийдің орнына шықты. КСРО-дан тыс алғашқы орындалу 1975 жылғы 11 наурызда Англияның Ковентри қаласындағы Уорвик университетінің өнер орталығында болды, орындаушылар – Фитцуильям квартеті. Америкалық премьерасы 1976 жылғы 23 қаңтарда Калифорния штатының Конкорд қаласындағы Диабло Вэлли колледжінде өтті. Оны Шостаковичтің естелігіне арналған бағдарламада жергілікті әуесқой музыканттардан құралған квартет орындады; орындаушылар – скрипкашылар Чарльз Стронг және Чарльз Блоссом, альтшы Дэвид Грин және виолончельші Анна Йованович болды. Соңғысы композитордың жесірі Ирина Шостаковичтен КСРО-ға сапары барысында ноталардың көшірмесін алған. Бірмингем Пост газетіндегі рецензиясында Джон Фалдинг Шостаковичтің квартеттің "көңілді қайғысын және тотальдік күйреу атмосферасын" сақтап тұру қабілеті – оның "үлкен шеберлігінің белгісі" екенін жазды. Оукленд Трибьюндегі Чарльз Шир бұл музыка Людвиг ван Бетховеннің соңғы туындыларына жасалған құрмет деп санайды, ал The Observer журналындағы Стивен Уолш жұмысты теріс бағалап, оны Сегізінші квартетпен қорыссыз салыстырды. Ол сондай-ақ композитордың соңғы стилін "басылудың іздерінен де артық" деп сипаттап, қайталауға бейім екенін айтты: Бірақ [Сегізінші квартетте] бұл стиль әлі жаңа болса және композитор үшін терең жеке мағынаға ие болса, [Он бесінші квартетте] ол мүлдем жағымсыз түс алады – шын мәнінде, ресурстардың жоқтығына айналады. Композитор бұрыннан өзінің азартты стилі қандай болуы керек екенін анықтағандай, енді оны жаңалық сезімінсіз қайта пайдалануда. Композитордың досы Курт Сандерлинг бұл туындыны өзіне арналған епитафия ретінде қарастырды: «Мүмкін, ол соншалықты түсініксіз қорқынышты болғандықтан, оны ешкімге арнай алмады». Шостаковичтің квартеттеріне шолу жасаған Венди Лессер композитордың «осы квартетте ыңғайлы татулыққа келу, әлсіз немесе тіпті батыл өлімді қабылдау мүмкін емес екенін сезінетінін, себебі біздің ішімізде әрқашан өмір сүруге ниет бар» деп жазды.

The world premiere took place in Leningrad on November 15, 1974, at the Glinka Maly Theatre with the composer in attendance. On January 11, 1975, the Beethoven Quartet premiered the work in Moscow, with cellist Yevgeny Altman replacing Shirinsky. The first performance outside the Soviet Union took place in Coventry, England on March 11, 1975, at the University of Warwick's Arts Centre; the work was performed by the Fitzwilliam Quartet. The American premiere followed on January 23, 1976, at Diablo Valley College in Concord, California. It was performed by a quartet of local amateur musicians in a program dedicated to Shostakovich's memory; the performers were violinists Charles Strong and Charles Blossom, violist David Green, and cellist Anna Jovanovich. The latter had received a copy of the score from Irina Shostakovich, the composer's widow, during a visit to the Soviet Union. In a review for the Birmingham Post, John Falding wrote that Shostakovich's ability to sustain the quartet's "haunting sadness and [its] atmosphere of total desolation" was a "mark of [his] brilliance". Charles Shere in the Oakland Tribune felt the music was an homage to Ludwig van Beethoven's late music, Stephen Walsh in The Observer appraised the work negatively and compared it unfavorably to the Eighth Quartet. He also described the composer's late style as having "more than a trace of surrender" and prone to repeating itself:

But whereas in the [Eighth Quartet] this style was still new and obviously expressed something deeply personal for the composer, in the [Fifteenth] it takes on an altogether more negative aspect—becomes, in fact, the mere absence of resource. It's as if the composer established long ago what his elegiac style ought to be, and was now simply using it again, but without the feeling of newness. Kurt Sanderling, a friend of the composer, speculated that he meant the work as an epitaph for himself: "Perhaps because it was so unfathomably terrifying that he could not dedicate it to anyone." In her overview of Shostakovich's quartets, Wendy Lesser wrote that what the composer "feelingly realizes in this quartet is that there can be no settling into comfortable resignation, no weak or even fearless embrace of death, because something in us always wants to live."