Кіріспе
Камералық музыканың түрі
Классикалық музыкада фортепиано квинтеті – фортепиано және тағы төрт аспапқа арналған камералық музыка туындысы, көбінесе (1842 жылдан бері) скрипка төрттігі (яғни екі скрипка, альт және виолончель). Бұл термин фортепиано квинтетін орындайтын музыканттар тобын да білдіреді. Бұл жанр он тоғызыншы ғасырда гүлденді. Он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін фортепиано квинтеттері көбінесе фортепиано, скрипка, альт, виолончель және контрабас үшін жазылған. Роберт Шуманның ми мажордағы фортепиано квинтетінің табысынан кейін, Op. 44, 1842 жылы, фортепианоны скрипка төрттігімен жұптағаннан кейін, композиторлар Шуманның аспаптық құрамын көбірек қабылдады, және фортепиано квинтетінің осы түрі он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында және жиырмасыншы ғасырға дейін басым болды. Шуманнан басқа, ең танымал және жиі орындалатын фортепиано квинтеттерінің ішінде Шуберттің «Троут» квинтеті және Йоханнес Брамс, Сезар Франк, Антонин Дворжак және Дмитрий Шостаковичтің фортепиано квинтеттері бар.
Пианинолық квинтет 1842 жылға дейін
Пианино триосы мен пианино квартеті сияқты байланысты камералық музыка жанрлары XVIII ғасырда Моцарт және басқалармен қалыптасса, пианино квинтеті XIX ғасырға дейін толыққанды дамымады. Оның тамырлары кеш классикалық кезеңге дейін жетеді, сол кезде фортепиано концерттері кейде скрипкалық квартеттің сүйемелдеуімен фортепианоға транскрипцияланған. Луиджи Бокчерини фортепиано мен скрипкалық квартет үшін квинтеттер жазғанмен, 1842 жылға дейін фортепианоға скрипка, альт, виолончель және контрабас қосылуы көбірек кездесетін. Осы аспаптар комбинациясы үшін ең белгілі квинтеттердің қатарында Франц Шуберттің Ля мажордағы «Троут» квинтеті (1819) және Иоганн Непомук Хуммельдің Ми минорындағы фортепиано квинтеті, Op.87 (1802) бар. Бұл құрамды пайдаланған басқа да фортепианолық квинтеттер Ян Ладислав Дюсек (1799), Фердинанд Рис (1817), Иоганн Баптист Крамер (1825, 1832), Анри Жан Ригель (1826), Иоганн Петер Пиксис (шамамен 1827), Франц Лиммер (1832), Луиза Фарренк (1839, 1840) және Джордж Онслоу (1846, 1848, 1849) жазған. Моцарт (1784 жылы) және Людвиг ван Бетховен (1796 жылы) әрқайсысы фортепиано мен үрмелі аспаптарға арналған квинтет жазды, олар фортепиано, гобой, кларнет, валторна және фагот үшін жазылған, оларды кейде фортепиано квинтеттері деп атайды.
Шуман және Романтикалық фортепианолық квинтет
XIX ғасырдың ортасында Роберт Шуманның Ми-бемоль мажордағы фортепианолық квинтеті, Op. 44 (1842), фортепиано мен скрипкалық квартеттің бұл комбинациясын фортепианолық квинтет үшін стандартты үлгі ретінде орнатуға көмектесті. Шуманның мұндай құрамды таңдауы музыкалық орындау өнері мен аспаптардың жасалуындағы өзгерістерді көрсетті. Ғасырдың ортасына қарай, скрипкалық квартет ең беделді және маңызды камералық музыка жанры ретінде қарастырылды, ал фортепианоның дизайнындағы жетістіктер оның қуатын және динамикалық диапазонын кеңейтті. Фортепиано мен скрипкалық квартетті біріктіре отырып, Шуманның фортепианолық квинтеті осы екі құрамның мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланды, бесеудің арасындағы сұхбаттасу сияқты бөлімдерді, сондай-ақ скрипкалардың біріккен күштерінің фортепианоға қарсы қойылатын бөлімдермен алмастырды. Шуманның шеберлігімен фортепианолық квинтет "жеке және қоғамдық кеңістіктер арасында" тартылған жанрға айналды, "квази-симфониялық және шынайы камералық элементтер" арасында ауысып, камералық музыканың шағын жиындарда емес, үлкен концерт залдарында жиі орындалатын дәуіріне өте қолайлы болды. Шуманның квинтеті классикалық музыкадағы романтизм дәуірінде фортепианолық квинтеттің маңызды камералық музыка жанры ретінде қалыптасуына септігін тигізді. Ол бірден үлкен құрметке ие болып, кеңінен еліктелді. Мысалы, Йоханнес Брамс, Клара Шуманның (оның күйеуінің фортепианолық квинтетінің тұңғыш ресми орындалуында фортепиано партиясын орындаған) ықпалымен екі фортепианоға арналған сонатаны фортепианолық квинтет ретінде қайта жазды. Нәтижесінде, F минорындағы фортепианолық квинтет (1864) жанрдың ең көп орындалатын туындыларының біріне айналды. Кейінгі шығармалар, мысалы, Сезар Франктың F минорындағы фортепианолық квинтеті (1879) және Антонин Дворжактың Ля мажордағы фортепианолық квинтеті №2, Op. 81 (1887) жанрды "романтикалық сезімді білдіру құралы" ретінде бекітті.
Пианинолық квинтет үшін жазылған шығармалар тізімі
Төменде фортепианолық квинтеттерге арналған шығармалардың толық емес тізімі келтірілген. Егер басқаша көрсетілмесе, барлық шығармалар фортепиано мен скрипкалық квартет үшін жазылған.