Кіріспе
Поэзия түрі. Драмалық монолог – жеке тұлғаның сөзі түрінде жазылған поэзия түрі. М. Х. Абрамс поэзиядағы драмалық монологтың мына үш ерекшелігін атап көрсетеді:
Dramatic monologue is a type of poetry written in the form of a speech of an individual character. M. H. Abrams notes the following three features of the dramatic monologue as it applies to poetry:
Драматикалық монолог түрлері
Драматикалық монологтың дамуына ең маңызды ықпал еткендердің бірі – романтикалық поэзия. Дегенмен, романтикалық дәуірге тән ұзақ, жекелеген лирикалық өлеңдер драмалық монологтар емес, себебі олар көбінесе нақты бір оқиғаны шоғырландырып баяндамайды. Уильям Вордсворттың «Тинтерн аббаттығы» және Перси Биш Шеллидің «Мон Бланк» сияқты екі белгілі мысал келтірсек, олар нақты бір ортада сипатталған терең психологиялық зерделеу мен философиялық немесе философияға ұқсас ізденістің үлгісін ұсынды. Сэмюэл Тейлор Колридждің әңгімелесу түріндегі өлеңдері одан да жақсы үлгі болар. Фелисия Хеманс және Летиция Элизабет Лэндон да осы жанрды дамытты, соңғысының жағдайында «Импровизатор» атты ұзақ өлеңімен бастады. Роман мен пьесалар да драмалық монологқа, әсіресе кейіпкерлерді сомдау құралы ретінде маңызды ықпал етті. Драмалық монологтар кейіпкердің пікірлерін білдірудің және көрерменге оның сезімдерін тереңірек түсінуге мүмкіндік берудің бір жолы. Драмалық монологтар романдарда да оқиғаларды айту үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романында, сондай-ақ көрерменді моральдық бағалауға тарту үшін, Альберт Камюдың «Күрт құлау» және Мохсин Хамидтің «Тәуелсіздікке қарсы тұрушы» романдары сияқты.
Мысалдар
Виктория дәуірі ағылшын поэзиясында драмалық монологтың қалыптасуының ең жоғары шегін білдірді. Альфред, Лорд Теннисонның 1842 жылы жарық көрген «Улисс» поэмасы, алғашқы нағыз драмалық монолог деп есептеледі. «Улисс»тен кейін Теннисонның осы үлгідегі ең танымал туындылары – «Титон», «Лотос жеушілер» және «Сент-Симон Стилит», олардың барлығы 1842 жылғы «Поэмалар» жинағына енген. Кейінірек монологтар басқа жинақтарда да пайда болды, әсіресе «Корольдің идилияларында». Мэтью Арнольдтың «Довер жағалауы» және «Гранд-Шартрезден үзінділер» – белгілі, жартылай автобиографиялық монологтар. Алғашқысы, Виктория дәуірінің ортасында күшейген күмәнділіктің ең көрнекті көрінісі ретінде қарастырылады және 1867 жылғы «Жаңа өлеңдер» жинағында екіншісімен бірге жарияланды. Роберт Браунинг осы формадағы ең танымал туындыларын жасады. «Менің соңғы герцогиням» оның монологтарының ең танымал мысалы болғанымен, осы форма оның шығармашылық жолына үстемдік етті. «Жүзік пен кітап», «Фра Липпо Липпи», «Сетебостағы Калибан», «Испан монастырының монологы» және «Порфирияның сүйіктісі», сондай-ақ «Адамдар мен әйелдер» жинағындағы басқа да өлеңдер – Браунингтің монологтарының бір бөлігі ғана. Виктория дәуірінің басқа ақындары да осы форманы қолданды. Данте Габриэль Россетти «Дженни» және «Бақытты Дамозель» сияқты бірнеше монолог жазды, ал Кристина Россетти «Конвент табалдырығы» сияқты бірнеше туындының авторы. Аугуста Вебстердің «Қашқан», «Цирцея» және «Әлемдегі ең бақытты қыз», Эми Левидің «Ксантиппе» және «Кіші ақын», Фелисия Хеманстың «Арабелла Стюарт» және «Проперция Росси» – осы тәсілдің үлгілері. Алгернон Чарльз Суинберннің «Прозерпинаға гимн» поэмасы Браунингтің туындыларын еске түсіретін драмалық монолог деп саналады. Кейбір американдық ақындар да осы жанрда өлеңдер жазды, мысалы, Эдгар Аллан Поның «Қарғасы». Викториядан кейінгі кезеңдегі мысалдарға Уильям Батлер Йейтстің «Харун әл-Рашидтің сыйы», Элизабет Бишоптың «Англиядағы Крузо» және Т.С. Элиоттың «Ж. Альфред Пруфроктың махаббат әні» мен «Геронтион» кіреді.