Кіріспе

Уолт Уитменнің кең көлемді поэзия жинағы

"Шөп жапырақтары" – американдық ақын Уолт Уитменнің өлеңдер жинағы. Алғаш рет 1855 жылы жарық көргенімен, Уитмен өмірінің көп бөлігін 1892 жылы қайтыс болғанға дейін "Шөп жапырақтарын" жазуға, қайта жазуға және кеңейтуге арнады. Оның ерекшелену жолдарына байланысты "Шөп жапырақтарының" алты немесе тоғыз жеке басылымы жарық көрді. Нәтижесінде, төрт онжылдық бойында өте әртүрлі басылымдар пайда болды. Бірінші басылым он екі өлеңнен тұратын шағын кітап болса, соңғысы 400-ден астам өлеңді қамтыды. Бұл жинақ өмір философиясы мен адамзатты ұлықтайтын, табиғатты және ондағы адамның рөлін мақтайтын бос байланысқан өлеңдердің жиынтығы. "Шөп жапырақтары" діни немесе рухани мәселелерге емес, негізінен дене мен материалдық әлемге назар аударады. Оның өлеңдері ұйқаспайды және стандартты өлшем мен жол ұзындығы ережелеріне бағынбайды. Көптеген ғалымдар "Шөп жапырақтарын" толығымен өздігінен жасалған жоба деп санайды. Уитмен кітаптың тақырыбы ретінде өзінің идеалданған бейнесін таңдап, оны жазу стилін жасады және алты-жеті жыл бойы стильді жетілдіру үшін көп еңбек етті, поэмалардың автор деп саналатын пролетариат бардының бейнесін жасады. "Шөп жапырақтары" сол кезде мұндай ашық көрсетілімдер әдепсіз деп есептелген сенсорлық ләззаттар туралы талқылауымен де ерекшеленеді. Кітап өзінің ашық сексуалдық бейнелері үшін өте даулы болды және Уитмен көптеген замандас сыншыларының сынына ұшырады. Алайда, уақыт өте келе жинақ халық мәдениетіне еніп, американдық поэзияның орталық туындыларының бірі ретінде танылды. Бұл жинақтағы туындылардың ішінде "Өзімнің әнім", "Мен денеме электр қуатын сыйлаймын" және "Бесіктен мәңгі шайқалу" бар. Кейінгі басылымдарда Уитменнің қаны қызылға төгілген президент Авраам Линкольнге арналған "When Lilacs Last in the Dooryard Bloom'd" атты жоқтау өлеңі де қосылды.

Республикалау, 1856-1889 жылдар

"Жабайы шөптер" поэмасының алты немесе тоғыз басылымы болған деп есептеледі, олардың саны оларды қалай ажыратуға болатынына байланысты: басылымды толығымен жаңа жиынтық тип деп санайтын ғалымдар 1855, 1856, 1860, 1867, 1871–72 және 1881 жылғы басылымдарды есептейді; ал басқалары 1876, 1888–1889 және 1891–1892 ("өлшеуі жоқ басылым") жылғы басылымдарды да қосады. Эмерсон кейіннен бұл хаттың жарияланғанына ренжіді және оның туындыларына көбірек сын айта бастады. Осы басылымға "Бруклин паромнан өту" – танымал өлең енді. 1860 жылғы басылымның баспагерлері Тейер мен Элдридж, оны шығарғаннан кейін көп ұзамай банкроттыққа ұшырады және Уитманға төлей алмады. "Біздің қаржымыз өте тар, – деп жазды олар, – сондықтан осы соманы жіберу мүмкін емес". Уитман 250 доллар ғана алды, ал түпнұсқа тақталар Бостондық баспагер Хорас Вентвортқа жетті. 456 беттік кітап шығарылған соң Уитман оның сыртқы түріне қатысты: "Бұл, әрине, өте 'ерекше'", – деді: ол тоғыз сәулелі күн мен қолына қонған көбелек сияқты белгілермен қызғылт сары матамен мұқапталған. Уитман өзінің "табиғатпен біртұтас" бейнесін қалыптастыру үшін көбелектің нағыз екенін айтты. Шындығында, көбелек матадан жасалған және сыммен саусағына бекітілген. Осы басылымға қосылған маңызды өлеңдер – "Теңізден келген сөз" және "Өмір мұхитымен бірге".

1867-1889 жылдар

Уитменнің сөзіне қарағанда, 1867 жылғы басылым "жаңа және әлдеқайда жақсы, толыққанды "Шөп жапырақтары" басылымы – өлмейтін туынды!" болуы керек еді. Ол бұл соңғы басылым болады деп есептеген. "Драм-тапс" бөлімі, оның жалғасы және "Айрылысу алдындағы әндер" кіретін бұл басылым, кітапты жинаушы банкротқа ұшырағандықтан және тарату фирмасы құлағандықтан кешікті. Басылып шыққанда, ол қарапайым басылым болды және ақынның суретінсіз алғашқы басылым еді. 1879 жылы Ричард Уортингтон электротипті пластиналарды сатып алып, рұқсатсыз көшірмелерді басып, сатуға кірісті. 1889 жылғы (сегізінші) басылым 1881 жылғы нұсқадан көп өзгешеленбеді, бірақ оған әшекейлер қосылды және Уитменнің бірнеше портреті енгізілді. Ең маңызды өзгеріс – түрлі қосымша өлеңдерден тұратын "Қосымша" бөлімінің қосылуы болды.

1892 жылғы өлім аузындағы басылым

1891 жыл аяқталғанда, Уитман "Жабайы шөптер" кітабының соңғы басылымын дайындады. Ол досына жазған хатында: "L. of G. соңғы рет толыққан – 33 жыл бойы оны жетілдіруге тырысып, өмірімнің барлық уақыттары мен көңіл-күйлері, жақсы және жаман ауа-райы, елдің түкпір-түкпірі, бейбітшілік және соғыс, жас және егде жастағы кезеңдерінен өттім". "Жабайы шөптер" кітабының осы соңғы нұсқасы 1892 жылы жарық көрді және ол өлім төсегіндегі басылым деп аталады. 1892 жылдың қаңтар айында, Уитменнің қайтыс болуына екі ай қалғанда, "Нью-Йорк Геральд" газетінде хабарлама жарияланды:

Уолт Уитман құрметпен хабарлайды, соңғы отыз бес немесе қырық жыл бойы үзіліспен жұмыс істеп, ішінара жариялаған "Жабайы шөптер" кітабы енді аяқталды деп есептейді және ол осы 1892 жылғы жаңа басылымның барлық алдыңғы басылымдарды толығымен алмастыруын қалайды. Ол бұл кітаптың кемшіліктері болғанымен, өзінің ең артықшылықты және таңдалған поэзиялық туындысы екенін мойындайды. Осы соңғы басылым аяқталған кезде "Жабайы шөптер" кітабы кішкентай 12 өлеңдік жинақтан шамамен 400 өлеңнен тұратын үлкен томға айналды.

Талдау

Уитменнің «Жүбірдің жапырақтары» атты өлеңдер жинағы әдетте оның жеке басылымдарындағы жеке өлеңдер арқылы түсіндіріледі. Талқылау көбінесе 1855 және 1856 жылдардағы алғашқы нұсқалармен, 1860 жылғы басылыммен және соңында Уитменнің өмірінің соңғы кезеңдеріндегі басылымдармен байланысты маңызды басылымдарға бағытталған. Соңғы басылымдарда Уитменнің қайтысынан кейін Авраам Линкольнге арналған «Есіктегі сирень гүлдегенде» поэмасы бар. Уитмен өзінің поэзиясын «бақылаусыз, бастапқы энергиямен табиғат» деп мәлімдегенімен, ғалымдар «Жүбірдің жапырақтары» үшін көптеген дереккөздерден материал алғанын анықтады. Мысалы, «Драм-тап» үшін ол Азамат соғысы шайқастары туралы танымал газеттерден фразаларды алды. Сондай-ақ, «Тұз астындағы әлем» өлеңінде ол танымал ғылыми кітаптың бір тарауын қысқартты. Ұдайы өзгеріп отыратын мәдениетте Уитменнің әдебиеті демократия мен теңдік туралы американдық ұғымға сәйкес келетін, ғасырлар бойы өмір сүрген адамдарда бірдей сезімдер мен тәжірибелерді тудыратын уақыттан тыс элементке ие. Америкадағы айтарлықтай қалалану кезінде жазылған «Жүбірдің жапырақтары» бұл құбылыстың көпшілікке тигізген әсеріне де жауап береді. Дегенмен, атаудағы «шөп» метафорасы ауылдық идеалға қатысты пасторлық көзқарасты білдіреді. Әсіресе «Өзім туралы әнде» Уитмен баяндаушы ретінде қызмет ететін құдіретті «Мен»-ге баса назар аударады. «Мен» күшті, жағымды мәдени бейнелерді қолдану арқылы әлеуметтік және жекелеген мәселелерді шешуге тырысады; әсіресе американдық мәдениетке жасаған баса назар Уитменнің Гомердің туындыларымен салыстыратын ерекше американдық эпикалық поэма құру ниетін іске асыруға көмектесті. Френологияға сенуші Уитмен 1855 жылғы «Жүбірдің жапырақтары» кітабының алғы сөзінде френологты «ақындардың заң шығарушылары» деп сипаттағандардың қатарына қосады. Осы ғылымнан қарыз алып, Уитмен достық пен бірлікке бейімділікті білдіретін жабысқақтық френологиялық тұжырымын пайдаланады.

АҚШ-тағы цензура

1882 жылдың 1 наурызында Бостон округінің прокуроры Оливер Стивенс Уитманның баспашысы Джеймс Р. Осгудқа "Жас жапырақтар" шығармасының "әдепсіз әдебиет" саналатынын жазды. Жаңа Англияның әдепсіздікті жою қоғамының ықпалымен, ол өз хатында былай деді: "Біз бұл кітапты әдепсіз әдебиетке қатысты мемлекеттік заңдарға сәйкес келетін кітап деп есептейміз және оны айналымнан алып тастаудың және оның барлық басылымдарын тоқтатудың қажеттігін ұсынамыз." Стивенс "Мен үшін әйел күтеді" және "Жалпы бір жезөкшеге" өлеңдерін жоюды, сондай-ақ "Өзімнің әнім", "Ауызды ауыртатын өзендерден", "Дене электрін әндеймін", "Жарамды мен", "Туған сәттер", "Бүркіттердің ойнауы", "Көк Онтарио жағалауында", "Жазылғаннан ашылған", "Ұйықтағандар" және "Жүздер" өлеңдерін өзгертуді талап етті. Уитман цензураны қабылдамады және Осгудқа: "Бұл тізімнің бәрі де, әрқайсысы да мен үшін қабылдауға келмейді, ешқандай жағдайда осы туралы ойланбаймын" деп жазды. Осгуд кітапты қайта басып шығарудан бас тартып, Уитманның ұсынған өзгертулері мен жоюлары ескерілмеген кезде басылымдық тақталарды қайтарды. Уитман осы даудың сатуды арттыратынына сенді, және осы болжамы расталды. Мысалы, Бостондағы тыйым үлкен дауға айналып, Уитман мен оның шығармаларына көп назар аудартылды. Филадельфиядағы Ванамейкер сияқты сауда орындарында да тыйым салынғанына қарамастан, бұл басылым 1000 данадан тұратын бес рет жарық көрді. 18 шілдеде жарық көрген алғашқы басылымы бір күн ішінде сатылып түгелдей таусылды.

Мұра

Оның американдық поэзияның маңызды жинақтарының бірі ретіндегі мәртебесі уақыт өте келе әртүрлі топтар мен қозғалыстар "Шөп жапырақтарын" (Leaves of Grass) және Уитменнің туындыларын өздерінің саяси және әлеуметтік мақсаттарын ілгерілету үшін пайдаланды. Мысалы:

20 ғасырдың бірінші жартысында танымал "Кіші көк кітаптар" сериясы Уитменнің шығармаларын бұрынғыдан да кең аудиторияға таныстырды. Социалистік және прогрессивтік көзқарастарды қолдаған басылым, ақынның қарапайым адамға назар аударуын жұмысшы табының күшін арттырумен байланыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметі Уитменнің өлеңдерінің көп бөлігін әскерлеріне тегін таратты, өйткені оның американдық құндылықтарды жырлауы оларды елді қорғауға шақырады деп сенді. Уитменнің туындылары нәсілдік теңдік идеясының атынан қолданылды. 1946 жылғы "I Hear the People Singing: Selected Poems of Walt Whitman" антологиясының алғы сөзінде Лэнгстон Хьюз Уитменнің "қамтушы сөздері жұмысшылар мен шаруалар, қаралар мен ақтар, азиялықтар мен еуропалықтар, жемірілгендер мен бостандыққа ие болғандар қол ұстасып, демократияны баршаға жеткізеді" деп жазды. Сол сияқты, 1970 жылы АҚШ Ақпарат агенттігі жариялаған Уитменнің өлеңдері жинағында Уитмен "адамдармен ешқандай шектеусіз араласатын" адам ретінде сипатталды. Халықаралық аудиторияға ұсынылған бұл жинақ Уитменді барлық топтағы адамдарды қабылдайтын Американың бейнесі ретінде көрсетуге тырысты.

Кино және теледидар

"The Untold Want" 1942 жылы Клод Рейнс, Бетт Дэвис және Пол Хенридтің қатысуымен түсірілген, «Оскар» сыйлығын жеңіп алған «Now, Voyager» фильмінде маңызды орын алады. «Өлі ақындар қоғамы» (1989) Уитманға жасалған басқа сілтемелермен қатар, «О, капитан! Менің капитаным!» өлеңіне көп рет сілтеме жасайды. «Leaves of Grass» американдық «Breaking Bad» телесериалында маңызды рөл атқарады. Бесінші маусымның сегізінші эпизоды («Барлығына қарай жылжу», «Leaves of Grass» өлеңінің 271-ші нөмірінен кейін) сериалдың «Leaves of Grass» кітабына жасаған көптеген сілтемелерін біріктіреді, мысалы, басты кейіпкер Уолтер Уайттың әріптері мен аты (шамамен) Уолт Уитменмен бірдей (төртінші маусымның төртінші эпизодында «Bullet Points» деп аталып, «Барлығына қарай жылжу» эпизодында одан да айқын көрінеді), бұл DEA агенті Хэнк Шредердің Уолтердің әйгілі есірткі сатушысы Хейзенберг екенін біртіндеп түсінуіне себеп болады. Көптеген сыншылар Уолт Уитман / «Leaves of Grass» / «Gliding Over All», Уолтер Уайт және сериал арасындағы түрлі байланыстарды талдап, пікір айтты. «Peace, Love & Misunderstanding» (2011) фильмінде Джейн Фонда мен Элизабет Олсеннің кейіпкерлері «Leaves of Grass» кітабын оқиды. BYUtv арнасының «Granite Flats» сериалының 3-ші маусымында, 8-ші эпизодында Тимоти Медлинге Рождество сыйы ретінде «Leaves of Grass» кітабының бірінші басылымын сыйлайды. Америкалық әнші Лана Дель Рей өзінің «Tropico» (2013) қысқа фильмінде Уитменнің «I Sing the Body Electric» өлеңінен бірнеше жолдарды келтіреді. «Ratched» (2020) сериалының 1-ші маусымының 3-ші эпизодында Лили Картрайт «содомия» айыбымен психиатриялық емханада жатқанда «Leaves of Grass» кітабын оқып отырады. «Bull Durham» (1988) фильмінде Сьюзан Сарандонның кейіпкері Энни Савой Тим Роббинстің кейіпкері Эбби Кальвин «Нук» Лалоштың Уитменнің «I Sing the Body Electric» өлеңінен үзінділерін оқиды. Нүке Энниден Уолт Уитман кім үшін ойнайтынын сұрағанда, ол «Ол Космикалық Жұлдыздар тобы үшін ойнайды» деп жауап береді. «Dr. Quinn, Medicine Woman» сериалының 3-ші маусымының 5-ші эпизодында Джо Ландоның кейіпкері Байрон Салли доктор Майкқа «Өзімнің Әнімнің» 22-ші бөлімінен үзінді оқиды. Ол өлеңдегі жасырын мағыналарға алаңдайды. «Bojack Horseman» (2014) сериалының 4-ші маусымында Мистер Пинатбаттер кейіпкеріне оның шаңғы нұсқаушысы профессор Тистлторп «Leaves of Grass» кітабының көшірмесін сыйлайды, бірақ кітаптың авторы ретінде Уолт Уитманның орнына «Уолт Уитмантис» деп көрсетіледі.