Кіріспе

Американдық ақын Николас Вачел Линдсей (1879 жылдың 10 қарашасы – 1931 жылдың 5 желтоқсаны) – американдық ақын. Ол, өзі айтқандай, қазіргі заманғы ән айту поэзиясының негізін қалаушы саналады, онда өлеңдер оқылуы немесе айтылуы тиіс.

Ақындық бастауы

1905 жылы Нью-Йоркте болғанда Линдсей поэзияға толыққанды бет бұрды. Ол өлеңдерін көшеде сатуға тырысты. Өзінің өлеңдерін өзі басып шығарып, "Нанға айырбасталатын ұйқастар" атты кітапшаны саудаға шығарды, оны ортағасырлық трубадурдың заманауи нұсқасы ретінде тамаққа айырбастады. 1906 жылдың наурыз-мамыр айларында Линдсей Флорида штатының Джексонвилл қаласынан Кентукки штатына дейін шамамен 600 мильді жаяу жүріп бақты, өлеңдерін тамақ пен тұруға айырбастады. 1908 жылдың сәуір-мамыр айларында Линдсей тағы бір поэзия сату сапарына шықты, Нью-Йорк қаласынан Огайо штатының Хайрам қаласына дейін жаяу жол тартты. 1912 жылдың мамыр-қыркүйек айларында ол Иллинойс штатынан Нью-Мексикоға қайтадан жаяу сапар шекті, өлеңдерін тамақ пен тұруға айырбастау үшін. Осы соңғы сапарында Линдсей ең танымал "Конго" поэмасын жазды. Канзас арқылы өтіп бара жатып, ол өте сәтті болғандықтан, "қалтасын бос ұстап тұру үшін үйіне ақша жіберуге мәжбүр болды" делінеді. Отанына оралғаннан кейін Харриет Монро 1913 жылы "Поэзия" журналында "Генерал Уильям Бут жұмаққа кіреді" өлеңін, ал 1914 жылы "Конго" поэмасын жариялады. Осы кезде Линдсей кеңінен танымал болды.

Расаға деген көзқарас

Қазіргі замандастарының көпшілігі Линдсейдің афроамерикандықтардың жақтаушысы болу ниетін мойындады. Бұл ниет 1918 жылғы «Джаз құстары» өлеңінде ерекше көзге түсті, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде афроамерикандықтардың соғысқа жасаған еңбегін мадақтады – бұл мәселеге ақ американдықтардың көпшілігі немқұрайлы болғандай көрінді. Сонымен қатар, У.Е.Б. Дюбуа Линдсейдің «Алтынбет адамдар» әңгімесін расизмді түсінудегі жаңалықтары үшін жоғары бағалады. Линдсей өзін жазбаларында ғана емес, сонымен қатар өзі ашқан жазушыны қолдау арқылы да нәсілшілдікке қарсы тұратын адам деп есептеді: Лэнгстон Хьюз, ол Линдсей тамақтанатын Вашингтон қаласындағы бір ресторанда официант болып жұмыс істеген кезде, Линдсейге өлеңдерінің көшірмелерін берді. Дюбуа сондай-ақ Линдсейдің «Конго» өлеңін сынады, ол Линдсейдің туындыларындағы нәсілдік стереотиптерге қатысты сын-ескертпелердің ең көп талқыланған тақырыбы болды. «Негр нәсілінің зерттеуі» деген тақырыппен және «Олардың табиғи қатыгездігі» деген бөліммен басталатын «Конго» өлеңі, өте оқшауланған және шаруашылықпен айналысатын қоғамның кенеттен өнеркәсіптік әлеммен бетпе-бет келуінен туған шиеленістерді көрсетеді. Өлең 1913 жылғы қазан айында айтылған үнпарақтан шабыт алды, онда Конго өзенінде батып кеткен миссионердің оқиғасы баяндалды; бұл оқиға бүкіл әлемде сынға ұшырады, сондай-ақ Бельгияның Леопольд II үкіметі кезінде Конгоның отарлануы да сынға түсті. Линдсей өлеңін қорғады; NAACP директорлар кеңесінің төрағасы Джоэл Спингернге жолдаған хатында Линдсей былай деп жазды: «Менің «Конго» және «Букер Т. Вашингтон трилогиясы» екеуі де түсті адамдар тарапынан мен түсіне алмайтын себептермен айыпталып келеді. «Конгоның» үшінші бөлімі, әрине, кез келген адамның кез келген нәсілге қатысты батыл болғанындай үміт береді». Спингерн Линдсейдің жақсы ниеттерін мойындап жауап берді, бірақ Линдсей кейде африкалық текті адамдар мен басқа нәсілдер арасындағы айырмашылықтарды әсірелеп көрсеткенін, ал көптеген африкалық американдықтар басқалармен ортақ «сезімдері мен тілектерін» атап өтуге ниеттенгенін айтты. Сол сияқты, академиялық сыншылар Линдсейді африкалықтар мен африкалық американдықтарды бейнелеуде жақсы ниетті, бірақ жаңылысқан примитивист ретінде сипаттайды. Осындай сыншылардың бірі Рейчел Дюплессис, өлең «үміт беруге» тырысқанымен, шын мәнінде африкалықтарды «өзгеше» және табиғатынан зорлық-зомбылыққа бейім нәсіл ретінде қарастырады деп санайды. Өлеңде және Линдсейдің оны қорғауында Дюплессис Линдсейдің ақ оқырмандарды «құмарлыққа» немесе зұлым африкалық «мүмбо-джамбоға» алданудан сақтандыруға тырысқанын естиді. Бұл ескерту ақ өркениеттің африкалық зорлық-зомбылықпен «зарарланғандығын» көрсетеді; сондықтан Линдсей, әсерлі түрде, «ақ нәсілділердің оларға қарсы зорлық-зомбылық жасауы үшін қара нәсілділерді кінәлайды». 1935 жылы (өзінің қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң) ол «Вейчел Линдсей: Америкадағы ақын» атты Линдсейдің өмірбаянын жазды. Линдсейдің өзі 1915 жылғы «Конго» кітабының алғы сөзінде Уильям Батлер Йейтс сияқты беделді тұлғаның оның туындыларын құрметтегенін көрсетті. Йейтс олардың екеуі де поэзияда алғашқы дыбыстарды және әндерді бейнелеуге ұмтылғанын айтты. 1915 жылы Линдсей президент Вудро Вильсонға және бүкіл кабинетіне өлең оқыды.

Неке, балалар және қаржылық қиындықтар

Линдсейдің жеке өмірі көңіл көншіліксіздікке толы болды, мысалы, 1914 жылы ақын Сара Тисдейлге жасаған сәтсіз ұсынысы, одан кейін ол бай кәсіпкер Эрнст Фильсингерге үйленді. Бұл оқиғаның өзі Линдсейді ақша мәселесіне көбірек бейімдегенімен, оның қаржылық қиындықтары кейіннен күрт өсті. 1924 жылы ол Вашингтон штатының Спокан қаласына көшіп, 1929 жылға дейін Давенпорт қонақ үйінің 1129-шы бөлмесінде тұрды. 1925 жылдың 19 мамырында 45 жасында 23 жасар Элизабет Коннорға үйленді. 1926 жылдың мамырында (Лорд Амберлидің әйелі) Сьюзан Донифан Линдсей, ал 1927 жылдың қыркүйегінде Николас Кейв Линдсей дүниеге келгенде, оның жас әйелін асырауға байланысты жаңа қысым күшейді. Ақшаның қажеттілігіне байланысты Линдсей 1928 жылдың қазан айынан 1929 жылдың наурызына дейін Шығыс және Орта Батыс аймандарында көптеген оқылымдар өткізді. Осы кезеңде «Poetry» журналы оған өмірлік жетістіктері үшін 500 доллар сыйлық берді (1929 жылғы 500 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең). 1929 жылдың сәуір айында Линдсей отбасымен бірге Иллинойс штатының Спрингфилд қаласындағы туған үйіне көшіп келді, бұл жол ақылы жоғары болды. Сол жылы, 1929 жылғы қор нарығының құлдырауымен бірге, Линдсей тағы екі поэзия жинағын жариялады: «Вашингтон көшесінің әнұраны» және «Әр жан – цирк». Ол түрлі жұмыстар арқылы ақша табуға тырысты, бірақ саяхаттарында көбінесе аз табысқа қанағат етуге мәжбүр болды.

Өзін-өзі өлтіру

Қаржылық алаңдаушылыққа батып, алты айлық сапарынан соң денсаулығы нашарлаған Линдсей депрессияға түсті. 1931 жылдың 5 желтоқсанында ол бір бөтелке каустикалық сода ішіп, өз-өзіне қол жұмсайды. Оның соңғы сөздері: "Олар мені ұстауға тырысты, мен олардан бұрын бастым!"

Әдебиет

Линдсей – жан-жақты және жемісті жазушы, ақын, ол "поэзияны сөздік өнер ретінде құрметтеуді сақтап қалуға" көмектесті. Оның поэзиясы "өлшемі мен ұйқасы мол, тіршіліксіз проза емес" делінеді, дәстүрлі өлең құрылымына ие және 1924 жылы бір замандасы оны "тікелей тіркестер, жабысқан ырғақтар, драмалық энергия, комедиялық күш, лирикалық тереңдік және трагедиялық қарқындылық" деп сипаттаған. Линдсейдің өмірбаяушысы Деннис Кэмп Линдсейдің "қоғамдық сұлулық және қоғамдық төзімділік" туралы ойлары 1912 жылы "Сұлулықтың жақсы хабары" атты жарияламасында жарияланғанын, ал кейін 1915 жылы Линдсей киноны өнер түрі ретінде зерттеудің алғашқы американдық еңбегін – "Қозғалыстағы сурет өнері" жариялағанын айтады. Кэмп Линдсейдің қабірінде "Ақын" деген жалғыз сөз жазылғанын хабарлайды.

Вахель Линдсей үйі

Иллинойс тарихи сақтау агенттігі Спрингфилдтегі Оңтүстік Бесінші көшесінің 603-үйінде орналасқан Вейчел Линдсей үйін сақтауға көмектеседі, ол Линдсейдің туған және қайтыс болған жері. Агенттік үйді штатқа сыйға берді, кейін ол 1,5 миллион долларға қайта жаңарту үшін жабылды. 2014 жылдың 8 қазанынан бастап, нысан қайтадан жұртшылыққа ашық, және бейсенбіден жексенбіге дейін сағат 13:00-ден 17:00-ге дейін экскурсиялар ұсынылады. Линдсейдің қабірі Оук Ридж зиратында орналасқан. 1934 жылы салынған және Спрингфилд көлінің ортасынан өтетін көпір Линдсейдің құрметіне аталған.

Басқа

"Конго" поэмасы 1989 жылғы американдық "Өлі ақындар қоғамы" фильмінде цитата ретінде қолданылған.