Кіріспе
Алты ұлттар (немесе Гранд-Ривердің алты ұлты,) Канададағы демографиялық тұрғыдан ең ірі алғашқы халықтар резерваты болып табылады. 2017 жылдың соңына дейін оның жалпы саны 27 276 адамды құрады, олардың 12 848-і резерватта тұрады.
Тарих
Хауденосауне халқының көпшілігі Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде британдықтармен одақтасты, әсіресе могавк, каюга, онондага және сенека тайпаларының жауынгерлері. Онейда мен тускарора тайпаларының да бір бөлігі олармен бірікті, себебі соғыс жоғары деңгейде орталықтандырылмаған еді. Бұл тайпалар британдықтармен ұзақ жылдардан бері сауда байланыстарында болды және еуропалық американдықтардың өз территорияларына енуін тоқтатуға үміттенді. Бұл одақтастар Хауденосауне (Ирокездер) конфедерациясының алты тайпасынан шыққан. Колониялардың жеңісінен кейін британ үкіметі бейбіт шарты бойынша колониялардағы барлық жерді, соның ішінде алты тайпаға тиесілі жерлерді де, олармен ақылдаспай және келіссөздерге қатыстырмай жаңа үкіметке өткізді. Британдық тәж Канадада адал поддандыларын орналастыруға және жаңа Америка Құрама Штаттарында жоғалтқан жерлері үшін өтемақы төлеуге тырысты. Тәж сондай-ақ осы жаңа қоныстандырушыларды – үндістерді де, еуропалық американдықтарды да – Квебектің батысындағы жерлерде ауыл шаруашылығы мен қалаларды дамыту үшін пайдалануға ниеттенді, бұл аймақ кейін Жоғарғы Канада деп аталды. Алты тайпаның резервацияларына бөлінген жаңа жерлер Канаданың маңызды әскери нысандарына жақын орналасқан және американдықтардың басып кіруіне жол бермес үшін шекараға жапсырылған. Алты тайпа қауымдастығының өсімі де қиындыққа тап болды. Жер, әсіресе 17 және 18 ғасырларда, иесіне белгілі бір билік беруге мүмкіндік берді. Джозеф Брант және Дезеронто сияқты ықпалды көшбасшыларға өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытуға көмектесетін бизнесмендерге жер беруге тыйым салынды. Соғыстан кейін могавк көшбасшылары Джон Дезеронто мен Джозеф Брант британдық офицер Фредерик Холдимандпен Нью-Йорктегі жерлерін жоғалту мәселесін талқылау үшін кездесті. Холдиманд могавктарды қазіргі Онтариодағы Онтарио көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы Квинт шығанағының жанында орналастыруға уәде берді. Холдиманд басқа тайпалардан Квинт шығанағында 12 миль (19 км) х 13 миль (21 км) аумақты сатып алды және оны могавктарға берді. (Әрине, басқа тайпалардың мұндай сатып алуды қалай түсінгені туралы сұрақтар бар). Шамамен 200 могавк Дезеронтомен бірге қазіргі Онтариодағы Тиендинага могавк аумағына қоныстанды. Джон Дезеронто басқарған могавк тобы, ол өзінің есімімен аталған қалада қайтыс болды, Тиендинага деп белгіленген Квинт шығанағына орналасты. Бұл негізінен Нью-Йорк штабының Төменгі бекінісінің могавктары болды.
Гранд-ривердегі алты халық
Брант Эри көлінің солтүстігіндегі Гранд өзенінде қоныстануды жөн көрді. Жоғарғы Каслдың мохоктары оған Гранд өзенінде қоныстануға қосылды, сондай-ақ басқа алты ұлттың топтары да солай істеді. 1784 жылдың 25 қазанындағы Хальдиманд жарлығымен үкімет Мохок ұлты мен алты ұлттың топтарына революция кезінде Тажға көрсеткен қолдауы үшін жер берді. Таж бұл жерлерді бұрын 1784 жылдың 22 мамырында Миссиссаугадан Between the Lakes шартының аясында сатып алған болатын. Джозеф Брант ирокездердің үлкен тобын бастап, қазіргі кезде "Гранд өзенінің алты ұлты" деп аталатын жерге қоныстандырды. 1785 жылғы халық санауы Гранд өзені қорығында 1843 тума адамның тұрғанын тіркеді, оның ішінде 548 мохок, 281 каюга, 145 онондага, 262 онейда, 109 тускарора және 98 сенека. Сонымен қатар, басқа тайпалардан, оның ішінде ленапилерден және оңтүстік аймақтардан, мысалы, Нантикок, Тутело, сондай-ақ крик және чероки тайпаларынан 400 адам болды. Джозеф Брант афроамерикандық құлдарды алты ұлтқа және Брантфордқа әкелді. Брант отбасы мүшелерін жергілікті афроамерикандықтармен некелесуге шақырды, оларды қорықтағы халыққа сіңіріп алды. 1830-шы жылдардан 1860-шы жылдарға дейін көптеген қашқан құлдар Жер асты жолы арқылы қашып, алты ұлттың халқына қабылданып, қамтылды. Кейнсвилл аймағына қоныс аударған афроамерикандықтармен бірге Джозеф Брант бірнеше ағылшын-американдық ақ отбасыларды грантқа қоныстануға шақырды, әсіресе Брант еріктілері мен Нью-Йорктен келген Батлер рейнджерлерінің ардагерлері, олар соғыста онымен бірге шайқасқан. Бранттың лоялист достарын сол жерге қоныстандыруға ынталандыру үшін, ол оларға Үстіңгі Канаданың басқа аймақтарындағы лоялистерге берген үкіметтік гранттарға қарағанда үлкен гранттар берді. Кейбір канадалықтар Бранттың қорықтағы ақтарға осындай жер гранттарын беруіне қарсы болды. Үндістер департаменті, АҚШ үкіметі жасағандай, Гауденосаунелерге қоныс аудару үшін бірқатар құралдар мен жабдықтарды, соның ішінде аралар, балқылар, тас тілетін дөңгелектер және кескіштер берді. Олар мектептер мен шіркеулер құруға, сондай-ақ шаруашылық техникасы мен басқа да қажеттіліктерді сатып алуға көмек алды. Шекарадағы алғашқы жылдарда жағдай өте қиын болды, өйткені үкімет қайта қоныстанған лоялистердің ешқайсысына, америкалықтарға да, еуропалық американдықтарға да жеткілікті азық-түлік пен көмек бермеді. Олар орманды жерлерден жаңа елді мекендер құруға мәжбүр болды. 1785 жылы үкімет Үстіңгі Канададағы (қазіргі Онтарио) алғашқы протестант шіркеуін қорықта салды; ол Мохоктардың Корольдік шіркеуі ретінде белгілі болды. Таж осы шіркеуді қолдады және ол әлемдегі он екі Корольдік шіркеудің бірі. Негізгі қала қазіргі Брантфорд қаласында дамыды. Ол алғаш рет Джозеф Бранттың құрметіне Брант қаласы деп аталды, ол өзінің резиденциясын сонда салды. 1798 жылы ол үлкен және кең таралған елді мекен ретінде сипатталды. Бранттың үйі еуропалық-американдық стильде салынған екі қабатты үй болды. 1797 жылы Брант Жоғарғы Канададағы ең алғашқы масондық ложалардың бірін құрды; ол оның құрметті шебері дәрежесіне жетті. Губернатор Джон Симко 1793 жылдың 14 қаңтарында грантты шектеулі актімен бекітті. Сондай-ақ, бұл актіде жерді бір-біріне және патшаға ғана сатуға тыйым салынды. Джозеф Брант бастаған басшылар бұл актіні қабылдамады. 1795 жылы Гранд өзенінің басшылары Джозеф Брантқа солтүстік бөлігіндегі үлкен жерлерді сатуға өкілеттік берді, оны Гауденосаунелер сол кезде пайдаланбады. Олар аванс төлемдерін қабылдамай, төлемдерін болашақта жылдық пайыз ретінде алуды қалады. Бұл уақытта қорықтағы халық саны азайып барады; кейбір Гауденосаунелер Гранд өзенінен Нью-Йорктегі дәстүрлі тума тайпалар қауымдастықтарына кетті. Брант 1795 жылы жерді сатуды бастағаннан кейін халық саны қайтадан өсе бастады. Ол және басшылар алты ұлт қауымдастығының аман қалуы үшін жыл сайынғы зейнетақы төлеуді талап етті. Халдиманд жарлығына сәйкес, жердің бастапқы бөлігі Эри көлінің жағалауындағы Гранд өзенінің сағасынан өзеннің бастауына дейін және екі жағалаудан 10 км (6 миль) қашықтықта орналасқан. Алайда, жер грантына Миссиссаугадан сатып алынбаған жерлер кірді. Кейіннен Миссиссаугадан сатып алу ұйымдастырылды, бірақ орындалмады. 1795 және 1797 жылдар аралығында Джозеф Брант жерді спекулянттарға сатты; қорықтың солтүстік жартысын құрайтын мүлік 85 332 фунт стерлингке сатылды. Бұл Гауденосаунелерге осы уақытқа дейін сатылған ең қымбат игерілмеген жер болды. Губернатор Симко жер сатуларына қарсы болды. Пайыздық төлемдер жыл сайын 5119 фунт стерлингтік табыс әкелді, бұл басқа ирокез тайпалары алғаннан әлдеқайда көп. Жер спекулянттары шаруашылыққа жарамды жерді поселендерге жылдам сата алмады. Алайда, 1801 жылға қарай барлық жер спекулянттары төлемдерін тоқтатып қойды. Төлемдердің жоқтығына байланысты Брант жоғалған төлемдерді өтеу үшін көбірек жер сатуға ниеттенді. 1796 жылы лорд Дорчестер осы жерге тағы бір акті шығарды. Бұл Гауденосаунелерге жерді жалдауға немесе сатуға мүмкіндік берді, егер олар оны бірінші кезекте үкіметке сатуға ұсынса. Брант бұл актіні қабылдамады, өйткені актіде алты ұлтты жердің ортақ иесі деп атады. Ол актіде жерде тұратын азаматтар ғана көрсетілуі керек деп сенді. 1800 жылға қарай Гауденосаунелердің үштен екі бөлігі канадалық үкіметтің ынталандырған жеке шаруашылықтардағы өмір салтына бейімделе алмады. Брант еуропалық американдықтарға жер сату арқылы олардың шекараны дамытуға көмектеседі деп үміттенеді, бірақ мұндай шаруашылық үшін жағдай қиын болды. 1813 жылы Нью-Йорк штатында тұратын алты ұлттың басшылары мен кеңесшілері Үстіңгі және Төменгі Канада провинцияларына соғыс жариялайды. 1828 жылы басшы Джон Брант Гранд өзенінің алты ұлтының тұрақты басқарушысы болып тағайындалды. Алты ұлт халықтарына бастапқыда Гранд өзенінің бойындағы барлық жердің екі жағынан 10 км (6 миль) берілді, бірақ көп бөлігі кейін сатылды. Гранд өзеніне қатысты ағымдағы дау – сату процесіне қатысты даулардың нәтижесі. Қазіргі қорықтардың жалпы ауданы 184,7 км² (71 шаршы миль) құрайды, оның барлығынан 0,4 км² (100 акр) Алты ұлт қорығы №40-та орналасқан. 19 ғасырдың соңында шотланд дәрігері Джозеф Белл алты ұлттағы тума адамдардың бас сүйектерін қазды. Бұл бас сүйектер Берлинге дәрігер Вильгельм Ослердің көмегімен жеткізілді, онда олар ондаған жылдар бойы іздеуге келмейтін болып саналды. 2020 жылы журналистер Дэвид Брюсер мен Маркус Грилл, этнограф Нильс Зееталердің қолдауымен, Берлин антропология, этнография және тарих қоғамының анатомиялық жинағында бас сүйектерді таба алды. Осы контексте бас сүйектерді туған қауымдастықтың қамқорлығына қайтару ұсынылды.
Үкімет
Гранд-Ривердің алты ұлтының сайланған кеңесі – 1924 жылы Үндістер заңына сәйкес құрылған, қорықтың ішкі істерін басқаруға бекітілген басқару органы. Құрылғаннан бері сайланған кеңес Канада үкіметі мойындаған алты ұлттың басты үкіметі болып табылады. Дегенмен, Хауденосони Конфедерациясы Басшылар Кеңесі сайланған кеңес құрылғанына қарамастан, қорықтағы өз ықпалын сақтап келеді, бұл Хауденосони Конфедерациясының дәстүрлі үкіметімен байланыстылығын көрсетеді.
Білім
Колонизацияға дейін Гауденосауне қауымдастықтарында білім беру "құрылымсыз және мәжбүрлеусіз" жолмен жүргізілді. Бұл мемлекеттік білім берумен қатар бүгінге дейін де жалғасуда. Алты Ұлттың мүшелері Мохок институтына, көптеген зорлық-зомбылыққа қатысты айыптаулар болған интернат-мектепке қатысты. 1972 жылы институт жабылғаннан кейін, оның орнына Вудленд мәдени орталығы ашылды. Резервациядағы күндізгі мектептер Алты Ұлт Мектеп Кеңесі (1878–1933 жж.) басшылығымен жұмыс істеді, ол Онтариодағы алғашқы Түпкі халықтар мектеп кеңесі еді. Ресми отарлық оқу бағдарламасы оқытылса да және көптеген Түпкі халық еместер резервацияда сабақ берсе де, кеңестегі Түпкі халықтардың ықпалы Алты Ұлттан көптеген мұғалімдерді жұмысқа алуға мүмкіндік берді, олардың көпшілігі әйелдер еді, бұл Онтариодағы бастауыш білім беруде қазір де сақталып келеді. Резервациядағы мұғалімдер өздерінің кәсіби дамуы үшін Алты Ұлт Мұғалімдер Ұйымын құрды.