Кіріспе

Вольфганг Амадей Моцарттың операсы «Il re pastore» (Койшы патша) – Вольфганг Амадей Моцарттың итальяндық либретто авторы Метастасио еңбегіне сүйенген, бірақ Джумбаттиста Вареско редакциялаған операсы, К. 208. Бұл – опера-серия. Опера алғаш рет 1775 жылғы 23 сәуірде Зальцбургте архиепископ граф Иероним фон Коллоредоның сарайындағы Резиденц театрының Риттерзалында (аттар залы) қойылды. 1775 жылы опера император Мария Терезияның кіші ұлы, Австрияның эрцгерцогы Максимилиан Франциск Зальцбургке келген кезде қойылуы үшін тапсырылды. Моцарт операны жазуға алты апта жұмсады. Ол екі актіден тұрады және шамамен 107 минутқа созылады. Метастасио либреттоны 1751 жылы Торквато Тассоның «Аминта» атты туындысына негіздеп жазды. Либретто Моцарт (сол кезде 19 жаста) және оның әкесі Феличе Джандинидің музыкасына қойылған спектаклін көрген кезде назарларына ілікті. Моцарттың нұсқасы Джандинидің үш актілі нұсқасынан екі актілі болды және бірнеше маңызды өзгерістер енгізілді. Әр акт шамамен бір сағатқа созылады. Метастасионың либреттосын редакциялау жөніндегі жауаптылықтың басым бөлігі Зальцбург сарайының капелланы Варескоға жүктелді. Оны көбінесе опера емес, драмалық кантатаның бір түрі – серената деп атайды. Аминта мен Элиза, Агенор және Тамириден тұратын сүйіктілер квартетінің күмәнді адалдығы заманауи көрерменді «Così fan tutte» операсын еске түсіреді. Операның басты психологиялық тақырыбы – махаббат пен патшалық биліктің талаптары арасындағы қақтығыс, себебі қойшы патша Аминта өзінің санасымен күреседі. Осы тұрғыдан алғанда, «Il re pastore» Моцарттың басқа операларына қарағанда «Идоменео» операсына жақын. Шындығында, «Идоменео» – Моцарттың «Il re pastore» операсынан кейін аяқтаған келесі толыққанды операсы, ал оның арасында сахналық шығармалардан алты жылдық үзіліс болды. Сонымен қатар, патшалыққа қажетті қасиеттер тақырыбы оның соңғы операсы – «La clemenza di Tito» операсында да көтеріледі.

Рөлдер

Рольдер
Дауыс түрі
Премьералық актерлік құрам, 23 сәуір 1775 ж.
Дирижер: В. А. Моцарт
Аминта, қойшы, Сидонның заңды мұрагері
сопрано кастрато
Томасо Консоли
Элиза, финикийлік қойшы
сопрано
Мария Анна Фесемайр
Тамири, биліктен құлатылған тиранның қызы, Стратон
сопрано
Мария Магдалена Липп/Мария Анна Браунхофер
Агенор, Сидон аристократы
тенор
Феликс Хофстаттер
Алессандро, Македония королі
тенор
Франц Антон Шпицдер

Қысқаша мазмұны

Македония патшасы Александром Сидон тираны Стратонды жеңіп алды, бірақ бұл оның заңды патшасын табу мақсатында.

1-ші акті

Жайлауда. Сидон қаласын алыстан көруге болады. Елиза сүйіктісі Аминтамен, қойшымен бірге. Ол патша Алессандро мен Сидон тираны Стратон арасындағы соғыс олардың бір-біріне деген махаббатына әсер етпейтініне сендіреді. Алессандро Стратонды құлатып, Сидонның заңды мұрагерін іздейді. Ол Аминтаны мұрагер деп ойлайды. Ол Аминтаға жасынып келіп, оны Алессандроға алып баруды ұсынады. Аминта қойшы болып қалуды қалайды. Осы уақытта Аженор өзінің сүйіктісі Тамиримен, Стратонның қызымен кездеседі. Тамири Аженордың әлі де оны жақсы көретінін естіп, көңілі көтеріледі. Елиза әкесінен Аминтаға үйленуге рұқсат алады. Аминта Елизаға өзінің таққа заңды мұрагер екенін және оның әкесі Стратон оны нәресте кезінде қуғандарын айтады. Аминта тағын иеленгеннен кейін Елизаға қайта оралуға уәде береді. Аминта Елизаны жақсы көреді, бірақ Алессандро Аминта патша болғанда, патшалық міндеттер махаббаттан басым екенін ұсынады. Алессандро Тамириге Аминтаға үйленіп, әкесінің тағына отыруды ұсынады. Аминта оған келіспейді.

2-ші акті

Македония лагері. Аженор Елизаның Аминтамен кездесуіне бөгет қояды. Ол сондай-ақ Аминтаны оны іздеуден де тоқтатады. Алессандро Аминтаға өзінің халқына көрсетілуі үшін патшалық киім киюді бұйырады. Сондай-ақ, Тамиридің Аминтаға үйленуіне шешім қабылдайды. Аминта қатты күйзеледі. Аженор ашуланады. Ол Елизаға бұл жаңалықты жеткізеді. Тамири Аминтаға үйленгісі келмейді. Аженор да жоспарланған некеге қарсы. Тамири Алессандроға өзі мен Аженордың махаббатта екенін айтады. Әйелдер Алессандродан рақым сұрап, оның алдына жатады. Элиза одан Аминтаны қайтаруын өтінеді, ал Аминта Элизаға деген махаббатын жариялайды ("L'amerò, sarò costante" / Мен оны жақсы көремін, мен берік болам). Өзі жасауға бекіткен әділетсіздікті сезіне отырып, Алессандро Аминтаға Элизаға, ал Тамириге Аженорға үйленуді бұйырады. Аминта Сидон патшасы болып көтеріледі.

Жазбалар

1952 – Агнес Гибель (Аминта), Кэте Нентвиг (Элиза), Хетти Плюмахер (Тамири), Альберт Вайкенмейер (Алессандро), Вернер Хоманн (Агенор), Штутгартер Тонстудио оркестрі, Густав Лунд (Period Records). 1967 – Рери Грист (Аминта), Люция Попп (Элиза), Арлин Сондерс (Тамири), Луиджи Альва (Алессандро), Никола Монти (Агенор), Неаполь оркестрі, Денис Воган (RCA Records). 1974 – Эдит Матис (Аминта), Арлин Оугер (Элиза), Сона Газарян (Тамири), Питер Шрайер (Алессандро), Вернер Кренн (Агенор), Моцартеум Оркестры Зальцбург, Леопольд Хагер (Deutsche Grammophon). 1989 – Анжела Мария Бласи (Аминта), Сильвия МакНейр (Элиза), Айрис Вермиллион (Тамири), Джерри Хэдли (Алессандро), Клас Х. Аньсьо (Агенор), Сент-Мартин академиясы, Сер Невилл Маринер (Philips Classics). 1995 – Энн Мюррей (Аминта), Ева Мей (Элиза), Инга Нильсен (Тамири), Роберто Сакка (Алессандро), Маркус Шефер (Агенор), Concentus Musicus Wien, Николаус Харнонкорт (Teldec). 2001 – Йоханнет Зомер (Аминта), Франсин ван дер Хейден (Элиза), Клаудия Патакка (Тамири), Алексей Григорев (Алессандро), Марсель Рейжанс (Агенор), Musica ad Rhenum, Джед Венц (Brilliant Classics). 2006 – Анет Даш (Аминта), Марлис Петерсен (Элиза), Арпине Рахджан (Тамири), Крезимир Спайсер (Алессандро), Андреас Карасиак (Агенор), Balthasar Neumann Ensemble, Томас Хенгельброк (DVD; Deutsche Grammophon).