Кіріспе

Хронология (лат. chronologia, көне грекше [wikt:χρόνος, chrónos, "уақыт"; және λογία, logia) – оқиғаларды орын алған уақыт бойынша реттеу ғылымы. Мысалы, оқиғалардың уақыт жолы немесе тізбегін қарастырайық. Бұл сондай-ақ "өткен оқиғалардың нақты уақыт тізбегін анықтау" болып табылады. Хронология – кезеңдеудің бір бөлігі. Ол тарих ғылымының, оның ішінде жер тарихы, Жер туралы ғылымдар және геологиялық уақыт шкаласын зерттеудің де құрамына кіреді.

Қатынасты салалар

Хронология – тарихи оқиғаларды уақыт бойынша орналастыру ғылымы. Ол негізінен хронометрияға, яғни уақытты өлшеуге, және тарихнамаға, тарихты жазу және тарихи әдістерді қолдануды зерттейтін ғылымға сүйенеді. Радиокөміртектік талдау бұрын тірі болған нәрселердің жасын олардың көміртегі құрамындағы көміртегі-14 изотопының мөлшерін өлшеу арқылы анықтайды. Дендрохронология ағаштардың жасын олардың ағаштарындағы жылдық өсу сақиналарын аймақтағы белгілі жылдық тізімдермен салыстырып, жылдық климаттық өзгерістерді анықтау арқылы есептейді. Дендрохронология радиокөміртектік талдау қисықтарын калибрлеу үшін эталон ретінде қолданылады.

Күнтізбе және дәуір

Таныс терминдер күнтізбе және дәуір (сандармен белгіленген күнтізбелік жылдардың тұтас жүйесі мағынасында) – хронологияның екі толықтыратын негізгі ұғымы. Мысалы, сегіз ғасыр бойы христиан дәуіріне қатысты күнтізбе, осы дәуірді 8-шы ғасырда Беде қолданған, Юлиан күнтізбесі болды, бірақ 1582 жылдан кейін ол Григориан күнтізбесіне ауысты. Дионисий Экзигус (шамамен 500 жыл) осы дәуірдің негізін қалаушы, және қазіргі кезде бұл – Жер бетіндегі ең көп тараған уақыт санау жүйесі. Эпоха – дәуірдің басталу күні (көбінесе жыл).

Ab Urbe condita era (Аб Урбе кондита ера)

Ab Urbe condita – латын тілінде "қаланың (Римнің) құрылуынан бастап", дәстүрлі түрде б.з.д. 753 жылы деп белгіленген. Оны римдік жылды анықтау үшін бірнеше римдік тарихшылар пайдаланған. Қазіргі тарихшылар оны римдіктерден гөрі әлдеқайда жиі қолданады; рим жылдарын анықтаудың басты әдісі сол жылы қызмет еткен екі консулдың есімін атау болды. Тарихи римдік еңбектердің қазіргі заманғы сынды басылымы пайда болғанға дейін, AUC ертедегі редакторлар тарапынан ешқандай таңдаусыз қосылып, оның нақты қолданылғаннан гөрі кеңірек таралғандай көрінуіне себеп болды. Оны алғаш рет 400 жыл шамасында Иберия тарихшысы Орозий жүйелі түрде қолданды. 600 жыл шамасында Рим папасы Бонифаций IV осы дәуір мен Anno Domini арасындағы байланысты алғаш рет көрсеткен секілді. (AD 1 = AUC 754.)

Астрономиялық дәуір

Дионисий Экзигустың Anno Domini дәуірі (тек б.з. күнтізбелік жылдарды қамтиды) Бедемен толық христиан дәуіріне дейін ұзартылды (б.з.б. барлық күнтізбелік жылдарды қамтиды, бірақ нөлдік жыл жоқ). Бедадан кейін он ғасыр өткен соң француз астрономдары Филипп де ла Хайр (1702 жылы) және Жак Кассини (1740 жылы) белгілі бір есептеулерді жеңілдету үшін ғана Юлиандық даталау жүйесін (Жозеф Скалигер 1583 жылы ұсынған) және онымен бірге астрономиялық дәуірді қолданды, онда 1 (б.з.) жылға дейін нөлдік жыл болады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тарихшы үшін маңызды болғанымен, хронологияны анықтау әдістері ғылымның көптеген салаларында қолданылады, әсіресе астрономия, геология, палеонтология және археологияда. Жазбаша тарихтың, оның жылнамалары мен патшалар тізімдерінің болмауында, 19 ғасырдың соңында археологтар қыш ыдыстар жасау техникасы мен стильдеріне сүйене отырып, салыстырмалы хронология құра алатындықтарын анықтады. Египтология саласында Уильям Флиндерс Петри, Египеттің ең ерте тарихи кезеңдерінен бастап, бір уақытта қабірлерге бірге қойылған және жүйелі түрде артқа қарай зерттелген заманауи артефакттар топтарын пайдаланып, династиялық неолит дәуірінен бұрынғы уақытқа ену үшін кезекті датилеуді дамытты. Бұл әдіс сериялау деп аталады. Сауданың нәтижесінде кейде қашық жерлердегі қабаттарда табылған белгілі заттар хронология желісін кеңейтуге көмектесті. Кейбір мәдениеттер өздерін қалай атағандары белгісіз болғандықтан, оларға тән нысандарына сәйкес сақталған атаулары бар: мысалы, б.з.б. 3 мың жылдықтағы Солтүстік Еуропадағы «Қыш ыдыс жасаушы халық». Қыш ыдыстар мен басқа да мәдени артефакттарды белгілі бір ретпен орналастыру тәсілдерін зерттеу екі кезеңде жүзеге асырылады: классификация және типология. Классификация сипаттау үшін санаттар жасайды, ал типология артефакттарды тізбекке орналастыруға мүмкіндік беретін өзгерістерді анықтауға және талдауға бағытталған. 20 ғасырдың ортасынан кейін дамыған зертханалық әдістер нақты мәдени аймақтар үшін жасалған хронологияларды үнемі қайта қарауға және жетілдіруге көмектесті. Кездейсоқ датилеу әдістері хронологияны нығайтуға көмектеседі, бұл растаушы дәлелдердің аксиомасы болып табылады. Археологиялық материалдарды бір-бірімен толықтырып, салыстырып тексеру қажет. Тек бір ғана расталмаған әдіс негізінде жасалған қорытындылар көбінесе сенімсіз деп есептеледі.

Синхрондық жүйе

Хронологияның негізгі мәселесі – оқиғаларды синхрондастыру. Оқиғаны синхрондау арқылы оны қазіргі уақытпен байланыстырып, басқа оқиғалармен салыстыру мүмкін болады. Тарихшылар көбінесе бір елдің немесе аймақтың тарихын екіншісімен байланыстыру үшін патшалар мен басшылардың билік мерзімдерін синхрондау қажеттігіне тап болады. Мысалы, Евсевийдің "Хроникасы" (325 ж.) – тарихи синхронизмнің маңызды еңбектерінің бірі. Бұл еңбек екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде тоғыз түрлі мемлекеттің – халдей, ассириялық, мидиялық, лидиялық, парсылық, еврей, грек, Пелопоннес, Азия және рим мемлекеттерінің – тарихы баяндалған. Екінші бөлімі – тоғыз мемлекеттен алынған оқиғаларды қатар бағаналарда синхрондау кестесі. Параллель бағаналарды салыстыру арқылы оқырман қай оқиғалардың бір уақытта болғанын немесе екі оқиға арасында қанша жыл болғанын анықтай алады. Евсевий барлық оқиғаларды бір уақыт шкаласына келтіру үшін Anno Mundi (А.М.) дәуірін қолданды, яғни оқиғалар еврей Пентатеуішіндегі Жаратылыс кітабынан есептелген әлемнің жаралуынан бастап саналып келді. Евсевий қолданған есептеу бойынша, бұл б.з.б. 5199 жылы болған. Евсевийдің "Хроникасы" орта ғасырларда тарихи оқиғалардың мерзімін анықтау үшін кеңінен қолданылды. Кейінгі хронографтар, мысалы Георгий Синцелл (шамамен 811 ж. қайтыс болған), оны басқа хронологиялармен салыстыра отырып, "Хрониканы" талдап, толықтырды. Соңғы ірі хронограф – Жозеф Юст Скалигер (1540-1609 жж.), ол жоғалған "Хрониканы" қайта құрып, өзінің екі маңызды еңбегінде – "De emendatione temporum" (1583) және "Thesaurus temporum" (1606) – барлық ежелгі тарихты синхрондады. Қазіргі заманғы тарихи даталар мен ежелгі әлемнің хронологиясының көп бөлігі осы екі еңбектен шыққан. Скалигер тарихшылар мен астрономдар үшін стандартты бірыңғай уақыт шкаласы ретінде әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан Юлиан күнін ойлап тапты. Евсевий, Синцелл және Скалигер сияқты дәстүрлі хронографтар қолданған синхронизмнің әдеби әдістерінен өзге, археологиялық немесе астрономиялық тәсілдер арқылы да оқиғаларды синхрондауға болады. Мысалы, Геродоттың бірінші кітабында сипатталған Талес тұтқыны Лидия соғысын мерзімдеу үшін қолданылуы мүмкін, себебі тұтқыны соғыстағы маңызды шайқастың ортасында болған. Сол сияқты, ежелгі жазбаларда сипатталған түрлі тұтқындар мен басқа да астрономиялық құбылыстар тарихи оқиғаларды астрономиялық тұрғыдан синхрондау үшін пайдаланылуы мүмкін. Оқиғаларды синхрондаудың тағы бір тәсілі – керамика сияқты археологиялық жәділерді пайдаланып, оқиғаларды тізбектеп санау.

18-19 ғасырларда жарық көрген

Апталар, Дж. Е. (1701). Джентльменнің сағат көзі; немесе, хронологияға кіріспе; уақыттың қарапайым және жинақты талдауы. Дублин: Джеймс Хой. Ходжсон, Дж., Хинтон, Дж. және Уоллис, Дж. (1747). Хронологияға кіріспе:: уақыт туралы мәлімет; сондай-ақ ең ерекше циклдар, эпохалар, дәуірлер, кезеңдер және жылжымалы мерекелер. Оған қоса, стильді өзгерту, күнтізбе реформасы және Пасха мерекесін тойлаудың дұрыс уақытын анықтау үшін ұсынылған әртүрлі әдістер туралы қысқаша мәлімет берілген. Лондон: Дж. Хинтон үшін, Сент-Пол шіркеуі ауласындағы «Корольдің қаруы» баспасында басылды. Смит, Т. (1818). Хронологияға кіріспе. Нью-Йорк: Сэмюэл Вуд.

ХХ ғасырда басылып шыққан

Келлер, Х. Р. (1934). Күндер сөздігі. Нью-Йорк: Макмиллан компаниясы. Пул, Р. Л., және Пул, А. Л. (1934). Хронология және тарихты зерттеу. Оксфорд: Кларендон баспасы. Лангер, В. Л., және Гатцке, Х. В. (1963). Әлем тарихының энциклопедиясы, ежелгі, ортағасырлық және қазіргі заман, хронологиялық ретпен орналастырылған. Бостон: Хоутон Миффлин. Момильяно, А. "IV ғасырдағы түркі діні мен христиандық тарихнамасы" А. Момильяно, редактор, IV ғасырда түркі діні мен христиандық арасындағы қақтығыс, The Clarendon Press, Оксфорд, 1963, 79–99 беттер. Уильямс, Н., және Стори, Р. Л. (1966). Қазіргі заман хронологиясы: 1763 жылдан бүгінгі күнге дейін. Лондон: Барри және Роклиф. Штайнберг, С. Х. (1967). Тарихи кестелер: б.з.б. 58 жылдан б.з. 1965 жылға дейін. Лондон: Макмиллан. Фримен Гренвилл, Г. С. П. (1975). Әлем тарихының хронологиясы: б.з.б. 3000 жылдан б.з. 1973 жылға дейінгі маңызды оқиғалардың күнтізбесі. Лондон: Коллингс. Нойгебауэр, О. (1975). Ежелгі математикалық астрономия тарихы. Springer Verlag. Бикерман, Э. Дж. (1980). Ежелгі әлемнің хронологиясы. Лондон: Темза мен Хадсон. Уитроу, Г. Дж. (1990). Тарихтағы уақыт: тарихқа дейінгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі уақытқа дейінгі көзқарас. Оксфорд [және басқалары]: Оксфорд университеті баспасы. Айткен, М. (1990). Археологиядағы ғылыми даталау. Лондон: Темза мен Хадсон. Ричардс, Э. Г. (1998). Уақытты картаға түсіру: Күнтізбе және тарих. Оксфорд университеті баспасы.

XXI ғасырда жарық көрген

Козелек, Р. "Уақыт және тарих". Тұжырымдамалық тарихтың тәжірибесі. Тарихты уақыттандыру, тұжырымдамаларды кеңістікте орналастыру. Пало-Альто: Стэнфорд университетінің баспасы, 2002.