Кіріспе
Вице-корольдік немесе отарлық кеңсе, генерал-губернатор (көпше түрі – генерал-губернаторлар) немесе генерал-губернатор – лауазым иесінің атауы. Канадада "Генерал-губернатор" атауы әрқашан дефиссіз қолданылады. Австралия мен Жаңа Зеландияда бұл термин әрқашан дефиспен жазылады (көпше түрі – генерал-губернаторлар). Генерал-губернаторлар мен бұрынғы британдық колониялар контекстінде генерал-губернаторлар жеке одақтағы монархтың өкілі ретінде, монархтың жеке билік ете алмайтын тәуелсіз мемлекеттерде тағайындалады (Ұлыбританияның Доминиондары емес). Генерал-губернаторлар бұрын ірі отарлық мемлекеттерге немесе монархиялық немесе республикалық биліктегі басқа аумақтарға да тағайындалған, мысалы, Кореядағы Жапония, Тайвань және Индокитайдағы Франция сияқты.
Governor general (plural governors general), or governor generalIn Canada the title "Governor General" is always used unhyphenated. In Australia and New Zealand, the term is always hyphenated. (plural governors general), is the title of an office holder. In the context of governors general and former British colonies, governors general are appointed as viceroy to represent the monarch of a personal union in any sovereign state over which the monarch does not normally reign in person (non UK Commonwealth realm). Governors general have also previously been appointed in respect of major colonial states or other territories held by either a monarchy or republic, such as Japan in Korea and Taiwan and France in Indochina.
Қазіргі қолданылулары
Қазіргі қолданыста, генерал-губернаторлар мен бұрынғы британдық колониялар аясында, генерал-губернатор термині Британ империясының құрамында өздігінен басқару құқығына ие болған британдық колонияларда пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл атақ тек федерация құрған, федерацияға дейін губернаторлары болған колонияларда ғана қолданылды, атап айтқанда, Канада, Австралия және Оңтүстік Африка Одағы. Мұндай жағдайларда, федерациядағы монархтың өкіліне генерал-губернатордың жоғары дәрежесі берілді. Бұл ережеден алғашқы ерекшелік Жаңа Зеландия болды, оған 1907 жылы доминион мәртебесі берілді, бірақ 1917 жылдың 28 маусымында Ливерпульдің 2-ші графы Артур Фолжамбе ғана Жаңа Зеландияның алғашқы генерал-губернаторы болып тағайындалды. 1950 жылдан бері генерал-губернатор атағы Ұлыбританияға бағынбаған, тәуелсіз және Достастыққа мүше мемлекеттердегі монархтың өкілдерінің барлығына беріледі. Бұл жағдайларда, бұрынғы колониялық губернатор лауазымы (кейде сол адам) тәуелсіздік алғаннан кейін генерал-губернатор болып өзгертілді, себебі лауазымның мәні бұрынғы колониялық үстемдіктің символы емес, монархтың толыққанды тәуелсіз конституциялық өкіліне айналды. Осы елдерде генерал-губернатор монархтың өкілі ретінде мемлекет басшысының рәсімдік және конституциялық функцияларын атқарады. Қазіргі таңда генерал-губернатор атауын қолданатын жалғыз мемлекет – Иран, ол монархиямен немесе Достастықпен байланысы жоқ. Иранда провинциялық биліктің басында генерал-губернатор (парсы тілінде: استاندار ostāndār) тұрады, оны ішкі істер министрі тағайындайды.
Британ империясы
1920 жылдарға дейін генерал-губернаторлар британдық азаматтар болып, британ үкіметінің кеңесімен тағайындалған, әрбір доминионда британ үкіметінің өкілі ретінде және монархтың өкілі ретінде әрекет еткен. Осылайша, олар формальды түрде монархтың өкілеттіктерін иеленген, сондай-ақ тағайындалған елдің атқару билігін де ұстаған. Генерал-губернатор колония хатшысынан өкілеттіктерінің және міндеттерінің кейбір аспектілері бойынша нұсқаулар ала алатын, мысалы, заңға қол қоюға келісім беру немесе бас тарту. Тарих генерал-губернаторлардың өкілеттіктерін және атқару билігін пайдаланған көптеген мысалдарын көрсетеді. Монарх немесе империялық үкімет кез келген генерал-губернатордың шешімін жоққа шығара алатын, бірақ аумақтардың Лондоннан алыс орналасқандығына байланысты бұл көбінесе қиындық тудыратын. Генерал-губернатор әдетте өз аумағындағы қарулы күштердің бас қолбасшысы болған және генерал-губернатордың әскерилерді бақылауына байланысты, бұл лауазым азаматтық лауазыммен қатар әскери лауазым да болған. Генерал-губернаторлар ерекше форма киюге құқылы, бірақ ол қазіргі таңда көбінесе киілмейді. Егер генерал-майор шені немесе одан жоғары болса, олар сол әскери форманы киюге құқылы болған.
Қауымдастық мемлекеттері
Императорлық конференциядан кейін және 1926 жылы Бальфур декларациясы жарияланғаннан кейін генерал-губернатордың рөлі мен жауапкершілігі өзгерді, Доминиондардың артқан тәуелсіздігін көрсете бастады (1952 жылы олар патшалықтар деп аталды; бұл терминнің ішіне Ұлыбритания да кіреді). Егер суверен әрбір аумақтың монархы ретінде қарастырылатын болса және әр елдің ұлттық мәселелері бойынша тек сол елдің министрлерімен кеңесетін болса (барлық Доминиондарды біртұтас ретінде басқаратын және тек императорлық парламентпен кеңесетін британ монархынан өзгеше), генерал-губернатор да енді британ үкіметіне есеп бермейтін ұлттық монархтың тікелей өкіліне айналды. 1926 жылғы Императорлық конференцияның есебінде былай делінген: «Британ Ұлттар Достастығының мүшелері арасындағы тең статус ең маңызды салдары – генерал-губернатордың Корольдің өкілі болуы, ол Доминиондағы қоғамдық істерді басқарудағы барлық маңызды жағдайларда Ұлыбританиядағы Патшаның билігімен бірдей мәртебеге ие, және ол Ұлыбританиядағы Патшаның Үкіметінің немесе оның кез келген департаментінің өкілі немесе адамы емес». Бұл принциптер 1931 жылғы Вестминстер статутымен заңнамалық түрде бекітілді, ал Ұлыбританиямен үкіметтік қарым-қатынастар әр елдегі британдық жоғары комиссарының қолына берілді. Басқаша айтқанда, британдық генерал-губернаторға егемендікке жауап беретін өзін-өзі басқаратын Доминионның саяси шындығы анық болды. Британдықтардың Доминион ішкі ісіне араласуына жол берілмеді және тәуелсіз ел мәртебесі анық көрсетілді. Канада, Австралия және Жаңа Зеландия Ұлыбританияның бақылауында емес екені анық болды. Бұл елдердің монархы (III Чарльз) заң бойынша Канаданың, Австралияның және Жаңа Зеландияның королі болып табылады және әр елдің министрлерінің кеңесі бойынша ғана әрекет етеді және британ үкіметінің ықпалына түспейді. Сондықтан, бұрынғы британдық колониялар, қазір тәуелсіз Достастық патшалықтары генерал-губернатор конституциялық тұрғыдан монархтың өкілі болып табылады және өздерінің конституциялық құқықтарына сәйкес монархтың резервтік өкілеттіктерін жүзеге асыра алады. Дегенмен, генерал-губернаторды монарх тағайындайды және ол өз елінің атынан монархқа адалдық ант береді. Атқару билігі де монархта, бірақ оның көп бөлігін тәуелсіз патшалықтың суверенінің атынан генерал-губернатор ғана жүзеге асыра алады. Кредиттер хаты немесе шақыру хаты кейбір патшалықтарда монархтың атынан қабылданады немесе беріледі, бірақ басқаларында (мысалы, Канада мен Австралияда) тек генерал-губернатордың атынан беріледі. Генерал-губернатор қатысқан дипломатиялық шараларда келген дипломат немесе мемлекет басшысы тиісті патшалықтың «Королі» немесе «Королевасы» деп тост айтады, генерал-губернатор емес, егер тосттарда кездесетін болса, генерал-губернаторға сілтеме кейінгі тосттарда екінші орында болады және генерал-губернаторға аты-жөнімен тост айтылады («Мырза Смит», «Его Превосходительство, генерал-губернатор» емес). Кейде тост есім мен лауазымды пайдаланып жасалуы мүмкін, мысалы, «Генерал-губернатор Смит». Сирек жағдайларды қоспағанда (мысалы, конституциялық дағдарыс), генерал-губернатор әдетте конституциялық конвенцияға сәйкес және ұлттық премьер-министрдің (ел үкіметінің басшысы) кеңесі бойынша әрекет етеді. Генерал-губернаторлар әлі де сувереннің жергілікті өкілдері болып табылады және тарихи түрде атқарылған міндеттерді орындайды, бірақ олардың рөлі көбінесе рәсімдік (немесе жартылай рәсімдік) болып табылады. 1926 жылы Канаданың генерал-губернаторы Виконт Бинг Вими премьер-министр Маккензи Кингтің парламентті тарату туралы өтінішін қабылдамаған кезде, 1953 және 1954 жылдары Пәкістанның генерал-губернаторы Гулам Мохаммед премьер-министрге және содан кейін Конституциялық жиналысқа қарсы конституциялық төңкеріс жасаған кезде және 1975 жылы Австралияның генерал-губернаторы сэр Джон Керр премьер-министр Гоу Уитламды қызметтен босатқан кезде сирек және даулы жағдайлар болды (бірнеше мысал келтіру үшін). Генерал-губернаторлар әдетте қатаң шаралар қолданбайды екенін естен шығармау керек, бірақ олар конституцияның әрқашан сақталып, орындалуын қамтамасыз етуге жауапты. Көп жағдайда генерал-губернатор саяси аренада төреші/делдал (өз бетінше/партиялық емес және объективті болуы керек) рөлінде әрекет етеді. Кейбір патшалықтарда монарх генерал-губернатордың билігін жоюға құқылы, өйткені генерал-губернаторлар өздерінің билігіне емес, монархтың өкілдері болып табылады, бірақ соңғы уақыттарда мұндай жағдайлар болған жоқ. Австралияда қазіргі король әдетте мемлекет басшысы деп есептеледі, өйткені генерал-губернатор мен штат губернаторлары оның «өкілдері» ретінде анықталған. Дегенмен, генерал-губернатор дерлік барлық ұлттық монархиялық функцияларды орындайтындықтан, генерал-губернатор кейде саяси және БАҚ талқылауларында мемлекет басшысы деп аталды. Аз дәрежеде, Канадада монарх, генерал-губернатор немесе екеуі де мемлекет басшысы деп есептелуі мүмкін екеніне қатысты белгісіздік туындады. Генерал-губернатор әдетте қоғамдық қызметте еңбек еткен көрнекті тұлға, көбінесе зейнеткер премьер-министр, судья немесе әскери қолбасшы; алайда, кейбір елдерде көрнекті ғалымдар, дін қызметкерлері, қайырымдастықтар немесе жаңалықтар медиасынан келген тұлғалар да тағайындалды. Әдетте генерал-губернатордың ресми киімі ерекше форма болған, бірақ бұл практика кейбір жағдайларда киюге қажет болғанда (және кейбір елдерде толығымен тоқтатылған) ескірді. Оңтүстік Африкада Оңтүстік Африка Одағының генерал-губернаторы африканер ұлтшыл үкіметі форма киюден бас тартты. Көптеген генерал-губернаторлар қажет болғанда киімдеріне тиісті медальдар тағуды жалғастырады. Генерал-губернатордың ресми резиденциясы әдетте Үкімет үйі деп аталады. Ирланд еркін мемлекетінің генерал-губернаторы Дублиндегі Феникс паркіндегі бұрынғы Вице-король резиденциясында тұрды, бірақ Эмон де Валеро үкіметі кеңсеге төмендетуге тырысты және соңғы генерал-губернатор Домналл Уа Буахалла онда тұрмады. Офис 1936 жылы таратылды. Көптеген Достастық патшалықтарында генерал-губернатордың туы стандартты көк фонды, арыстан тәжінде тұрған корольдық гербі және аумақтың аты жазылған жазу таспасынан тұрады. Алайда, Канадада бұл кенеп жапырағын қысқан тәжді арыстанмен ауыстырылды. Соломон аралдарында жазу таспасы екі басты фрегат құсының бейнесімен ауыстырылды, ал Фиджиде бұрынғы генерал-губернатордың туында киттің тісі бейнеленген. Жаңа Зеландияда 2008 жылы ту Жаңа Зеландияның гербінің қалқанымен, көк фонда тәжбен безендірілген түрде ауыстырылды. Генерал-губернаторлар «Его Превосходительство» атағын иеленеді. Бұл атақ олардың жұбайларына да, ер немесе әйел болсын, таратылады.
Тағайындау
1920 жылдарға дейін генерал-губернаторлар британдықтар болды және Британ үкіметінің кеңесімен тағайындалды. 1920 жылдардың соңында Ұлттар достастығының құрылымындағы өзгерістерден кейін, 1929 жылы Австралияның премьер-министрі Джеймс Скуллин британ үкіметінің ұсынысынан гөрі өзінің таңдауының (австралиялық Исаак Исаакс) басымдығын талап ету арқылы доминион премьер-министрінің генерал-губернаторды тағайындау туралы монархқа тікелей кеңес беру құқығын орнатты. Содан бері, генерал-губернатор тиісті елдің азаматы болып, британ үкіметінің араласуынсыз, сол елдің үкіметінің кеңесімен тағайындалатын болды; Канаданың генерал-губернаторы 1952 жылдан бері, ал Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы 1967 жылдан бері осылай тағайындалады. 1931 жылдан бастап, әр бұрынғы доминион өзінің конституциясын Ұлыбританиядан қайтарып алған кезде бұл қағида заңға айналды, немесе 1947 жылдан бастап, патриоттық конституциясы бар алғашқы мемлекеттер – Үндістан мен Пәкістан құрылғаннан бері, ол әрқашан заң болып келді. Ешбір мемлекеттің үкіметі монархқа басқа мемлекетке қатысты кез келген мәселе бойынша, оның ішінде генерал-губернаторды тағайындау туралы кеңес бере алмайды. Монарх генерал-губернаторды (Канадада: генерал-губернатор) тек әр мемлекеттің премьер-министрінің кеңесімен, жеке өкілі ретінде тағайындайды; мысалы, Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы Жаңа Зеландия королінің Жаңа Зеландия премьер-министрінің кеңесімен тағайындалады, Тувалудың генерал-губернаторы Тувалу королінің Тувалу премьер-министрінің кеңесімен тағайындалады, ал Ямайканың генерал-губернаторы Ямайка королінің Ямайка премьер-министрінің кеңесімен тағайындалады. Папуа – Жаңа Гвинея мен Соломон аралдарында премьер-министрдің кеңесі ұлттық парламенттегі дауыс беру нәтижесіне негізделеді. Генерал-губернаторларды тағайындау рәсімдері барлық мемлекеттерде бірдей емес. Мысалы: Австралияның генерал-губернаторы тағайындалғаннан кейін, үкімет басшысы қол қойған және Австралияның Ұлы мөрімен бекітілген өзінің атынан жарлық шығарады, ол монархтың комиссиясымен тағайындалғанын ресми түрде жариялайды, бұл комиссия бұрын да Австралияның Ұлы мөрімен бекітілген. Канададағы практикаға сәйкес, Канаданың Ұлы мөрімен шығарылған генерал-губернатордың тағайындалу туралы жарлығына монархтың комиссиясы генерал-губернаторды Канада Қарулы күштерінің бас қолбасшысы ретінде атайды. Генерал-губернаторлардың өкілеттіктері де мемлекеттер арасында әртүрлі. Белиз конституциясы генерал-губернаторға заңдарға келісім беруге немесе келісім бермеуге құқық береді, ал Папуа – Жаңа Гвинеяда патшалық келісім талап етілмейді, заңдар спикердің парламентте қабылданғанын растауымен күшіне енеді.
Бразилия
Бразилияда бірнеше губернаторлар басқарғаннан кейін, 1578 жылдан бастап 1763 жылы вице-корольдік мәртебесіне көтерілгенге дейін (бірақ 1640 жылдан бері ақсүйектердің әртүрлі өкілдері тәуелсіз билік құқығысыз вице-король атағын қабылдаған).
Жапония
1895 жылдан 1945 жылға дейін Жапония басқарған Тайваньда генерал-губернатор болды. 1910 жылдан 1945 жылға дейін Жапония басқарған Кореяда генерал-губернатор болды. 1905 жылдан 1910 жылға дейін Жапония Кореяда резидент-генералына ие болды.
Португалия
Португал тілінде "губернатор генераль" деген сөз бар. Бұл атау тек ірі колониялардың губернаторларына қолданылған, олардың билігінде бірнеше бағынышты губернаторлар болғанын көрсетеді. Көптеген колонияларда төменгі атақтар, әсіресе губернатор (губернатор) немесе бұрынғы капитан-майор (capitão mor) кең таралған. Португалияның Үндістан мемлекетінде (Estado da Índia, астанасы Гоа) атау бірнеше рет, көбінесе вице-король (vice-rei) атағына өзгертілді. Вице-король атағы көбінесе португал королінің отбасы мүшелеріне берілді, ал қалған губернаторлар генерал-губернатор атағын алды; Африкада 1837 жылдан бастап Португалия Анголаның теңіз арты провинциясын басқаруға генерал-губернатор тағайындады, сондай-ақ Мозамбик провинциясын басқаруға да тағайындады. Біраз уақыт бойы Кабо-Верде мен Португалиялық Гвинеяны басқаруға да генерал-губернатор тағайындалды, бұл аумақтар біріктіріліп, бір провинция құрған кезде. 1921 және 1930 жылдар аралығында Ангола мен Мозамбик губернаторларының кейбіреулеріне қосымша өкілеттіктер берілді, олар толыққанды "Жоғары комиссар және генерал-губернатор" (Alto comissário e governador geral) атағын алды.
In the Portuguese State of India (Estado da Índia, capital Goa) the style was changed repeatedly for another, mostly vice rei (Viceroy). The viceroy title was usually reserved for members of the Portuguese royal family, the remaining governors receiving the title of governador general;
in Africa, from 1837 Portugal appointed a governor general to govern the overseas province of Angola, and another to govern the province of Moçambique. For some time, a governor general was also appointed to rule Cape Verde and Portuguese Guinea, while these territories were united in a single province. Between 1921 and 1930, additional powers were given to some of the Angola and Mozambique governors, who were restyled in full Alto comissário e governador geral (high commissioner and governor general).
Филиппин
Филиппинде 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырға дейін испан және американдық отаршылдық кезеңдерінде, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапондық оккупацияның қысқа мерзімінде бірнеше генерал-губернаторлар қызмет етті.
Испания
1564 жылдың 21 қарашасынан бастап испандық Шығыс Үндістанда генерал-губернатор болып тағайындалды, ол Мексикадағы Жаңа Испанияның вице-короліне бағынышты болды. 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін генерал-губернатор тікелей Испанияға есеп берді.
Америка Құрама Штаттары
1899 жылдан 1935 жылға дейін, бастапқыда әскери басқару, содан кейін Аралық үкімет астында Филиппин АҚШ федералдық үкіметі тағайындаған әскери, одан кейін азаматтық генерал-губернаторлармен басқарылды.
Грекия
1912–1913 жылдардағы Балқан соғыстары Грекияның «Жаңа жерлерді» (Эпир, Македония, Крит және шығыс Эгей теңізінің аралдары) иемденуіне әкелді, бұл елдің аумағын шамамен екі есеге арттырды. Бұл жаңа жерлерді префектураларға бөліп, Грекияға толыққанды қосудың орнына, Османдық әкімшілік жүйесі біраз уақыт сақталды. 1913 жылғы ΔΡΛΔ΄ заңы бес генерал-губернаторлық (Γενικαὶ Διοικήσεις, жекеше Γενική Διοίκησις) құрды: Эпир, Македония, Крит, Эгей және Самос–Икария. Генерал-губернаторлар өз аймақтарында кең өкілеттіктерге ие болды және Афинадағы үкіметтен дерлік тәуелсіз болды. 1914 жылғы 524 заңмен генерал-губернаторлықтар таратылып, «Жаңа жерлер» тұрақты префектураларға бөлінді. Бірақ 1918 жылғы 1149 заңмен олар префектуралардан жоғары тұрған әкімшілік деңгей ретінде қайта құрылды. Македония енді екі генерал-губернаторлыққа бөлінді: Салоника және Козани–Флорина. Салоника, Крит және Эпир генерал-губернаторларына министрлік мәртебе берілді. 1920–1922 жылдары бұларға Батыс Фракия мен Шығыс Фракияны қамтитын Фракия генерал-губернаторлығы қосылды (бұл аймақтар 1922 жылғы Мудания қарулы келісімінде Түркияға қайтарылды). Генерал-губернаторлардың кең, бірақ осы уақытқа дейін заңмен нақты анықталмаған өкілеттіктері үкімет органдары арасында шиеленіс пен шатасу тудырды, олардың құзыреті 1925 жылға дейін нақты белгіленгенше. 1928 жылы Салоникадан басқа генерал-губернаторлықтар таратылды, бірақ 1929 жылдың желтоқсанында Крит, Эпир, Фракия және Македония үшін қайта құрылды, олар тиісті аймақтарындағы барлық министрлік өкілеттіктерді алды. Бірақ келесі он жылда, билікті беру мен алуға бағытталған заңнамалық шаралардың нәтижесінде, генерал-губернаторлар өз өкілеттіктерінің көп бөлігін префектуралар мен Афинадағы орталық үкіметке жоғалтты. 1945 жылы, Оккупациядан азат болғаннан кейін, Солтүстік Грекияның генерал-губернаторлығы құрылды, бастапқыда Батыс Македония, Орталық Македония, Шығыс Македония және Фракияның бағынышты губернаторлықтарымен бірге. Олардың алғашқы үш аймағы жаңа Македонияның генерал-губернаторлығына біріктірілді, бірақ ол әлі де Солтүстік Грекияның генерал-губернаторлығына бағынды. Бұл қиын жағдай 1950 жылға дейін сақталды, содан кейін Македонияның әкімшілігі оңайлатылды, кіші губернаторлықтар таратылды және тек Солтүстік Грекияның генерал-губернаторлығы сақталды. Ақырында, 1955 жылы Солтүстік Грекияның генерал-губернаторлығы Солтүстік Грекия министрлігіне айналдырылды, ал Грекияның басқа аймақтарындағы барлық генерал-губернаторлықтар таратылды.
Швеция
1636 жылдан 1815 жылға дейін Швеция королі көбінесе Балтық теңізінің шығыс жағалауындағы және Солтүстік Германиядағы швед иеліктері үшін генерал-губернаторларды тағайындады, бірақ кейде Скания үшін де тағайындаулар жасады.