Кіріспе

Нептунизм – 18 ғасырдың соңында Абрахам Готтлоб Вернер (1749–1817) ұсынған, ескірген геологиялық ғылыми теория. Ол тау жыныстарының ерте Жер мұхиттарында минералдардың кристалдануынан пайда болғанын айтты. Теория атауын ежелгі римдік теңіз құдайы Нептуннан алған. Оның жақтастары (нептунистер) мен, вулкандық пайда болуына басымдық берген плутонизм деп аталатын қарсы теорияның жақтастары арасында қызу пікірталас болды. Плутонизм, өзгертілген түрінде, 19 ғасырдың басында біртектілік принципі геологиялық фактілерге жақсырақ сәйкес келетіні дәлелденгеннен кейін нептунизмді ығыстырып шығарды. Қазіргі геология тау жыныстарының қалыптасуының көптеген түрлерін мойындайды және тұнба тау жыныстарының қалыптасуын нептунизмде сипатталған процестерге өте ұқсас арқылы түсіндіреді.

Тарихи дамуы

Он сегізінші ғасырдың ортасында геологияны зерттеу кезінде қазбалар сияқты дәлелдер табылып, табиғат зерттеушілері Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндамадан өзгеше жаңа идеяларды дамытты. Жорж де Буффон Жердің жасы 75 000 жылдан асып, тіпті одан да ескі болуы мүмкін екенін, және оның тарихи дамуы бір-бірінен ерекшеленетін кезеңдерде көрінетінін айтты. Авраам Готтлоб Вернер – он сегізінші ғасырдың соңында геологиядағы басты мектепке айналған Фрайбергтегі (Саксония) Кен академиясының кен орындарын тексерушісі және тау-кен және минералогия профессоры болды. Оның 1787 жылғы «Тастардың қысқаша жіктелуі мен сипаттамасы» және оқылыстары тау жыныстарын минералдардың түрлеріне емес, әртүрлі материалдардың қабаттарының реттілігіне сүйене отырып, жасы бойынша жіктеді. Ол тастардың қалыптасуының тарихи реттілігін Жердің бастапқыда судан тұрған деген теорияға негіздеді. Осы мәлімет бойынша, судағы материал шөгінді процесі арқылы тоқталып, планетаның ядросын және континенттерді қабаттар түрінде құрады, ең көнесі және ең қаттысы гранит болды, ал жаңа қабаттардағы қазбалардың саны көбейді. Жанартаулар континенттерді өзгертті, оларға қосымша шөгінділер мен жанартаулық жыныстарды әкелді, ал кезекті шағын су тасқындары қосымша қабаттар құрды, сондықтан көптеген жыныстар судан шөгінді түрінде пайда болды. Вернердің космогониясындағы су тасқынының Нұхтың тоғынымен байланысы жоқ.

Нептундық-плютонисттік дау

Плутонизм (немесе вулканизм) деп аталатын қарсы теория тау жыныстары отта пайда болады деген пікірді ұсынды. Бұл тұжырымды алғаш рет Аббат Антон Моро (1687–1750) жанартау аралдарын зерттеулеріне сүйене отырып айтқан, ал Джеймс Хаттон осы идеяны қабылдап, тау жыныстарының шексіз уақытқа созылатын біркелкілік теориясын ұсынды. Оған сәйкес, тау жыныстары ауа райы мен эрозияның әсерінен тозып, содан кейін қысым мен жылудың нәтижесінде қайта қалыптасып, жоғары көтеріледі. Нептунистер плутонистерден өзгешелігі, базальттың қазбаларды қамтитын шөгінді кен орны екенін және оның жанартаулық тегі болуы мүмкін емес деп санады. Хаттон базальтта ешқашан қазбалар табылмайтынын, ол әрқашан ерімейтін, қатты және кристалды болатынын дұрыс атап көрсетті. Ол базальттың Жер қыртысының астындағы балқыған тау жынысынан пайда болғанын көрсететін геологиялық құрылымдарды тапты, бұл оның теориясын қолдады. Бұл пікір таласы ғалымдар арасында ғана емес, сонымен қатар сол кездегі ең беделді авторлардың бірі – Иоганн Вольфганг фон Гете де нептунистердің жағына шықты. Оның танымал "Фауст" шығармасының төртінші әрекетінде нептунист пен плутонист арасындағы диалог бар, ал плутонист – трагедияның антагонисті, шайтан Мефистофель. Осы арқылы ол нептунисттік теорияға деген ықыласын білдірді, бірақ басқа жерлерде оны ашық және кейде тіпті қатал түрде де жеткізді. Осы дау 19 ғасырдың басына дейін жалғасты, бірақ 1830 жылдары Чарльз Лайелдің еңбектері Хаттон мен плутонистердің біркелкілік идеяларын қолдауға көмектесті. Дегенмен, әктас сияқты шөгінді жыныстар нептунистер сипаттаған процестер нәтижесінде пайда болған деп есептеледі, сондықтан қазіргі теорияны екі тәсілдің синтезі ретінде қарастыруға болады.

Шығармалық есеп

Теория және оның интеллектуалдық контексі Даниэль Кельманның Александр фон Гумбольдт саяхаттары туралы көркем әңгімесінде, 2006 жылғы «Die Vermessung der Welt» («Әлемді өлшеу») романында жақсы көрсетілген.