Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нептунизм – 18 ғасырдың соңында Абрахам Готтлоб Вернер (1749–1817) ұсынған, ескірген геологиялық ғылыми теория. Ол тау жыныстарының ерте Жер мұхиттарында минералдардың кристалдануынан пайда болғанын айтты. Теория атауын ежелгі римдік теңіз құдайы Нептуннан алған. Оның жақтастары (нептунистер) мен, вулкандық пайда болуына басымдық берген плутонизм деп аталатын қарсы теорияның жақтастары арасында қызу пікірталас болды. Плутонизм, өзгертілген түрінде, 19 ғасырдың басында біртектілік принципі геологиялық фактілерге жақсырақ сәйкес келетіні дәлелденгеннен кейін нептунизмді ығыстырып шығарды. Қазіргі геология тау жыныстарының қалыптасуының көптеген түрлерін мойындайды және тұнба тау жыныстарының қалыптасуын нептунизмде сипатталған процестерге өте ұқсас арқылы түсіндіреді.
Obsolete theory that rocks formed from crystallisation of minerals in early oceans
Neptunism is a superseded scientific theory of geology proposed by Abraham Gottlob Werner (1749–1817) in the late 18th century, who proposed that rocks formed from the crystallisation of minerals in the early Earth's oceans. The theory took its name from Neptune, the ancient Roman god of the sea. There was considerable debate between its proponents (neptunists) and those favouring a rival theory known as plutonism which gave a significant role to volcanic origins, and which in modified form replaced neptunism in the early 19th century as the principle of uniformitarianism was shown to fit better with the geological facts as they became better known. Modern geology acknowledges many different forms of rock formation, and explains the formation of sedimentary rock through processes very similar to those described by neptunism.
Тарихи дамуы
Он сегізінші ғасырдың ортасында геологияны зерттеу кезінде қазбалар сияқты дәлелдер табылып, табиғат зерттеушілері Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндамадан өзгеше жаңа идеяларды дамытты. Жорж де Буффон Жердің жасы 75 000 жылдан асып, тіпті одан да ескі болуы мүмкін екенін, және оның тарихи дамуы бір-бірінен ерекшеленетін кезеңдерде көрінетінін айтты. Авраам Готтлоб Вернер – он сегізінші ғасырдың соңында геологиядағы басты мектепке айналған Фрайбергтегі (Саксония) Кен академиясының кен орындарын тексерушісі және тау-кен және минералогия профессоры болды. Оның 1787 жылғы «Тастардың қысқаша жіктелуі мен сипаттамасы» және оқылыстары тау жыныстарын минералдардың түрлеріне емес, әртүрлі материалдардың қабаттарының реттілігіне сүйене отырып, жасы бойынша жіктеді. Ол тастардың қалыптасуының тарихи реттілігін Жердің бастапқыда судан тұрған деген теорияға негіздеді. Осы мәлімет бойынша, судағы материал шөгінді процесі арқылы тоқталып, планетаның ядросын және континенттерді қабаттар түрінде құрады, ең көнесі және ең қаттысы гранит болды, ал жаңа қабаттардағы қазбалардың саны көбейді. Жанартаулар континенттерді өзгертті, оларға қосымша шөгінділер мен жанартаулық жыныстарды әкелді, ал кезекті шағын су тасқындары қосымша қабаттар құрды, сондықтан көптеген жыныстар судан шөгінді түрінде пайда болды. Вернердің космогониясындағы су тасқынының Нұхтың тоғынымен байланысы жоқ.
In the mid eighteenth century as the investigation of geology found evidence such as fossils, naturalists developed new ideas which diverged from the Genesis creation narrative. Georges de Buffon proposed that the Earth was over 75,000 years old, possibly much older, and showed signs of historical development in a series of distinct epochs. Abraham Gottlob Werner was the inspector of mines and professor of mining and mineralogy at the Mining Academy in Freiberg (Saxony) which became dominant in late eighteenth century geology. His Short Classification and Description of Rocks of 1787 and his lectures set out a classification of rocks on the basis of their age based on the sequence of layers of differing material, rather than by the types of minerals as had been previous practice. He based his historical sequence of rock formation on the theory that the Earth had originally consisted of water. According to this account, the water contained material which settled out of suspension in a process of sedimentation to form the core of the planet and the continents as a series of layers, the oldest and hardest being granite while newer layers showed an increasing number of fossils. Volcanoes had a minor effect, modifying the continents and adding more sediment as well as some volcanic rocks, and successive lesser floods added more layers, so that most rocks resulted from precipitates settling out of water. There is no indication that any of the floods in Werner's cosmogony were Noah's flood.
Нептундық-плютонисттік дау
Плутонизм (немесе вулканизм) деп аталатын қарсы теория тау жыныстары отта пайда болады деген пікірді ұсынды. Бұл тұжырымды алғаш рет Аббат Антон Моро (1687–1750) жанартау аралдарын зерттеулеріне сүйене отырып айтқан, ал Джеймс Хаттон осы идеяны қабылдап, тау жыныстарының шексіз уақытқа созылатын біркелкілік теориясын ұсынды. Оған сәйкес, тау жыныстары ауа райы мен эрозияның әсерінен тозып, содан кейін қысым мен жылудың нәтижесінде қайта қалыптасып, жоғары көтеріледі. Нептунистер плутонистерден өзгешелігі, базальттың қазбаларды қамтитын шөгінді кен орны екенін және оның жанартаулық тегі болуы мүмкін емес деп санады. Хаттон базальтта ешқашан қазбалар табылмайтынын, ол әрқашан ерімейтін, қатты және кристалды болатынын дұрыс атап көрсетті. Ол базальттың Жер қыртысының астындағы балқыған тау жынысынан пайда болғанын көрсететін геологиялық құрылымдарды тапты, бұл оның теориясын қолдады. Бұл пікір таласы ғалымдар арасында ғана емес, сонымен қатар сол кездегі ең беделді авторлардың бірі – Иоганн Вольфганг фон Гете де нептунистердің жағына шықты. Оның танымал "Фауст" шығармасының төртінші әрекетінде нептунист пен плутонист арасындағы диалог бар, ал плутонист – трагедияның антагонисті, шайтан Мефистофель. Осы арқылы ол нептунисттік теорияға деген ықыласын білдірді, бірақ басқа жерлерде оны ашық және кейде тіпті қатал түрде де жеткізді. Осы дау 19 ғасырдың басына дейін жалғасты, бірақ 1830 жылдары Чарльз Лайелдің еңбектері Хаттон мен плутонистердің біркелкілік идеяларын қолдауға көмектесті. Дегенмен, әктас сияқты шөгінді жыныстар нептунистер сипаттаған процестер нәтижесінде пайда болған деп есептеледі, сондықтан қазіргі теорияны екі тәсілдің синтезі ретінде қарастыруға болады.
A rival theory known as plutonism (or vulcanism) held that rocks were formed in fire. This was originally proposed by Abbé Anton Moro (1687–1750) with reference to his studies of volcanic islands, and was taken up by James Hutton who put forward a uniformitarian theory of a rock cycle extending over infinite time in which rocks were worn away by weathering and erosion, then were re formed and uplifted by heat and pressure. Neptunists differed from the plutonists in holding that basalt was a sedimentary deposit which included fossils and so could not be of volcanic origin. Hutton correctly asserted that basalt never contained fossils and was always insoluble, hard, and crystalline. He found geological formations in which basalt cut through layers of other rocks, supporting his theory that it originated from molten rock under the Earth's crust. The debate was not just between scientists. Johann Wolfgang von Goethe, one of the most respected authors of the day, took sides with the neptunists. The fourth act of his famous work Faust contains a dialogue between a neptunist and a plutonist, the latter being Mephistopheles, the antagonist of the play who is a devil. Doing so he implicitly expressed his favour for the neptunist theory, though he also did so explicitly and sometimes even harshly elsewhere. The controversy lasted into the early years of the 19th century, but the works of Charles Lyell in the 1830s gradually won over support for the uniformitarian ideas of Hutton and the plutonists. However, sedimentary rocks such as limestone are considered to have resulted from processes like those described by the neptunists, and so modern theory can be seen as a synthesis of the two approaches.
Шығармалық есеп
Теория және оның интеллектуалдық контексі Даниэль Кельманның Александр фон Гумбольдт саяхаттары туралы көркем әңгімесінде, 2006 жылғы «Die Vermessung der Welt» («Әлемді өлшеу») романында жақсы көрсетілген.
The theory, and its intellectual context, are treated in Daniel Kehlmann's fictionalised account of the travels of Alexander von Humboldt, Die Vermessung der Welt (Measuring the World) of 2006.