Кіріспе

Лава түтігі – жанартаудан шыққан лаваның қатты бетінің астымен ағатын табиғи арна. Лава түтігінен лава ағысы тоқтаса, үңгір пайда болады.

Құрылу

Лава түтігі – лава үңгірінің бір түрі, төмен тұтқырлыққа ие лава ағыны үздіксіз және қатты қабық құрастырғанда пайда болады. Бұл қабық қалыңдайды және әлі ағып жатқан лава ағынының үстінде төбеге айналады. Түтіктер екі түрлі жолмен қалыптасады: лава арналарының үстінен қабықша қалыптасу арқылы немесе лава жер астында қозғалатын пахоехое ағындарынан. Лава әдетте жарылыс нүктесінен арналар арқылы шығады. Бұл арналар айналасы салқындағанда өте ыстық күйінде қалады. Осының салдарынан, айналасындағы лава суығанда және/немесе арна тереңдеп ерігенде, оларды қоршаған қабырғалар бірте-бірте қалыптасады. Бұл арналар қабықпен жабылып, лаваны балқытып тұратын және ағып жатқан лава үшін өткізгіш ретінде қызмет ететін жылу оқшаулағыш түтік құра алады. Лава түтіктерінің осы түрі лава атылу нүктесіне жақын орналасады. Жарылыс нүктесінен алшақтағанда, лава өз бастауынан арнасыз, желкен тәрізді ағып шығады, бұл көбінесе жарылыс нүктесіне қайта жететін тағы бір лава түтігі болып табылады. Пахоехое ағындары деп аталатын осы аймақтардағы беттік лава қозғалысы салқындап, тегіс немесе кедір-бұдыр, арқан тәрізді беткейді құрайды. Лава өз бастауын жауып тастағанша осылай ағып тұрады. Осы кезде жер астындағы лава бір нүктеде жарылып шығуға жеткілікті ыстық болады, және осы нүктеден лава жаңа "бастау" ретінде пайда болады. Лава бұрынғы бастаудан осы жарылыс нүктесіне дейін ағады, ал пахоехое ағынының лавасы салқындап келеді. Бұл жер асты арнасын құрайды, ол лава түтігіне айналады.

Сипаттамалары

Кең лава ағысы алқабы көбінесе негізгі лава түтігінен және бір немесе бірнеше жеке ағыстардың алдына лава жеткізетін кішірек түтіктер тізбегінен тұрады. Лава ағыны тоқтағанда немесе лава басқа бағытқа бұрылғанда, түтік жүйесіндегі лава төмен ағып, жартылай бос үңгірлерді қалдырады. Мұндай құрғаған түтіктердің қабырғаларында лава ағынының әртүрлі деңгейлерін көрсететін қадамдар болады, олар лава тіреуіштер деп аталады немесе қабырғалардан қаншалықты көтерілгеніне байланысты лава сызықтары деп аталады. Лава түтікшелерінің едені көбінесе pāhoehoe болып келеді, бірақ бұл көбінесе төбеден құлаудан туған шөгінділермен жабылуы мүмкін. Лава түтікшелерінде әртүрлі спелеотемдер кездеседі, оның ішінде әдетте лавациклдер деп аталатын сталактиттердің түрлері бар, олар шашыраған, «акула тісі» немесе түтікшелі болуы мүмкін. Лавациклдер – лава түтікшелеріндегі ең көп кездесетін спелеотемдер. Түтікшелі лава сталактиттерінің астында тамшы сталагмиттері пайда болуы мүмкін, ал соңғылары түтікшелі лава геликтиті деп аталатын формаға ауысуы мүмкін. «Жүгіргіш» – бұл кішкентай тесіктен шығып, қабырғадан төмен ағатын лава тамшысы. Лава түтікшелерінде минералдық шөгінділер де болуы мүмкін, олар көбінесе қабықшалар немесе кішкентай кристалдар түрінде кездеседі, сирек жағдайда сталактиттер мен сталагмиттер түрінде. Кейбір сталагмиттердің ішінде орталық канал болуы мүмкін және олар түтікше еденінен шыққан мүйіз тәрізді құрылымдар деп түсіндіріледі. Лава түтікшелерінің ені алуан түрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе тар болып келеді және жер бетінен кез келген тереңдікте орналасуы мүмкін. Лава түтікшелерінің ұзындығы да өте әртүрлі болуы мүмкін; Мауна-Лоаның 1859 жылғы ағынынан шыққан бір түтік мұхитқа шығу нүктесінен шамамен кіреді, ал Тенерифе аралындағы Тейдедегі Cueva del Viento–Sobrado жүйесі жүйенің жоғарғы аймақтарындағы кең таралған лабиринттік аймарларға байланысты бірнеше километрден асады. Австралияның Киама қаласындағы лава түтікшелері жүйесі 20-дан астам түтікшені қамтиды, олардың көпшілігі негізгі лава түтікшесінен жарылып шыққан. Бұл лава түтікшелерінің ең ірісінің диаметрі және үлкен салқындату бетіне байланысты бағаналы біріктірулері бар. Басқа түтікшелерде концентрлі және радиалды біріктірулер бар. Түтікшелердің орналасу бұрышының төмен болуына байланысты олар шөгінділермен толып жатыр.

Жерден тыс лава түтіктері

Айдағы лава түтіктері табылды және радиациядан табиғи қорғаныс ретінде адамдардың тұруына ыңғайлы орындар ретінде зерттелді. Марстағы лава түтіктері Олимп тауының беткейлеріндегі көптеген лава ағындарымен және лава арналарымен байланысты. Іші жартылай құлаған лава түтіктері шұңқыр кратерлерінің тізбектері түрінде көрінеді, ал толық, жер асты түтіктерінен шыққан лавадан пайда болған кең лава желкендері де көп кездеседі. Үңгірлер, оның ішінде лава түтіктері, ғарыздан тыс өмірдің болуы мүмкін екендігіне байланысты қызығушылық тудыратын биотоптар деп есептеледі.