Кіріспе
Ресурстарды бөлу мәселесі
Әділ бөлу – бұл ойын теориясындағы бірнеше адамға тиесілі ресурстар жиынтығын бөлу мәселесі, онда әрбір адам өз үлесін алуын қамтамасыз ету мақсатында болады. Бұл мәселе мұраны бөлу, серіктестікті тарату, ажырасу келісімдері, электрондық жиіліктерді бөлу, әуежай трафигін басқару және Жерді қадағалау спутниктерін пайдалану сияқты нақты жағдайларда кездеседі. Математика, экономика (әсіресе әлеуметтік таңдау теориясы), дауларды шешу және т.б. салалардағы белсенді зерттеу нысаны болып табылады. Әділ бөлудің басты принципі – мұндай бөлуді ойыншылардың өзі жүзеге асыруы керек, мүмкін делдалдың көмегімен, бірақ ешқашан төреші арқылы емес, себебі тауарлардың құнын тек ойыншылар ғана біледі. Әділ бөлу алгоритмінің классикалық мысалы – бөлу және таңдау. Ол екі түрлі талғамға ие екі агенттің тортты бөлісіп, әрқайсысы өзіне ең жақсы бөлігі тиді деп ойлайтындай етіп бөле алатынын көрсетеді. Әділ бөлуді зерттеу осы процедураны әртүрлі күрделі жағдайларға кеңейту ретінде қарастырылуы мүмкін. Бөлінетін тауарлардың сипатына, әділдік критерийлеріне, ойыншылардың ерекшеліктері мен қалауларына, сондай-ақ бөлу сапасын бағалаудың басқа да критерийлеріне байланысты әділ бөлу мәселелерінің көптеген түрлері бар.
Fair division is the problem in game theory of dividing a set of resources among several people who have an entitlement to them so that each person receives their due share. That problem arises in various real world settings such as division of inheritance, partnership dissolutions, divorce settlements, electronic frequency allocation, airport traffic management, and exploitation of Earth observation satellites. It is an active research area in mathematics, economics (especially social choice theory), dispute resolution, etc. The central tenet of fair division is that such a division should be performed by the players themselves, maybe using a mediator but certainly not an arbiter as only the players really know how they value the goods. The archetypal fair division algorithm is divide and choose. It demonstrates that two agents with different tastes can divide a cake such that each of them believes that he got the best piece. The research in fair division can be seen as an extension of this procedure to various more complex settings. There are many different kinds of fair division problems, depending on the nature of goods to divide, the criteria for fairness, the nature of the players and their preferences, and other criteria for evaluating the quality of the division.
Қосымша талаптар
Әділдікпен қатар, кейде бөлістің Парето-оптималды болуы қажет, яғни ешқандай басқа бөліс біреудің жағдайын нашарлатпай, екінші біреудің жағдайын жақсарта алмайды. Тиімділік термині экономикадағы тиімді нарық идеясынан туындаған. Бір ойыншының барлығын иеленуі осы анықтама бойынша оңтайлы болып саналады, сондықтан бұл өздігінен әділ үлеске кепілдік бермейді. Сондай-ақ, тиімді торт бөлу және әділдіктің бағасы туралы қараңыз. Шын дүниеде адамдар кейде басқа ойыншылардың тауарларды қалай бағалайтынын дәл біледі және оған қатты мән береді. Олардың бір-бірінің бағасын толық білу жағдайын ойын теориясымен модельдеуге болады. Ішінара білімді модельдеу өте қиын. Әділ бөлудің практикалық жағының маңызды бөлігі – мұндай ішінара білімге немесе шағын қателіктерге қарамастан жақсы жұмыс істейтін процедураларды жасау және зерттеу болып табылады. Қосымша талап – әділ бөлу процедурасы шындыққа сәйкес механизм болуы керек, яғни қатысушылар үшін өздерінің нақты бағалауларын хабарлаудың үстем стратегиясы болуы тиіс. Бұл талапты әділдік және Парето тиімділігімен бірге қанағаттандыру әдетте өте қиын.
Ұзартулар
Соңғы уақытта әділ бөлу моделі жеке тұлғалардан агенттердің отбасыларына (алдын ала анықталған топтарға) дейін кеңейтілді. Топтар арасындағы әділ бөлу туралы қараңыз.
Танымал мәдениетте
17 жануар мұрагерлік жұмбағы 17 түйе (немесе піл немесе жылқыны) 1/2, 1/3 және 1/9 пропорцияларында әділ бөлуді қамтиды. Бұл танымал математикалық жұмбақ, оның көне тегі бар деген пікір жиі айтылады, бірақ оның алғашқы жазбаға түскен нұсқасы 18 ғасырда Иранда жарық көрген. Numb3rs телесериалының 3-маусымындағы "Бір сағат" атты эпизодында Чарли, адам ұрлаушы талап еткен ақша сомасына қатысты тортты бөлу мәселесі туралы әңгімелейді. Хьюго Штайнхаус өзінің "Математикалық суреттер" кітабында әділ бөлудің бірнеше түрін сипаттаған. Оның сөзіне сәйкес, әділ бөлудің үш адамдық ерекше түрін 1944 жылы Бердехов қаласында Г. Крохмайнь, ал тағы біреуін Л. Котт жасаған. Мартин Гарднер мен Иан Стюарт осы мәселе туралы бөлімдері бар кітаптар жариялаған. Мартин Гарднер мәселенің үй жұмыстарын бөлу түрін енгізген. Иан Стюарт Scientific American және New Scientist журналдарындағы мақалалары арқылы әділ бөлу мәселесін танымал еткен. Dinosaur Comics комиксінің бір бөлігі тортты бөлу мәселесіне негізделген. Израильдік "Сен-Клара" фильмінде ресейлік иммигрант израильдік математика пәнінің мұғалімінен 7 адамға дөңгелек тортты қалай әділ бөлуге болатынын сұрайды. Оның жауабы – ортасынан 3 тік сызықпен кесіп, 8 тең бөлік жасау. 7 адам болғандықтан, бір бөлігін коммунизм рухымен тастап кеткен жөн.
Сауалнама мақалалары
Винсент П. Кроуфорд (1987). "Әділ бөлу", "The New Palgrave: A Dictionary of Economics", 2-том, 274–75-беттер. Хэл Вариан (1987). "Әділеттілік", "Жаңа Палгрейв: Экономика сөздігі", 2-том, 275–76-беттер. Брайан Скайрмс (1996). "Қоғамдық келісімшарттың эволюциясы", Кембридж университетінің баспасы, 11–13 тараулары. Кристиан Кламлердің "Handbook of Group Decision and Negotiation" еңбегіндегі әділ бөлу, 183–202-беттер. Клаудия Линднер мен Йорг Ротедің "Тортты кесу: Бөлінетін тауарлардың әділ бөлінісі", "Economics and Computation" журналы, 395–491-беттер. Жером Ланг пен Йорг Ротедің "Бөлінбейтін тауарлардың әділ бөлінісі", "Economics and Computation" журналы, 493–550-беттер.