Кіріспе

Югославияның Ұлттық азаттық үшін антифашистік кеңесі, көбінесе AVNOJ деп қысқартылатын, 1942 жылдың қараша айында Югославияның Бихач қаласында құрылған кеңес және заң шығару органы болды. Оны Югославия Коммунистік партиясы басқарған қарулы қарсылық қозғалысы – Югослав партизандарының басшысы Иосип Броз Тито, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде елдің Оккупацияға қарсы тұруы үшін құрды. AVNOJ 1943 жылы Яйцеде және 1945 жылы, Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Белградта қайтадан шақырылды. Сессиялар арасында ол өз президенттігі, атқару комитеті және Югославияны азат ету жөніндегі Ұлттық комитет арқылы жұмыс істеді. Комитетке әдетте кабинеттердегідей билік берілді. Тито комитеттің төрағасы болса, AVNOJ сессияларын және оның төрағалығын Иван Рибар басқарды. AVNOJ-дың екінші сессиясы өзін Югославияның жаңа заң шығару органы деп жариялады және ол көпұлтты федеративтік мемлекет болуы керек деп шешті. 1944 жылға қарай, Батыс Одақтастары және эмиграциядағы Югославия үкіметі AVNOJ-ды Югославияның жалпы заң шығару органы ретінде мойындады. AVNOJ-дың үшінші сессиясы 1945 жылы Югославия Парламенті қайтадан шақырылған кезде, Құрылтай жиналысына дайындық мақсатында өткізілді. AVNOJ-дың шешімдері федерацияда алты бірлік болатынын және олардың шекараларын анықтады. Сондай-ақ ол Одақтастармен қарым-қатынаста эмиграциядағы үкіметтен Югославияның заңды басқарушы органының орнын иеленді.

Шабуыл және көтеріліс

Югославия Корольдігі нацистік Германияның қысымымен 1941 жылдың 25 наурызында Үшжақты келісімге қосылды. Германия өз оңтүстік қанатын Кеңес Одағына жоспарланған шабуыл алдында қорғауды көздеді, сонымен қатар Грек-итальян соғысы жүріп жатқан Балқан аймағындағы көлік жолдары мен экономикалық ресурстардың қолжетімділігін қамтамасыз етуді мақсат тұтты. Осы келісімге жауап ретінде Корольдік Югославия Қарулы Күштерінің генералдары төңкеріс жасап, үкіметті және ханзада-регент Павелді қызметтен шеттетуге ұшырады. Корольдік Югославия Әуе Күштерінің генералы Душан Симович премьер-министр болды, ал регенттік Югославияның Петр II-сінің жасқа келгендігі жарияланды, осылайша ол он жеті жаста болғанына қарамастан король атанды. 1941 жылдың 6 сәуірінде Остік державалар Югославияға басып кірді және оны тез басып алды. Елдің бір бөлігі көрші елдерге қосылды, ал Усташе басқаратын Остік державалардың қуыршақ мемлекеті ретінде Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH) құрылды. Елдің жеңіліске ұшырауы аянында Югославия Коммунистік партиясы (КПЖ) өзінің 8000 мүшесіне қарулы қарсылыққа дайындалып, қару-жарақ жинауды тапсырды. 1941 жылдың соңына қарай қарулы қарсылық Македонияны қоспағанда, елдің барлық аймақтарына тарады. Ел бойынша жасырын операциялар жүргізу тәжірибесін жинағаннан кейін, КПЖ Жосип Броз Тито басқаратын қарсылық күресшілері – Югослав партизандарын ұйымдастыруға кірісті. КПЖ Германияның Кеңес Одағына басып кіруі көтеріліс үшін қолайлы жағдай жасады деп санды. 1941 жылдың 27 маусымында КПЖ политбюросы Тито бас қолбасшысы ретінде Югославия Ұлттық Азаттық Армиясының Жоғарғы штабын құрды, ал партизандар 1945 жылға дейін басқыншы күштерге қарсы соғыс жүргізді.

Шет елдегі үкімет

1941 жылы сәуірде патша Петр II және үкімет, корольдік армия елді қорғай алмайтыны анық болған кезде Югославиядан қашып кетті. Ұйымдасқан қарулы қарсылықты тоқтату туралы шешім Югославия үкіметін эмиграцияда әлсіз жағдайға түсірді, бұл министрлер арасындағы саяси келіспеушіліктермен одан әрі ушықты. Симович басқарған төңкерістен кейінгі үкіметтің жалғасы болған үкімет өзінің заңдылығын 1931 жылғы Югославия Конституциясына негіздеді, ол үкіметті патшаға жауапты еткен еді. Үкімет Хорватия шаруалар партиясының (ХСС) үш министрін, оның ішінде партия жетекшісі және вице-премьер Владко Мачекті жоғалтты, олар отставкаға келіп, елде қалды. Осылайша ХСС жарылып, ықпалын жоғалтты. Югослав мұсылман ұйымынан тағайындалған жалғыз министр Джафер Куленович та отставкаға кетті. Бөліністер тереңдеді, себебі ХСС министрлері 1941 жылдың соңында сербтерге қарсы усташтердің жасаған зұлмыларын жария түрде талқылауға және айыптауға тартынды. 1942 жылдың қаңтар айында Симовичтің орнына Слободан Йованович тағайындалды және ол четниктерді соғыстан кейін монархияны қайта орнатуға уәде берген партизандық күш ретінде қарастырды. Коммунизмге деген қорқынышпен байланысты, бұл оны четниктердің Осы державаларымен ынтымақтастығы туралы ақпаратты назарға алмауға және олардың басшысы Дража Михайловичті Армия, Флот және Әуе күштері министрі етіп тағайындауға итермеледі. Сонымен қатар, үкімет Михайловичті армия генералы деңгейіне көтеріп, четниктерді "Отандағы Югослав армиясы" деп атады. 1943 жылдың маусым айында Йованович министрлерді қайта біріктіре алмады, ал оның орнына келген Милош Трифунович екі айдан кейін отставкаға кетті. Тамыз айында Божидар Пурич, көбінесе мемлекеттік қызметкерлерден құралған әкімшілік үкіметтің премьер-министрі болып тағайындалды, бірақ Михайлович министрлік лауазымын сақтап қалды.

Жаңа мемлекеттің құрылымы

AVNOJ саяси және конституциялық маңызы жоғары бірнеше шешім қабылдады. Ол өзін елдің жоғарғы заң шығарушы органы және Югославия егемендігінің өкілі деп жариялады; демократиялық федерация құруға деген міндеттемесін растады; Босния мен Герцеговинаның, Хорватияның, Македонияның, Черногорияның, Сербияның және Словенияның болашақ федерацияда тең мәртебесін мойындады. Тек Санджак басқа, төменгі деңгейдегі өңірлік бірліктермен бірге тізімделді, тіпті оның жер кеңесі де «халық үкіметінің жеті негізгі органы» қатарына енгізілген еді. Жекелеген ұлттар мен аймақтардың ұстанымы одан әрі нақтыланбаса да, AVNOJ-дың екінші сессиясы Югославияда қолданылатын федеративтік жүйенің түрін анықтады, оны Совет Одағының үлгісімен құрды. Титоның көзқарастары Хорватияның Ұлттық азаттық үшін антифашистік кеңесі және Хорватияда құрылған КПЖ-ның номиналды тәуелсіз бөлігі – Хорватия Коммунистік партиясының (КПХ) қабылдаған үлгісінен басым түсті. КПХ басшысы Андрия Хебранг коммунистік партиялар мен федеративтік бірліктерде құрылған органдардың егемендігіне ие болатын бос Югославия федерациясын жақтады. Ал Титоның федеративтік бірліктерге қатысты көзқарасы оларды тек әкімшілік бөлімдер ретінде қарастырды. 1944 жылдың соңында Хебрангтың орнын Владимир Бакарич басты, ол КПХ-ның федерализмге қатысты көзқарасын Титоның көзқарасына сәйкестендірді. AVNOJ сондай-ақ, Югославияның эмиграциядағы үкіметінің заңдылығын жоққа шығарды және халық соғыстан кейін монархияның болашағын шешкенге дейін король Петр II-нің елге оралуына тыйым салды. Бұрын эмиграциядағы үкімет тарапынан жасалған барлық келісімдерді қайта қарауға, бекітуге, қайта келіссөздер жүргізуге немесе жоюға жатады деп жариялады, ал эмиграциядағы үкімет жасаған кез келген келісімдер жарамсыз деп танылды. Сонымен қатар, AVNOJ Югославияның 1941 жылғы бөлінісін ешқашан қабылдамағанын мәлімдеді. Ақырында Тито Югославия маршалы атағын алды. AVNOJ 63 мүшеден тұратын жаңа төрағалық сайлады. Бес вице-президент тағайындалды: Антун Августинчич, Моша Пияде, Иосип Рус, Димитар Влахов және Марко Вуячич. Радоня Голубович және Родолюб Чолокович төрағалықтың хатшылары болып тағайындалды. AVNOJ делегаттарының бір бөлігі коммунист емес болғандықтан, төрағалық құрамына соғысқа дейінгі ХСС және Тәуелсіз Демократиялық партияның коммунист емес мүшелері де кірді. НКОЖ үкімет рөлінде бекітілді. Тито НКОЖ президенті болып тағайындалды және үш вице-президенті болды. Екеуі – Эдвард Кардельж және Владислав С. Рибникар, бәрі де КПЖ мүшелері, ал үшіншісі – HSS-тен Божидар Маговац болды. Ақырында, AVNOJ Титоның Жоғарғы штабы мен партизандық күштерді қарулы күресі үшін мақтады және алғысын білдірді. Югославияны азат ету ұлттық комитетінің (НКОЖ) мүшелері: Аты-жөні, лауазымы: Жосип Броз Тито – президент, қорғаныс; Эдвард Кардельж – вице-президент; Божидар Маговац – вице-президент; Владислав С. Рибникар – вице-президент, ақпарат; Сулейман Филипович – орман және кендер; Фране Фрол – сот; Миливой Ямбришак – денсаулық сақтау; Эдвард Коцбек – білім беру; Антон Кришник – әлеуметтік саясат; Иван Милутинович – экономика; Миле Перуничич – тамақтану; Раде Прибичевич – құрылыс; Жосип Смодлака – сыртқы істер; Душан Сернец – қаржы; Тодор Вужасинович – экономикалық қайта құру; Влада Зечевич – ішкі істер; Сретен Жюхович – көлік.

1944 жылы одақтастардың мойындауы және дамуы

1944 жылдың 15 қаңтарында AVNOJ өз жұмысында көптілділікті енгізіп, ресми құжаттамасын серб, хорват, словен және македон тілдерінде жариялауға шешім қабылдады. Ақпан айында AVNOJ және NKOJ Титоның өтініші бойынша болашақ федерацияның жаңа нышанын бекітті. Нышан бес біріккен елді білдіретін, бір оттан тұратын бес тұтанған шамнан құралды; ол баулармен шеңберленген, үстінде қызыл бес бұрышты жұлдыз орналасқан және ел атауын, яғни Демократиялық Федеративтік Югославияны көрсететін көк жолақпен кесілген. Сталин AVNOJ-дың Кеңес Одағының ұсыныстарын қабылдамауына, NKOJ-ды уақытша үкімет ретінде құруына және эмиграциядағы үкіметтің заңдылығын жоққа шығаруына ашуланды. Сталинды ерекше алаңдатқан Титоның NKOJ президенті болуы және маршал шеніне көтерілуі. Ол мұның Батыс Одақтастарына Югославия Коммунистік партиясы (КПЖ) революция үшін күресіп жатқанын көрсетеді деп ойлады. Сталинге бұл шешімдер туралы ешқандай хабарлама берілмегені де қосымша ашу келтірді. Сталиннің таңғалуына орай, Батыс Одақтастары AVNOJ-дың шешімдеріне күшті қарсылық көрсетпеді. 1943 жылдың екінші жартысында Черчилльдің Жерорта теңізі стратегиясы негізінде басталған британдық жабдықтар мен қару-жарақ ағыны партизандарға жалғасты. AVNOJ-дың екінші сессиясынан кейін бірнеше күн өткен соң, Одақтастар Тегеран конференциясында партизандарды одақтас күш ретінде мойындады және четниктерге көмек көрсетуді тоқтатты. Ұлыбритания Премьер-Министрі Уинстон Черчилльтің ықпалымен, эмиграциядағы үкіметтің басшысы Иван Шубашич пен Тито басқаратын NKOJ 1944 жылдың 16 маусымында Вис келісіміне қол қойды. Эмиграциядағы үкімет AVNOJ-ды мойындады, ал NKOJ соғыстан кейін Югославия Конституциясы туралы шешімді кейінге қалдыруға уәде берді. Тито мен Шубашич 1 қарашада Белградта тағы бір келісімге келді; Шубашич AVNOJ-ды Югославияның заң шығару органы ретінде растады және жаңа 18 адамнан тұратын үкімет құруға келісті. Мүшелердің алтауы эмиграциядағы үкіметтен, ал он екісі NKOJ-дан болады. AVNOJ-дың екінші сессиясы четник басшылығынан да жауап алды. 1944 жылдың қаңтар айында өткен Ба конгресінде олар соғыстан кейінгі үкімет үшін баламалы шешім ұсынды. Конгресс сондай-ақ, қазіргі заманғы четник пропагандасына сәйкес, AVNOJ-дың коммунистер мен усташтардың сербтерге қарсы ынтымақтастығының нәтижесі екенін айыптады.

Немістерді қудалау

1944 жылдың 21 қарашасында АВНОЙ президенті Югославиядағы немістерді соғыс үшін жамаулы және Югославияның жаулары деп жариялады. Партизан бақылауындағы аумақтардағы немістер интернирленді. 1944 жылға дейін Югославияда шамамен жарты миллион неміс тұрған. Қызыл Армия келгенге дейін 240 000-ы эвакуацияланды, ал тағы 150 000-ы кейіннен КСРО-ға мәжбүрлі жұмысқа депортацияланды, 50 000-ы Югославияның еңбек лагерьлерінде қайтыс болды, 15 000-ы партизандар тарапынан өлтірілді. Қалғандарының көп бөлігі Югославиядан қуылды және неміс мүлігі тәркіленді. 1948 жылғы халық санауы кезінде 56 000-нан кем этникалық неміс қалды.

Үшінші сессия

1945 жылы ақпанда одақтастардың ұсынысы бойынша AVNOJ кеңейтілді, оған Сербия, Черногория және Косово-Метохиядан мүшелер қосылды, олар екінші сессиясында қатыспаған еді. AVNOJ наурыз айының соңында Тито-Шубашич келісіміне сәйкес, соғысқа дейінгі Югославия Парламентінің 54 мүшесін қабылдады. Ялта конференциясында Черчилль мен Сталин AVNOJ қабылдаған шешімдерді талқылады; олар болашақ Югославия Конституциялық Ассамблеясының AVNOJ шешімдерінің барлығын ратификациялауын талап етуге келісті. 1945 жылдың ақпан айында AVNOJ төрағалығы Санджак Югославияның федеративтік бірлігі болмауы керек деген шешімге келді. Өз кезегінде, Санджақтың халықтық азаттық үшін антифашистік кеңесі 1912 жылға дейінгі Сербия-Черногория шекарасы бойынша аймақты бөліп, өзін таратып жіберді. Сербияның халықтық азаттық үшін антифашистік Парламенті (ASNOS) 7-9 сәуір аралығында алғашқы ресми сессиясын өткізіп, Воеводина, Косово және Санджақтың бір бөлігін аннексиялауға дауыс берді. Косово-Метохия облыстарының халықтық азаттық кеңесі 8-10 шілде аралығында алғашқы ресми сессиясын өткізді, ал Воеводинаның тиісті органы 30-31 шілдеде кездесті; екі орган да өкілдік ететін аймақтың Сербияға қосылатынын шешті. Осы шешімдердің барлығы 1945 жылдың тамызында AVNOJ-дың үшінші сессиясында бекітілді. Айдың соңына қарай AVNOJ барлық Югославия федеративтік бірліктерінің шекараларын 1941 және 1918 жылдарға дейінгі шекараларға сәйкес өзгерту туралы талқылап, шешім қабылдады. AVNOJ-дың үшінші сессиясы 1945 жылдың 7-26 тамызы аралығында Конституциялық Ассамблеяны дайындау мақсатында Белградта өтті. Ол тағы да Рибар төрағалығымен Югославия Парламенті ғимаратында өтті. 11 қарашада парламент сайлауы өтті, ал Конституциялық Ассамблея 1945 жылдың 29 қарашасында шақырылды. Ассамблея бұрынғы AVNOJ қабылдаған шешімдерді ратификациялады.

Мұра

АВНОЙ серб ұлтшылдығының жеңілісіне әкелді. Соғысқа дейінгі Югославия Корольдігінде Сербия үстемдік құрды. Соғысқа дейінгі жағдаймен және Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Сербия Корольдігінің иелігінде болған аумақтармен салыстырғанда, Сербия Македония мен Черногорияны жоғалтты. АВНОЙ Босния мен Герцеговинаны Югославия федерациясының тең құқылы мүшесі етіп бекітті, сол аймақтардағы және Хорватиядағы сербтерді Сербиядан бөлетін шекараларды орнатты және нығайтты. Бұл шекаралар кейде "АВНОЙ шекаралары" деп аталады. 1945 жылы бұл жағдай сербтердің арасында алаңдаушылық тудырды, олар бірнеше Югославия республикаларына бөлініп қалудан қорқып қалды. Жауап ретінде Тито және Югославия үкіметі Югославия ішіндегі шекаралардың маңыздылығын азайтуға бағытталған риторика қолданды. АВНОЙ шекаралары бастапқыда әкімшілік шекара ретінде салынғанмен, кейіннен орталықсыздану және Югославияның тарауымен маңызға ие болды. АВНОЙ шекарасы арқылы сербтердің территориялық талаптары 1990 жылғы Хорватиядағы сербтер көтерілісіне және 1992–1995 жылдардағы Босния соғысына ықпал еткен факторлардың бірі болды. АВНОЙ-дың екінші сессиясы соғыстан кейінгі Югославияда елдің құрылған күні ретінде тойланды және бұл оқиға жыл сайын 29 және 30 қарашада екі күндік ұлттық мереке ретінде атап өтілді. АВНОЙ-дың бірінші және екінші сессиялары өткен ғимараттарда мұражайлар ашылды.