Кіріспе
Жоспарлау алгоритмі, әлеуметтік таңдау ережесі. Пропорционалды бөлу – бұл ресурсты субъективті бағалаулары бар n серіктес арасында бөліп берудің әділ бөлу түрі, мұнда әр серіктеске өзінің субъективті бағалауынша ресурстың кем дегенде 1/n бөлігі беріледі. Пропорционалдылық әдебиетте зерттелген әділдік критерийінің алғашқысы болды, сондықтан оны кейде "жалпы әділ бөлу" деп те атайды. Оны алғаш рет Стейнхаус ұсынған.
A proportional division is a kind of fair division in which a resource is divided among n partners with subjective valuations, giving each partner at least 1/n of the resource by his/her own subjective valuation. Proportionality was the first fairness criterion studied in the literature; hence it is sometimes called "simple fair division". It was first conceived by Steinhaus.
Мысал
Жерді үш мұрагерге бөліп беру керек: Алиса мен Боб оның 3 миллион доллар тұрады деп есептейді, ал Джордж 4,5 миллион доллар деп есептейді. Пропорционалды бөліністе Алиса өзінің кем дегенде 1 миллион доллар тұрады деп санайтын жер учаскесін алады, Боб өзінің кем дегенде 1 миллион доллар тұрады деп санайтын жер учаскесін алады (тіпті Алиса оның құны аз деп ойласа да), ал Джордж өзінің кем дегенде 1,5 миллион доллар тұрады деп санайтын жер учаскесін алады.
Пропорционалды бөлу
Супер пропорционалды бөлу – әрбір серіктес ресурстың 1/n-нен артық бөлігін, өзінің жеке бағалауынша алатын бөлу. Әрине, мұндай бөлу әрқашан мүмкін болмайды: егер барлық серіктестердің құндылық функциялары бірдей болса, онда біз әр серіктеске дәл 1/n бөліп бере аламыз. Сондықтан, супер пропорционалды бөлудің болуы үшін қажетті шарт – барлық серіктестердің құндылық өлшемдері бірдей болмауы керек. Күдік тудыратын жайт, егер бағалаулар қосымша және атомдық емес болса, бұл шарт жеткілікті екендігін көрсетеді. Яғни, егер кем дегенде екі серіктестің құндылық функциясы тіпті аздап болса да өзгеше болса, онда барлық серіктестер 1/n-нен артық бөлік алатын супер пропорционалды бөлу болады. Толығырақ ақпарат алу үшін «Супер пропорционалды бөлу» тақырыбына қараңыз.
Ерікті алмасудың тұрақтылығы
Пропорционалдық критерийдің қызғанышқа қарсы және ұқсас критерийлерге қарағанда бір артықшылығы – ол ерікті алмасулар тұрғысынан тұрақты болады. Мысалы, белгілі бір жерді 3 серіктес: Алиса, Боб және Джордж бөлісіп алды делік, бұл бөліс пропорционалды және қызғанышсыз. Бірнеше айдан кейін Алиса мен Джордж жер учаскелерін біріктіріп, оларды өздері үшін тиімдірек болу үшін қайта бөлуге келіседі. Бобтың көзқарасы бойынша, бөліс әлі де пропорционалды, себебі ол жалпы соманың кем дегенде 1/3-ін құрайтын субъективті құндылықты сақтап қалады, Алиса мен Джордж өздерінің учаскелерімен не істесе де. Ал, жаңа бөліс қызғанышсыз болуы мүмкін емес. Мысалы, бастапқыда Алиса мен Джордж екеуіне де Боб субъективті түрде 1/3 деп бағалаған жер учаскесі берілген болса, енді қайта бөліс салдарынан Джордж барлық құндылықты (Бобтың көзімен) алды, сондықтан Боб Джорджға қызғанады. Осылайша, әділдік критерийі ретінде қызғаныш еркіндігін пайдалану бөлістен кейін адамдардың ерікті алмасу құқығын шектеуді білдіреді. Пропорционалдылықты әділдік критерийі ретінде пайдалану мұндай теріс салдарға алып келмейді.
Жеке адамның ақыл-ойы
Пропорционалдылықтың қосымша артықшылығы – ол жеке рационалдылықпен үйлесімді. Егер n серіктес бірлесіп бір ресурстың иесі болса, онда көптеген жағдайда (бірақ әрқашан емес) серіктестер сол ресурсты нарықта сатуға және түскен табысты әр серіктеске дәл 1/n бөліп беруге мүмкіндік алады. Сондықтан, рационалды серіктес бөлу процедурасына қатысуға тек қана егер ол өзінің жалпы бағасының кемінде 1/n бөлігін алуға кепілдік берсе ғана келіседі. Сонымен қатар, серіктес 1/n-нен көп алу мүмкіндігіне ие болуы керек (кепілдік болмаса да); осы себепті суперпропорционалды бөлу теоремаларының маңыздылығы зор.