Кіріспе

Ретинопатия – көздің торлық қабатына кез келген зақым, ол көру қабілетінің нашарлауына әкелуі мүмкін. Ретинопатия көбінесе торлық қабаттың қан тамырлары ауруына немесе бұзылған қан ағынынан туындаған торлық қабаттың зақымдануына жатады. Жасқа байланысты макулярлық дегенерация техникалық түрде ретинопатия терминіне кіретінмен, көбінесе жеке дербес жағдай ретінде қарастырылады. Ретинопатия немесе торлық қабаттың қан тамырлары ауруы негізінен пролиферативті және пролиферативті емес типтерге бөлінеді. Көп жағдайда ретинопатия – жүйелік аурудың көзге көрінісі болып табылады, мысалы, диабет немесе гипертония. Диабеттік ретинопатия еңбекке жарамды жастағы адамдар арасында соқырлықтың басты себебі болып табылады. Әлемдегі соқырлықтың шамамен 5% осы аурудың үлесіне тиеді және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны маңызды көз ауруы деп санайды.

Патофизиология

Ретинопатияның дамуы пролиферативті және пролиферативті емес типтерге бөлінеді. Екі тип те әртүрлі механизмдер арқылы торшаға қан ағынының қалыпты жағдайын өзгертіп, ауруға алып келеді. Торшаны орталық торлық артериядан таралған ұсақ тамырлар қамтамасыз етеді. Пролиферативті ретинопатия – бұл қалыпсыз қан тамырларының өсуінен туындаған зақымдану. Әдетте, ангиогенез – тіндердің өсуі мен қалыптасуының табиғи процесі. Егер ангиогенездің қарқыны тым жоғары немесе жылдам болса, қан тамырларының шамадан тыс өсуіне, яғни неоваскуляризацияға алып келеді. Пролиферативті емес типте, торшаға қан ағынының бұзылысы тікелей қан тамырларына зақым келтіру немесе олардың жұмысын нашарлату нәтижесінде пайда болады. Ретинопатияның көптеген себептері пролиферативті де, пролиферативті емес те типтерге әкелуі мүмкін, алайда кейбір себептер нақты бір типпен көбірек байланысты.

Пролиферациялық емес ретинопатия

Пролиферациялық емес ретинопатия көбінесе тор қабықты құрамына кіретін ұсақ қан тамырларының тікелей зақымдануынан немесе қайта құрылуынан туындайды (соның ішінде В12 витаминінің жетіспеушілігі салдарынан). Пролиферациялық емес ретинопатияда зақымданудың үш негізгі механизмі бар: қан тамырларының зақымдануы немесе қайта құрылуы, тор қабықтың тікелей зақымдануы, немесе қан тамырларының бітелуі. Бірінші механизм – тор қабықты қанмен қамтамасыз ететін қан тамырларының өзгеруі арқылы туындайтын жанама зақымдану. Гипертония кезінде жүйедегі жоғары қысым артерия қабырғаларын қалыңдатады, нәтижесінде тор қабыққа қан ағыны азаяды. Сәулелену, күн ретинопатиясы және нәсіп қақтыру ретинопатиясы осы санатқа жатады. Үшінші жиі кездесетін механизм – қан ағынының тоқырауы. Бұл ретина артериясы тармақтарының тамырларын физикалық түрде бітеу арқылы немесе артериялардың тарылуына себеп болуы мүмкін. Бұл әлсіз, нәзік тамырлар көбінесе өткір болып келеді, нәтижесінде сұйықтық, ақуыз және басқа да қалдықтар тор қабыққа сіңіп өтеді. Олардың нашар күшіне байланысты қан кетуге бейім. Бұл пролиферативтік ретинопатия түрлерін қауіптірек етеді, себебі тамырлардың қан кетуі көбінесе көру қабілетінің жоғалуына және соқырлыққа әкеледі. Пролиферациялық емес ретинопатияның себептері кейінірек сатыларда пролиферативтік ретинопатияны да тудыруы мүмкін. Ангиогенез және неоваскуляризация пролиферациялық емес ретинопатияның кейінгі көрінісі болып табылады. Көптеген пролиферациялық емес ретинопатиялар тіндік ишемияға немесе тікелей тор қабық зақымдануына әкеледі. Организм зақымдалған тор қабық тіндеріне қан ағынын арттыруға тырысады. Қант диабеті, ол диабеттік ретинопатияны тудырады, әлемдегі пролиферативтік ретинопатияның ең көп таралған себебі болып табылады.

Басқа себептері

Генетикалық мутациялар кейбір ретинопатиялардың сирек кездесетін себептері болып табылады және көбінесе Х-хромосомасына байланысты болады, оның ішінде Нори ауруын, ФЕВР-ді және Коут ауруын тудыратын NDP гендерінің тобы бар. Ерте және диабеттік ретинопатияға шалдыққан пациенттерде генетикалық көңілділік болуы мүмкін деген жаңа деректер пайда болуда. Басқа жарақаттар, әсіресе бас жарақаттары, және бірнеше аурулар Пуртшер ретинопатиясын тудыруы мүмкін. Вальсальва ретинопатиясы ауырлық көтеру, аэробтық жаттығулар, жөтел, ұстама, дәрет жасау кезінде тырысу, құсу, жыныстық қатынас, шарларды үрлеу, музыкалық аспаптарда ойнау, жүрек-өкпе реанимациясы немесе қысымнан болатын жарақаттар сияқты физикалық күш-жігердің нәтижесі болуы мүмкін.

Диагностика

Ретинопатияны көз дәрігері немесе оптометрист көзді тексеру барысында анықтайды. Бұл диагнозды қою үшін маманға көздің артқы бөлігіндегі торлық қабықты тексеру қажет. Торлық қабықты тексерудің бірнеше тәсілі бар. Маман көздің қарамағы арқылы жарық көмегімен торлық қабықты тікелей қарап көре алады. Көбінесе, жақсы көру үшін маман қарамақты кеңейтеді. Стереоскопиялық fundus суреті – ретинопатияны диагностикалаудың алтын стандарты болып табылады.

Қамқорлыққа қол жеткізу

Телемедициналық бағдарламалар бар, олар алғашқы медициналық көмек көрсететін клиникаларға арнайы жасалған торлы қабықшаны бейнелейтін жабдықты пайдаланып суреттер түсіруге мүмкіндік береді, осы суреттерді электрондық түрде басқа жердегі мамандармен қарау үшін жіберуге болады. 2009 жылы Community Health Center, Inc. Федералдық білікті денсаулық орталығындағы жылдық тексерулердің бір бөлігі ретінде, аз қамтылған және қант диабетімен ауыратын науқастарға арналған телемедициналық торлы қабықшаны тексеру бағдарламасын іске қосты.

Алдын алу

Ретинопатия көбінесе қант диабеті немесе гипертония сияқты аурулардың салдарынан туындайды. Қандағы қант деңгейін және қан қысымын қадағалау ретинопатияның пайда болуын азайтуға көмектесетіні дәлелденді. Қандағы қантты қадағалау: Егер адамда қант диабеті болса немесе оған шалдығу қаупі жоғары болса, қандағы қант деңгейін тексеру қажет. Қандағы қантты тексерудің алтын стандарты – A1C тестісі. Көптеген зерттеулер A1C деңгейі жоғары адамдарда оны төмендету ретинопатияның пайда болуын және прогрессирлеуін баяулатуы мүмкін екенін көрсетті. Әйгілі болғандай, қандағы қантты қадағалаудың пайдасы тек көзге ғана емес, денсаулыққа да тиесілі. Жалпы тәжірибелік дәрігер қандағы қантты қадағалау стратегияларымен көмектесе алады. Қан қысымын қадағалау: Қан қысымын қадағалау да ретинопатияның пайда болуын және прогрессирлеуін азайтуға көмектеседі. Жалпы тәжірибелік дәрігер қан қысымын қадағалау стратегияларымен көмектесе алады. Басқалар: Қандағы қантты және қан қысымын қадағалаудан басқа, тағы да өзгерістер енгізуге болады. Жүйелі жаттығулар ретинопатияның пайда болуын және прогрессирлеуін азайтуға көмектеседі. Егер адамда ұйқы апноэсі болса, оны емдеу де пайдалы болуы мүмкін.

Емдеу

Емдеу ретинопатияның себебіне негізделеді және ретинаға лазерлік терапияны қосуы мүмкін. Лазерлік фотокоагуляция терапиясы көптеген түрдегі ретинопатияны емдеудің қалыпты әдісі болып табылады. Дәлелдер көрсеткендей, лазерлік терапия көбінесе қауіпсіз және серпалы жасушалы және диабетикалық ретинопатияда көру симптомдарын жақсартады. Соңғы жылдары тамырлардың өсуін немесе ангиогенезін бақылайтын механизмді нысанаға алу үміт береді. Тамыр эндотелийлік өсу факторы (VEGF) жаңа тамырлардың пайда болуына маңызды рөл атқарады. VEGF-қа қарсы препараттарды (өсу факторын тоқтатуға арналған антиденелерді) қолдану зерттеулерде тамырлардың өсуін айтарлықтай азайтатынын көрсетті. Лазерлік терапиямен бірге қолданғанда нәтижелерді жақсартатын сияқты VEGF антиденелерін, мысалы, бевацизумаб немесе пегаптаниб қолдануды қолдайтын жеткіліксіз дәлелдер бар, бірақ олардың ұзақ мерзімді жүйелік әсерлері әлі белгісіз. Диабеттік ретинопатияны емдеудегі дәлелдер нашар. Диабеттік ретинопатияға стандартты лазерлік терапиямен салыстырғанда VEGF-қа қарсы препараттарды қолдану клиникалық жағынан маңызды жақсартуға әкелмеді.

Эпидемиология

Ретинопатияның ең көп таралған екі себебі – диабеттік ретинопатия және мерзімінен бұрын туған нәрестелердің ретинопатиясы. Диабеттік ретинопатия шамамен 5 миллион адамға, ал мерзімінен бұрын туған нәрестелердің ретинопатиясы жыл сайын әлем бойынша шамамен 50 000 сәбиге әсер етеді. Гипертониялық ретинопатия – бұл қант диабеті жоқ ересектердің 3-14% -ына әсер ететін келесі ең жиі кездесетін себеп.