Кіріспе

Ойыншық үй немесе қуыршақ үйі – миниатюрада жасалған ойыншық үй. 20-шы ғасырдың басынан бері қуыршақ үйлері көбінесе балалардың иелігінде болған, бірақ оларды жинау және жасау көптеген ересектердің де хоббиі болып табылады. Солтүстік Америкада ағылшын тілінде сөйлейтіндер көбінесе "қуыршақ үйі" терминін қолданады, ал Ұлыбританияда және басқа ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "қуыршақ үйі" (немесе, сирек кездесетін, "қуыршақтар үйі") термині қолданылады. Олар көбінесе қуыршақтарды қою үшін жасалады. Бүгінгі қуыршақ үйлердің тарихы шамамен төрт жүз жыл бұрын Еуропадағы "бейбіт үйлердің" көрмелеріне дейін жетеді, олар идеалды интерьерлерді көрсеткен. 18-шы ғасырда Еуропада кішкентай, шынайы сыртқы көрінісі бар қуыршақ үйлері пайда болды. Алғашқы қуыршақ үйлері толығымен қолмен жасалған, бірақ өнеркәсіптік революция мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар жаппай өндірілді, стандартталды және қолжетімді болды. Қуыршақ үйлері ойнауға арналған бөлмелер ретінде пайдаланылатын қарапайым қораптардан бастап, мұражайларда көрсетілетін миллиондаған долларлық құрылымдарға дейін болуы мүмкін. Қазіргі заманғы балалардың қуыршақ үйлері көбінесе 1:18 (немесе 2/3") масштабта, ал ересек коллекционерлері үшін жасалған қуыршақ үйлерінде 1:12 (немесе 1") масштабы жиі кездеседі.

Тарих

Шағын үйлер, тұрмыстық заттармен жиһаздалған және адамдар мен жануарлар тұратын, мыңдаған жылдар бойы жасалып келеді. Ең ерте белгілі мысалдары бес мың жыл бұрын салынған Египеттің Ескі Патшалық кезеңінің қабірлерінде табылған. Пирамидалардағы қызметшілердің, жиһаздың, қайықтардың, малдың және үй жануарларының ағаштан жасалған үлгілері, әрине, діни мақсаттар үшін жасалған. Еуропадағы ең алғашқы қуыршақ үйлері – 16 ғасырға жататын «бала үйлері», олар жеке бөлмелерден тұратын шкафтардағы көрмелер еді. «Бала үйі» терминіндегі «бала» сөзі, ескі ағылшын тілінде «қуыршақ» деген мағынаны білдіретін сөзден алынған. Осы кезеңдегі қуыршақ үйлері, егжей-тегжейлі жиһаздары мен аксессуарларымен толыққан, идеалды интерьерлерді көрсеткен. Шкафтар архитектуралық бөлшектерімен қолмен жасалған, шағын тұрмыстық заттармен толтырылған және тек ересектерге арналған. «Бала» деген атау, үйлердің демографиялық тобына емес, олардың мөлшеріне қатысты. Олар балаларға тыйым салынған, себебі баланың қауіпсіздігі үшін емес, қуыршақ үйін қорғау үшін. Мұндай шкаф үйлері Голландия, Англия және Германия қалаларында тұратын, оларды алуға шамасы жететін, бай әйелдердің трофей жинағы болды және толық жиһазбен жабдықталған құны қарапайым үй салу бағасына тең болатын. Ең алғашқы бала үйін 1557-1558 жылдары Бавария герцогы Альбрехт V тапсырыс берген. 18 ғасырда Еуропада Тейт үйі сияқты, көбірек шынайы сыртқы пішіні бар кіші қуыршақ үйлері пайда болды. 1572 жылға дейін созылатын Нюрнберг асханалары, бір бөлмелі қуыршақ үйінің түрі, Саксонияның сайлаушысы Аугусттың қыздары, Саксония ханшайымдары Доротея мен Аннаға сыйға берілген. Еуропаның алғашқы қуыршақ үйлері әрқайсысы бірегей, жеке шеберлермен жасалған. Өнеркәсіптік революция басталғанда, фабрикалар ойыншықтарды, соның ішінде қуыршақ үйлерін және оларды жинауға жарамды шағын бұйымдарды жаппай өндіре бастады. Германиядағы қуыршақ үйлерімен танымал компанияларға Кристиан Хакер, Мориц Готтшалк, Эластолин және Мориц Райхел кірді. Маңызды ағылшын компанияларының тізіміне Silber & Fleming, Evans & Cartwright және Lines Brothers (Tri-ang) кіреді. 19 ғасырдың соңында американдық қуыршақ үйлерін Bliss Manufacturing Company компаниясы АҚШ-та жасап шығарды. Францияда 20 ғасырдың басында Деувилл қуыршақ үйлерін Villard & Weill компаниясы жасады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германия ең бағалы қуыршақ үйлерін және қуыршақ үйлерінің миниатюраларын өндірді. Қуыршақ үйлері Германияның Нюрнберг қаласында жасалған, ол 16 ғасырдан бері «ойыншық қаласы» деп аталды. Олардың бала үйлері қазіргі қуыршақ үйлерінің негізгі стандарттарының бастауы деп есептелді. Германияның танымал миниатюралық компанияларына Märklin, Rock and Graner және басқалары кірді. Олардың өнімдері Орталық Еуропада ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания мен Солтүстік Америкаға экспортталды. Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы өндіріс пен экспортқа елеулі кедергі келтірді. Басқа елдерде жаңа өндірушілер пайда болды. Франция «Дэувиль қуыршақ үйлері» деп аталатын қуыршақ үйлерін өндірді. Олар негізінен 1905-1925 жылдар аралығында VILLARD & WEILL компаниясы жасаған. Бұл ойыншықтар өндірушісі Сидней, Париж және Сент-Луис әлемдік көрмелерінде жүлделі орындарды жеңіп алды. Род-Айленд штатындағы Провиденстің TynieToy компаниясы 1917 жылдан бастап американдық антикварлық үйлер мен жиһаздардың біркелкі масштабтағы нақты көшірмелерін жасады. 20 ғасырдың басындағы басқа американдық компанияларға Roger Williams Toys, Tootsietoy, Schoenhut және Wisconsin Toy Co кірді. Қуыршақ үйлеріне арналған қуыршақтар мен миниатюралар Жапонияда да, көбінесе неміс дизайндарының көшірмелері түрінде өндірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қуыршақ үйлері зауыттарда бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп көлемде, бірақ егжей-тегжейлі шеберлігі төмен өндірілді. 1950 жылдары коммерциялық саудада сатылатын қуыршақ үйлері боялған металл табақтан жасалған және пластикалық жиһазбен толтырылған. Мұндай үйлердің бағасы төмен болғандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта құрумен күреспеген дамыған батыс елдерінің көптеген қыздары оларды сатып ала алды.

Стандартты таразылар

17-18 ғасырлардағы нәрестелер үйлері мен 19-20 ғасырлардағы ойыншық қуыршақ үйлері тіпті бір үйдің өзіндегі ерекшеліктері мен жиһазына қатысты да бірдей масштабқа ие болмаған. XIX ғасырда бірнеше өндірушілер миниатюралық ойыншық жиһаздардың түрлерін жасағанмен, бұл өнімдер қатаң масштабта шығарылмаған. 20 және 21 ғасырлардағы балалардың қуыршақ үйлерінің көпшілігі 1:18 немесе екі үшінші дюймдік масштабта (1 фут – 2/3 дюймге тең) жасалған. Көрінетін брендтерге Lundby (Швеция), Renwal, Plasco, Marx, Petite Princess және T. Cohn (барлығы американдық) және Caroline's Home, Barton, Dol Toi және Tri-ang (ағылшын) жатады. Кейбір брендтер 1:16 немесе 3/4 дюймдік масштабты қолданады. Ересектер коллекциясы үшін ең көп қолданылатын стандарт – 1:12 масштаб, сондай-ақ 1 дюймдік масштаб (1 фут – 1 дюймге тең) деп те аталады. Ересектер арасындағы коллекционерлерде АҚШ-та Ұлыбританиядан гөрі көбірек таралған кіші масштабтар да бар. 1:24 немесе жарты дюймдік масштаб (1 фут – 1/2 дюймге тең) 1950 жылдары Marx қуыршақ үйлерінде танымал болды, бірақ 2002 жылдан кейін ғана коллекциялық үйлерде кеңінен қолжетімді болды. Осы кезде 1:48 немесе ширек дюймдік масштаб (1 фут – 1/4 дюймге тең) және 1:144 немесе «қуыршақ үйіндегі қуыршақ үйі» масштабтары сияқты одан да кіші масштабтар танымал бола бастады. 1/24 масштабтағы қуыршақ үйлері және одан кіші масштабтағылар осы өлшемдегі миниатюралық үйлердің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. 1/24 (немесе одан шамалы ерекшеленетін 1/25) масштабтары түрлі модельдер үшін қолданылады, оның ішінде көрмелік модельдер және «үй портреттері» деп аталатын модельдер де бар. Бұл модельдер әдетте ішкі кеңістерге емес, сыртқы детальдарға баса назар аударады, бірақ қуыршақ үйінің сыртқы пішіні реалистік болмауына немесе үй портретінде ішкі детальдар болмауына ешқандай себеп жоқ. Германияда 20 ғасырдың ортасында метрикалық жүйеге негізделген 1:10 масштаб танымал болды. Германиядан шығатын қуыршақ үйлері бүгінде 1:12-ге қарағанда 1:10 масштабқа жақын болып келеді. Куыршақ үйлерінің ең көп таралған өлшемі – 1:6, ол Барби, Кен, Блайт және 11-12 дюйм биіктігіндегі басқа қуыршақтарға пропорционалды, сондай-ақ Re-Ment сияқты жиһаздар мен аксессуарларға да сәйкес келеді.

Құрылыс

Америка Құрама Штаттарында көптеген үйлердің артқы жағы ашық, ал алдыңғы жағы әсем безендірілген. Британдық үйлердің алдыңғы бөлігі көбінесе есік болып келіп, ашылғанда бөлмелерді көрсетеді. 20-шы ғасырда балалар қуыршақ үйлері металл (литографталған қаңыл), талшықты тақта, пластик және ағаш сияқты әртүрлі материалдардан жасалған. "Лундби"дан басқа, 1:18 масштабты балалар қуыршақ үйлеріне арналған жиһаз көбінесе пластиктен жасалған. Қазіргі заманғы жинақталмалы және толық құрастырылған үйлер әдетте фанерадан немесе орташа тығыздықтағы талшықты тақтадан (MDF) жасалады. "Тірек және ойық" жинақтары жұқарақ фанераны пайдаланады және тіректер мен ойықтар жүйесімен (және желіммен) біріктіріледі. Бұл үйлер әдетте жеңіл және төмен бағалы, бірақ шынымендей көрінуі үшін сайдинг, шатыр жамылғысы немесе басқа сыртқы жабын қажет болуы мүмкін. Ауыр фанерадан немесе MDF-тан жасалған жинақтар шегелер мен желіммен біріктіріледі.

Әуесқойлық

Қуыршақ үйлерімен айналысудың екі негізгі бағыты бар: ересектер хоббиі үшін жасалған немесе ересектердің өзі салған қуыршақ үйлерін құрастыру және/немесе сатып алу, сондай-ақ балалар үшін жасалған, қазіргі заманғы, көне немесе антикалық қуыршақ үйлерін жинау.

Үлкендер үшін немесе олар үшін жасалған қуыршақ үйлері

Әуесқойлар мен коллекционерлер үшін қуыршақ үйлері әртүрлі нұсқада қолжетімді: дайын және әшекейленген үйлерден бастап, жинақтарға дейін, тіпті тапсырыс берушінің дизайны бойынша жасалған үйлерге дейін. Кейбіреулер өз қуыршақ үйлерін өздері жобалап, құрастырады. Ең қарапайым үлгілер бір-біріне қосылған қораптардан тұрып, бөлмелер ретінде пайдаланылуы мүмкін. Қуыршақ үйін безендіру үшін қолданылатын кішкентай заттарға жиһаз, интерьердегі әшекейлер, қуыршақтар, сондай-ақ кітаптар, дивандар, қабырға қағазы және тіпті сағаттар кіреді. Мұндай заттардың кейбіреулері дайын күйінде, ал кейбіреулері жинақтар түрінде сатылады, бірақ оларды өз қолдарымен жасауға да болады. Жыл бойы түрлі миниатюралық ұйымдар мен әуесқойлар ондаған миниатюралық көрмелер ұйымдастырады, онда шеберлер мен сатушылар өз туындыларын көрсетеді және сатады. Көбінесе көрмелер барысында шеберлік сабақтары мен семинарлар өтеді. Миниатюра сататын дүкендер де сабақтар өткізеді. Әуесқойлар қуыршақ үйлері мен миниатюралар туралы ақпаратты онлайн-форумдар, блогтар және басқа да әлеуметтік желілер арқылы бөліседі.

Ежелгі немесе антиквариаттық қуыршақ үйлер коллекциясы

Ежелгі және көне қуыршақ үйлерін жинаудың құндылығы мен ләззатының танылуы, көбінесе Ұлыбританиядағы Вивьен Грин (1904-2003) және АҚШ-тағы Флора Гилл Джейкобс (1918-2006) есімді екі сарапшының жарияланымдарының арқасында болды. Вивиан Гриннің алғашқы кітабы, "Англиядағы XVIII және XIX ғасырлардағы қуыршақ үйлері", 1955 жылы жарық көрді; сол жылы Лондонда бірнеше елден келген қуыршақ үйлерінің көрмесі ұйымдастырылды. Флора Гилл Джейкобстың алғашқы кітабы, "Қуыршақ үйлерінің тарихы", 1953 жылы жарық көрді. Екі коллекционер де қуыршақ үйлеріне арналған мұражайлар ашты: Ротонда (1962-1998) Оксфордта, Англияда, және Вашингтон қуыршақ үйі мен ойыншықтар мұражайы (1975-2004), Вашингтон, АҚШ. "International Dolls' House News" (1969-2002), "American Miniaturist" және "Dolls House and Miniature Scene" сияқты баспа басылымдары арқылы әлемдегі коллекционерлер фотосуреттер, кеңестер, сұрақтар мен ақпарат алмасты; бүгінде веб-сайттар, блогтар, әлеуметтік желілер және онлайн форумдар коллекционерлерге осы хоббилерін одан да көп бөлісуге мүмкіндік береді.

Белгілі қуыршақ үйлері

Анна Кёферлиннің (қазір сақталмаған) Нюрнберг қуыршақ үйі 1631 жылы тапсырыспен салынған. Кёферлин оны жарнамалап, кең параққа басылған өлеңдер арқылы көпшілыққа таныстырған. Мұражайда Тууликки Пиетила жасаған Мумин кейіпкерлері бар ондаған бөлмелік қораптар да бар. Базельдегі қуыршақ үйі мұражайы (Puppenhausmuseum) – Еуропадағы ең ірі қуыршақ үйі мұражайы. Ресейде ең танымал Нашекин қуыршақ үйі Павел Нашекин үшін (1830-шы жылдар, қазір Ұлттық Пушкин мұражайының қорында) жасалған. Ұлыбританияда Uppark Baby үйі (шамамен 1730 жылғы) Уэст-Сассекс аймағындағы Уппарк ескерішінде қойылған. Ностелл Приоринің нәресте үйі (шамамен 1730 жылғы) Йоркширдегі Ностелл Приориде орналасқан, ол да Ұлттық Трастқа тиесілі. Тейт үйі (1760 жылғы) Лондондағы Балалар мұражайында көрсетілуде. Оны алғаш рет көрмеге қойғанда жеті айдың ішінде 1,6 миллион адам тамашалаған. Оның биіктігі шамамен 5 фунт, 16 бөлмесі бар, оны салуға 4 жыл кеткен. Қуыршақ үйде сумен жабдықтау және шамдар жұмыс істейді, ал ішінде сол кезеңнің ең жақсы және ең заманауи заттарының кішкентай үлгілері бар. Сэр Артур Конан Дойл және Рудьярд Киплинг сияқты жазушылар арнайы кітаптар жазып, оларды масштабқа сәйкес тілдірген. Титания сарайы Даниядағы Эгесков сарайында орналасқан. Бұл миниатюралық сарайды 1907-1922 жылдар аралығында сэр Невилл Уилкинсонның тапсырысымен ирландиялық жиһаз жасаушылар Джеймс Хикс және ұлдары қолмен салған. Сарайдың биіктігі 4 фунт 1 дюйм, 18 бөлмесі бар, оны салуға 15 жыл кеткен. Ол Ирландияда салынған, бірақ 1978 жылы Sotheby's Лондон аукционында өткен саудада Дания жеңіп алған. Тара сарайы Ирландияның Эннискери қаласының жанындағы Пауэрскорт иелігінде орналасқан Тара сарайының балалар мұражайында орналасқан. Оның құрылысы 10 жылға созылған, биіктігі 4 фунт 6 дюйм, 22 бөлмесі бар, және оны Рон МакДоннелл 1978 жылы Титания сарайын Ирландияға қайтаруға мүмкіндік таппағаннан кейін салған. Ол кішкентай антиквариаттармен безендірілген. Стеттаймер қуыршақ үйін Керри Уолтер Стеттаймер 1916-1935 жылдар аралығында Нью-Йоркте салған. Көптеген заманауи суретшілер қуыршақ үйі үшін өз өнерлерінің миниатюраларын жасады, соның ішінде Марсель Дюшан, Александр Архипенко, Джордж Беллоус, Гастон Лашез және Маргарита Зорах. Оның биіктігі 28 дюйм, 12 бөлмесі бар, қазір ол Нью-Йорк қаласының мұражайында сақталуда. 1930 және 40-жылдары Нарцисса Ниблэк Торнмен жобаланған және шеберлер жасаған 68 шағын Торн бөлмелері әрқайсысы әртүрлі тақырыпқа арналған. Қазір олар Чикаго өнер институтында, Феникс өнер мұражайында және Теннесси штатының Ноксвилл қаласындағы Ноксвилл өнер мұражайында орналасқан. Америкалық үнсіз кино актрисасы Колин Мурдың қуыршақ үйі "Ертегі сарайы" деп аталады. Оның биіктігі 7 фунт, он екі бөлмесі бар, оны салуға 1928 жылдан бастап 7 жыл кеткен. 2012 жылғы доллармен есептегенде, "Ертегі сарайының" құны 7 миллион долларға жетеді, ал алғашқы турнесінде төрт жылдың ішінде 9 миллион доллар табыс әкелген. 1950 жылдан бері Чикагодағы Ғылым және өнеркәсіп мұражайында (Иллинойс штаты) қойылған, және жыл сайын шамамен 1,5 миллион адам тамашалайды. Астолат қуыршақ үйі қамалы Альфред Теннисонның "Көлдің ханымы" туралы поэзиясынан шабыттандырылып, 1974-1987 жылдар аралығында миниатюрист Элейн Диль салған. Ол 2006 жылы 1 миллион доллардан астам, ал 2015 жылы 8,5 миллион долларға бағаланған, негізінен интерьері мен бөлшектеріне жаңарулар енгізілгендіктен. Оның биіктігі 9 фунт, 29 бөлмесі бар және Нью-Йорктің Лонг-Айленд аймағындағы Нассау округінің өнер мұражайында көрсетілуде. Колин Мурдың "Ертегі сарайы" қуыршақ үйі мен Астолат қуыршақ үйі сарайы үш өлшемді эффектіні жасау үшін сыртқы қабырғалары біріктірілген күйде жасалған.

Әйелдер мен қуыршақ үйлері

Он жетінші ғасырда қуыршақ үйлеріне қызығушылық артып, шағын үйлердің гендерлік тұрғыдан ұйымдастырылуы да әйелдерге қарай бұрылды. Куыршақ үйлерін коллекциялық "еркектерге арналған зат" ретінде қараудан үй шаруашылығын әйелдер ұйымдастырған модельге көшу байқалды. Голландиялық қуыршақ үйлері нақты үйлерге қарағанда, толық жабдықталған бөлмелері бар шкафтарға көбірек ұқсады, олар кеңінен жабдықталған кір жуатын бөлмелер мен ас үйлерді қамтиды, соның арқасында үй шаруашылығы бейнеленді.