Кіріспе

Малайзия географиясы физикалық және адам географиясын қамтиды, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы екі негізгі құрлықтан және оларды қоршаған көптеген кішкентай аралдардан тұратын ел. Малайзия түбегі Малай түбегінің ең оңтүстік бөлігінде, Таиландтың солтүстігінде, Сингапурдың оңтүстігінде және Индонезияның Суматра аралының батысында орналасқан; ал Шығыс Малайзия Борнео аралының көп бөлігін алып жатыр, солтүстікте Брунеймен және оңтүстікте Индонезиялық Борнеомен құрлық шекарасын бөліседі.

Климат

Экваторға жақын орналасқан Малайзияның климаты жыл бойы ыстық және ылғалды болып, экваторлық деп сипатталады. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына [сан] мм, ал орташа температурасы [сан] °C. Малайзия түбегі мен Шығыс Малайзияның климаты әртүрлі: түбектегі климат материктен соққан желдің тікелей әсеріне ұшырайды, ал Шығыс Малайзияда теңіздік климат басым. Малайзия Ел-Ниньо құбылысына ұшырайды, ол құрғақ маусымда жауын-шашын мөлшерін азайтады. Климаттың өзгеруі Малайзияға маңызды әсер етеді, теңіз деңгейінің көтерілуіне, жауын-шашынның артуына, су тасқыны қаупінің ұлғаюына және ұзақ құрғақшылықтарға алып келуі мүмкін. Малайзияда жыл бойы екі муссондық жел маусымы бақыланады: мамырдың соңынан қыркүйекке дейін соғатын оңтүстік-батыс муссоны және қазаннан наурызға дейін соғатын солтүстік-шығыс муссоны. Солтүстік-шығыс муссоны Қытай мен Солтүстік Тынық мұхитынан бастау алады және оңтүстік-батыс муссонына қарағанда көбірек жауын-шашын әкеледі. Оңтүстік-батыс муссоны Австралия шөлдерінен бастау алады. Наурыз және қазан айлары екі муссонның аралық кезеңін құрайды. Малайзиядағы ең ылғалды жер – Кучинг (Саравак), орташа жылдық жауын-шашын мөлшері [сан] мм, жылына 279 күн жауын шашын жауады. Малайзиядағы ең құрғақ жер – Ситиаван (Перак), орташа жылдық жауын-шашын мөлшері [сан] мм. Малайзия – Азия материгінің де, Малай архипелагының да бөлігін қамтитын бірегей ел. Порттар тек түбектің батыс жағалауында орналасқан, сондай-ақ елдің үшінші ең биік тауы – Тамбуюкон тауы да бар. Кинабалу тауы – [биктігі] м биіктікте, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны және ұлттық саябақ болып сақталған. Кинабалу тауы Малайзияның екінші ең биік тауы – Трусмади тауынан 55% (өлшемдері бойынша) биік. Шығыс Малайзиядағы тау жоталары негізінен солтүстік-оңтүстік немесе солтүстік-шығыс-оңтүстік-батыс бағыттарында созылады, ал ең биік жоталар Малайзия мен Индонезия арасындағы шекараны құрайды. Тауларда көптеген тік, қиыршықтас әктас шыңдары бар. Онда Малайзия түбегіндегі екінші ең биік шың – Корбу тауы орналасқан. Бұл таулар тығыз орманды және негізінен граниттен тұрады. Тау жоталары Малайзия түбегіндегі өзен жүйелерінің бастауы болып табылады. Бұл жотаның шығысында Бинтанг жотасы орналасқан. Одан кейін Саравактағы Бруит аралы, Кедахтағы Ланкави және Пенангтағы Пенанг аралы орналасқан. Ең ірі арал, басқа елмен ортақ – Борнео, одан кейін Себатик аралы. Сонымен қатар, Малайзия әлемдік коралл рифтерінің таралу аймағында орналасқан. Рифтер әдетте Сипадан аралы, Суалло рифі және Реданг аралы сияқты аралдардың маңында кездеседі. Сипадан – су асты тауы, Малайзияның жалғыз мұхиттық аралы.

Жағалаулар

Жақында жүргізілген жаһандық қашықтықтан сезіктеу талдауы Малайзияда 1713 км² батпақты жазықтықтар бар екенін көрсетіп, осы көрсеткіш бойынша елді 19-шы орынға қойды.

Орман

Малайзия ормандары тропикалық жаңбырлы ормандар деп жіктеледі. Малайзия жерінің шамамен 58,2% орманмен жабылған. 1960 жылдан бері ағаш өңдеудің және көшіп-қоныс шаруашылығының артуына байланысты, төменгі жазықтардағы орманның көп бөлігі сақталған. Саравак орманның 80% астамы кесілген, ал Шығыс Малайзиядағы ағаш өңдеу су көздерін ластады, топырақ эрозиясын күшейтті және ауыл шаруашылығына зиян келтірді. Малайзияда мангр өсімдіктерінің кең аумағы бар. Малайзия түбегінің батыс жағалауында Мьянма жағалауының мангрлері орналасқан. Индокитай мангрлері Малайзия түбегінің шығыс жағалауын бойлай жатыр. Борнео жағалауы Сунда шельфінің мангрлерімен шектеледі.

Шекті нүктелері

Малайзияның ең оңтүстік нүктесі Саравақтағы Сериан ауданында орналасқан. Джохордың оңтүстік ұшындағы Танжунг Пиаи Малай түбегінің, сонымен қатар бүкіл құрлық Еуразияның ең оңтүстік нүктесі болып табылады. Ең шығыс нүктесі Сабахтың Лахад-Дату ауданындағы Дент түбегінің ұшында жатыр. Ең солтүстік нүктесі Банги аралының солтүстік ұшында орналасқан. Ал ең батыс нүктесі – Перак аралы, ол Малакка бұғазының ортасынан көтерілген, Кедах штатының құрамына кіретін құмтас тас.

Су айдындары

[[Файл:Сингапур Джохор тас жолы.jpg|thumb|Бұл 1056 метрлік көпір Үнді мұхитының шеткі теңіздері болып табылады. Малайзия түбегінің шығыс жағалауында Оңтүстік Қытай теңізі орналасқан, ол Коралл үшбұрышына дейін созылады. Оның жағалаудан санағанда теңіз шақырымына негізделген эксклюзивті экономикалық аймағы да бар. Малайзия континенттік шельфтің тереңдігіне немесе Оңтүстік Қытай теңізінің астындағы Сундаланд аймағындағы барлау тереңдігіне дейін құқық талап етеді. Малакка бұғазына қатысты аумақтық талаптар 1970 жылы қол қойылған «Индонезия Республикасы мен Малайзия арасындағы Малакка бұғазындағы аумақтық сулардың шекаралық сызықтарын анықтау туралы шарт» деп аталатын шартқа сәйкес Малайзия мен Индонезия арасында бөліседі.

Көлдер

Басты бармағы оң жақтағы Аер Керох көлі. Паханг штатындағы Бера көлі Малайзиядағы ең үлкен көлдердің бірі және Чини көлімен бірге Малайзиядағы жалғыз екі табиғи көлдің бірі. Педу көлі Малайзия-Таиланд шекарасына жақын орналасқан ұзын көл. Кенир көлі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең үлкен жасанды көл.

Өзендер

Малайзияның төңірегінде көптеген өзен жүйелері кездеседі. Ең ұзыны – Саравак штатындағы Ражанг өзені, оның ұзындығы – 5 км. Екінші ең ұзыны – Сабах штатындағы Кинабатанган өзені, оның ұзындығы – 5 км. Малайзия түбегіндегі ең ұзын өзен – Паханг өзені, оның ұзындығы – 5 км.

Жабайы табиғат

Малайзия – әртүрлі түрлерінің саны көп және эндемиктердің жоғары деңгейіне ие мегадиверсивті ел. Осы ормандарда әлемдегі ең ірі гүл – раффлезия өседі.

Дауылдар мен су тасқыны

thumb|right|Малайя түбегінің желтоқсан 2004 жылғы жауын-шашын картасы, шығыс жағалаудағы ауыр жауын-шашынды көрсетіп, онда су тасқынына себеп болды. 189 су алабы және жылына 2000–4000 мм-ден астам орташа жауын-шашынмен Малайзия өзен арналарындағы, лайлы су тасқындарына бейім, олар сағаттар бойы созылатын кенеткі су тасқынынан бастап, ірі салалары мен негізгі арналары бойындағы жазық, төмен жатқан жерлерде ұзаққа созылатын су басуға дейін жетеді. 1926 жылдан бері аймақта 15 мәнді су тасқыны болды; ерекше су тасқындарының ішінде 1971 жылы Куала-Лумпур және оның айналасында болған, 32 адамның қаза болуына, 180 000 адамның зардап шегуіне және қалада су тасқынын бақылау жобаларын іске қосуға себеп болған су тасқыны, 2006 және 2007 жылдары Джохорда болған, 18 адамның қаза болуына, 1,5 миллиард теңгелік зиянға және 110 000 адамның уақытша көшірілуіне әкелген су тасқындары, сондай-ақ 2021–2022 жылдары Кланг аңғарының маңында болған, 54 адамның қаза болуына, кем дегенде 5,3–6,5 миллиард теңгелік зиянға және 125 490 адамның көшірілуіне әкелген ірі су тасқыны бар. Су тасқыны соңғы онжылдықтарда өзендердің су жиналатын аймақтарындағы қарқынды дамудың салдарынан үлкен алаңдаушылық тудырды, бұл жер бетінен және өзендерден ағын судың артуына, өзендерде шөгінділердің жиналуына және өзен жағалауларындағы эрозияның жиілеуіне әкелді. Экваторға жақын орналасқандықтан, Кориолис күштері әлсіз болғандықтан, елдің жоғары белсенді Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты тропикалық циклон аймағына жақын болғанына қарамастан, тропикалық циклонның тікелей өтуі сирек кездеседі. Жазбалар басталысынан бері Малайзияға елеулі әсер еткен жалғыз тропикалық циклон – 1996 жылғы Грег тропикалық даулы және 2001 жылғы Вамей тропикалық даулы болды; біріншісінің Сабах арқылы өтуі ел тарихындағы ең қасіретті тропикалық дауыл болып қала береді, оның салдарынан 238 адам қаза тауып, 102 адам жоғалып кетті. Алайда, тропикалық депрессиялар және өтіп бара жатқан циклоннан туындаған дауыл үлгілері үнемі құрлыққа жетіп, көбінесе жауын-шашынның жоғарылауына және су тасқынына әкеледі, мысалы, 2018 жылдың тамызында Малайя түбегіне соққан Лекима тайфунының арты және 2021 жылғы 29W тропикалық депрессиясының Малайя түбегінің орталық аймағынан өтуі 2021 жылдың желтоқсаны мен 2022 жылдың қаңтары аралығында аймақта рекордты жауын-шашын мен ұзаққа созылған су тасқынына себепкер болды.

Сейсмикалық белсенділік

Малайзия геологиялық тұрғыдан негізінен тұрақты, жанартаулық белсенділіктің қазіргі тарихы аз. Ол толығымен Сунда тектоникалық плитасында орналасқан, Малайя түбегінің батысында Австралия плитасы мен Еуразия плитасының екі негізгі шекарасының арасында, ал Шығыс Малайзияда – Филиппин теңізі плитасы мен Еуразия плитасының арасында жатыр. Малайя түбегі көбінесе Индонезияның Суматра аралдарында болған жер сілкіністерінен туындаған жеңіл дірілдерге бейім. Алайда, 1922 жылдың 31 қаңтары мен 7 ақпанында Суматрадан басталмаған екі сирек жер сілкінісі Малайя мен Сингапурдың көп бөлігінде сезілді. Сингапур сияқты, Малайзиядағы халық тығыз қоныстанған орталықтардағы аспанқырар ғимараттарда механикалық резонанс әсерінен дірілдер күштірек сезіледі. Шығыс Малайзия штаттары, әсіресе Сабах, Ортүстік Океан аймағындағы белсенді тектоникалық қызметке жақындығынан орташа күшті плиталар аралық және плита ішіндегі жер сілкінісіне ұшырау қаупі бар. Сабахта 1923, 1951, 1976 және 2015 жылдары 6.0–6.5 Mw шамасында жер сілкінісі тіркелді. Сабахтың шетінде Тавау жанартаулық алабында және штаттың жағалауында елдегі жалғыз жанартаулар тізбегі орналасқан. Атап айтқанда, Бомбалай тауы соңғы рет голоцен дәуірінде атқылаған, ал қазіргі Малайзиядағы соңғы ірі атқылыс 1897 жылы Киманис шығанағының жанындағы жанартау аралдары тізбегінің (оның ішінде Плауа Тига) пайда болуы кезінде болды. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісінен кейін Малайзияға цунами қаупіне қызығушылық артып, күшейді. Малайя түбегінің батыс жағалауы жер сілкінісінен туындаған толқындардың күшін Суматра толығымен қорғаса да, әлсіз бұрылған цунами толқындары Малайя түбегінің солтүстік-батыс жағалауында зақымдар мен құрбандарға әкелді, бұл Перлис, Кедах, Пенанг және Перак жағалауларына әсер етті. Бұл апат сондай-ақ, теңіз астындағы жарықтардың тікелей бағытында, негізінен Оңтүстік Қытай теңізі айналасында жағалауларды шабуы мүмкін одан әрі цунамилердің қаупін көрсетіп тұр.

Минералдар және мұнай

Малайзия мұнай өндіреді және таза экспорттаушы ел болып табылады. Малайзия сұйытылған табиғи газды, сондай-ақ түрлі басқа да осыған қатысты өнімдерді де өндіреді, олардың көп бөлігі Теренггану, Сабах және Саравак жағалауларында орналасқан. Басқа да маңызды табиғи ресурстарға қалайы, ағаш, мыс, темір кені және боксит жатады. Малайзия 1980 жылдардағы салалық құлдырауға дейін қалайының ең ірі экспорттаушысы болған. Қалайы кендері Селангорда, Перак штатындағы Кинта аңғарында, Паханг және Джохорда табылады. Паханг штатының Рауб және Куала Липис қалаларында, сондай-ақ Келантан облысының Гуа Мусанг ауданында алтынның маңызды кен орындары бар. Көмір көбінесе Саравак штатының Капит, Муках және Силантек қалаларында шоғырланған.

Орман шаруашылығы

Ағаш Малайзияның алып тропикалық ормандарында, әсіресе Шығыс Малайзияда кездеседі. 2007 жылы Малайзия ағаш және басқа да ағаш өнімдерін 23,4 миллиард MYR сомасына экспорттады.

Жерді пайдалану

Жердің үлкен аумақтары пальма майы және каучук плантацияларына, сондай-ақ күріш далаларына пайдаланылады. Малайзия 2007 жылы 15,8 миллион тонна шикі пальма майын өндірген әлемдегі ең ірі пальма майы экспорттаушысы болып табылады. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Малайзиядағы егістік жердің үлесі 5,44% құрайды. Егіс алқаптары 17,49%-ды, ал қалған жерлердің пайдаланылуы 77,07%-ды құрайды. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, суармалы жерлердің ауданы 3800 км²-ді құрайды. 2011 жылғы жағдай бойынша, жалпы жаңартылатын су ресурсы 580 куб километрді құрайды.

Адам географиясы

Малайзия түбегіндегі халық саны Шығыс Малайзияға қарағанда көп, халықтың 79,2 пайызы Малайзия түбегінде тұрады. 2002 жылы Малайзия халқының 59 пайызы қалалық жерлерде, ал қалғаны ауылдық жерлерде тұрды. Ең ірі қала – Куала-Лумпур, қаланың өзінде 1,89 миллион адам, ал Кланг аңғары деп аталатын агломерацияда шамамен 7 миллион адам тұрады. Басқа да ірі қалалар: Джордж Таун, Ипох, Джохор Бахру, Кучинг және Кота Кинабалу.

Саяси география

Малайзия штаттарының картасы. Малайзия он үш штатқа және үш федералдық аумаққа бөлінеді. Малайзия түбегінде он бір штат және екі федералдық аумақ, ал Шығыс Малайзияда екі штат және бір федералдық аумақ орналасқан. Штаттар әкімшілік аудандарға бөлінеді. Сабах және Саравак штаттарында олар алдымен бөлімдерге, содан кейін аудандарға бөлінеді. Дауыс беру мақсатында жеке сайлау округтері қарастырылған. Малайзия мен Индонезия, Таиланд, Сингапур және Бруней арасындағы халықаралық шекаралар көбінесе Малайзия мен Таиланд арасындағы Перлис және Голок өзендері, Малайзия мен Сингапур арасындағы Джохор бұғазы, Малайзия мен Бруней арасындағы Пагалайян каналы сияқты геологиялық нысандармен белгіленеді. Дегенмен, теңізге дейінгі шекаралар 1927 жылғы «Страйтс Елдестігі» және «Джохор аумақтық сулары туралы келісім» сияқты келісімдермен анықталады, олар Малайзия мен Сингапурдың су шекараларын белгілейді.

Шекаралық даулар

Малайзияның құрлық шекарасы жақсы белгіленген. Таиландпен шекара 1909 жылы Сиам Кедах, Келантан, Перлис және Теренггану штаттарын британдықтарға өткізген кезде анықталды. Бруней мен Малайзия арасындағы теңіз шекарасы және Брунейдің Саравақтағы Лимбангқа қатысты талабы екі ел арасында 20 жылдық келіссөздерден кейін 2009 жылғы 16 наурызда хат алмасу арқылы шешілді. Малайзия мен Индонезияның теңіз аумағына қатысты бірнеше ұсыныстары келіспейді, әсіресе Сабах аймағында. Осы ұсыныстарды реттеу мақсатында өткізілген бірқатар кездесулердің нәтижесінде 16 шекаралық келісімге қол жеткізілді (2010 жылдың қыркүйегіне дейін). Малайзия мен Сингапурдың да кейбір теңіз шекараларына қатысты даулары бар. Малайзия сондай-ақ Вьетнам, Бруней, Қытай Халық Республикасы, Филиппин және Қытай Республикасы (Тайвань) қатысатын Оңтүстік Қытай теңізіндегі Спратли аралдарына қатысты дауға тартылған.