Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Климат жіктемесі
Climate classification
Полярлық климат аймақтарында жылы жаз болмайды, бірақ қыстары әртүрлі болады. Полярлық климаттағы әр айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) төмен. Полярлық климат аймақтары Жердің ауданының 20% астамын құрайды. Осы аймақтардың көп бөлігі экватордан алыс және полюстерге жақын орналасқан, сондықтан қысқы күндер өте қысқа, ал жазғы күндер өте ұзын болады (әр маусым бойы немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін). Полярлық климат салқын жаз бен суық қыстардан тұрады (немесе мұздық климат жағдайында, жаз болмайды), нәтижесінде ағаш өспейтін тундра, мұздықтар немесе тұрақты немесе жартылай тұрақты мұз қабаты пайда болады. Кёппен климат жіктемесінде ол Е әрпімен белгіленеді.
The polar climate regions are characterized by a lack of warm summers but with varying winters. Every month a polar climate has an average temperature of less than 10 °C (50 °F). Regions with a polar climate cover more than 20% of the Earth's area. Most of these regions are far from the equator and near the poles, and in this case, winter days are extremely short and summer days are extremely long (could last for the entirety of each season or longer). A polar climate consists of cool summers and very cold winters (or, in the case of ice cap climates, no real summer at all), which results in treeless tundra, glaciers, or a permanent or semi permanent layer of ice. It is identified with the letter E in the Köppen climate classification.
Ішкі түрлері
Полярлық климаттың екі түрі бар: ET, яғни тундралық климат; және EF, яғни мұздық климат. Тундралық климатта кем дегенде бір айдың орташа температурасы 0 °C (32 °F) жоғары болады, ал мұздық климатта ешқандай айдың орташа температурасы 0 °C (32 °F) жоғары болмайды. Тундралық климатта тіпті қылқан жапырақты ағаштар да өсе алмайды, бірақ басқа да бейімделген өсімдіктер өсе алады. Мұздық климатта өсімдіктер өспейді, ал мұз ағып немесе сырғып басқа жерге жылжығанша біртіндеп жинала береді. Жер бетіндегі көптеген жоғары биіктіктегі жерлерде ешқандай айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) немесе одан жоғары болмайтын климат кездеседі, бірақ бұл биіктікке байланысты болғандықтан, бұл климат Альпілік климат деп аталады. Альпілік климат тундралық немесе мұздық климатқа ұқсас болуы мүмкін.
There are two types of polar climate: ET, or tundra climate; and EF, or ice cap climate. A tundra climate is characterized by having at least one month whose average temperature is above 0 °C (32 °F), while an ice cap climate has no months averaging above 0 °C (32 °F). In a tundra climate, even coniferous trees cannot grow, but other specialized plants can grow. In an ice cap climate, no plants can grow, and ice gradually accumulates until it flows or slides elsewhere. Many high altitude locations on Earth have a climate where no month has an average temperature of 10 °C (50 °F) or higher, but as this is due to elevation, this climate is referred to as Alpine climate. Alpine climate can mimic either tundra or ice cap climate.
Орналасқан жерлер
Жер бетінде мұздық полярлық климат басым болатын жалғыз континент – Антарктида. Гренландия аралының көбісі, тек бірнеше оқшауланған жағалау аймақтарын қоспағанда, мұздық климатқа ие. Көптеген биік таулардың шыңдары да биік орналасқандықтан мұздық климатта болады. Гренландияның тұрақты мұз қабаттары жоқ жағалау аймақтарында, одан аз экстремалды тундра климаты орналасқан. Еуразия құрлығының ең солтүстік бөлігі, Скандинавияның солтүстік-шығыс жағалауынан бастап шығысқа қарай Беринг бұғазына дейін, Солтүстік Сібірдің кең аумақтары мен Солтүстік Исландияда да тундра климаты басым. Канаданың солтүстігіндегі кең аумақтар мен Алясканың солтүстігінде тундра климаты орналасқан, ал Канаданың ең солтүстік бөлігінде мұздық климатқа айналады. Аргентинаның оңтүстігі (Дрейк бұғазына жанасқан Терра-дель-Фуэго) және Оңтүстік Шетланд аралдары мен Фолкленд аралдары сияқты субантарктикалық аралдарда температура диапазоны тар тундра климаты орналасқан, онда ешбір ай 10 °C (50 °F) жоғары температураға жете алмайды. Бұл субантарктикалық жазықтар Арктикалық бассейнінің жағалау тундраларына қарағанда экваторға жақынырақ орналасқан. Жер бетіндегі көптеген таулардың шыңдары да биік болғандықтан полярлық климатқа ие.
On Earth, the only continent where the ice cap polar climate is predominant is Antarctica. All but a few isolated coastal areas on the island of Greenland also have the ice cap climate. Summits of many high mountains also have ice cap climate due to their high elevation. Coastal regions of Greenland that do not have permanent ice sheets have the less extreme tundra climates. The northernmost part of the Eurasian land mass, from the extreme northeastern coast of Scandinavia and eastwards to the Bering Strait, large areas of northern Siberia and northern Iceland have tundra climate as well. Large areas in northern Canada and northern Alaska have tundra climate, changing to ice cap climate in the most northern parts of Canada. Southernmost Argentina (Tierra del Fuego where it abuts the Drake Passage) and such subantarctic islands such as the South Shetland Islands and the Falkland Islands have tundra climates of slight temperature range in which no month is as warm as 10 °C (50 °F). These subantarctic lowlands are found closer to the equator than the coastal tundras of the Arctic basin. Summits of many mountains of Earth also have polar climates, due to their higher elevations.
Арктика
Арктиканың кейбір бөліктері жыл бойы мұзбен (теңіз мұзы, мұздық мұз немесе қар) қапталған, әсіресе полюске ең жақын жерлерде; және Арктиканың дерлік барлық бөліктерінде жер бетінде мұз немесе қардың қандай да бір түрі ұзақ уақыт сақталады. Қаңтар айының орташа температурасы шамамен -30°C-тан басталады, ал қысқы температуралар Арктиканың көп бөлігінде одан да төмендей түседі. Шілде айының орташа температурасы шамамен 0°C-тан, ал кейбір құрлық аймақтары жазда 30°C (86°F) температурасын шамадан асып кетеді. Арктика – Ресей және Канада сияқты құрлық массаларымен көтерілген мұхиттан тұрады. Осы себепті, Арктиканың климаты көбінесе мұхит суларының әсерімен жұмсатылады, олардың температурасы ешқашан 0°C-тан төмен болмайды. Қыста, полярлық мұзбен қапталған болса да, бұл салыстырмалы түрде жылы су Солтүстік полюсті Солтүстік жарты шардағы ең суық жер етіп қоймайды, сонымен қатар Антарктиданың Арктикадан әлдеқайда суық болуының да себебі болып табылады. Жазда, жақын жердегі судың болуы жағалау аймақтарының теңіз климаты бар аймақтардағыдай қатты жылуына жол бермейді.
Some parts of the Arctic are covered by ice (sea ice, glacial ice, or snow) year round, especially at the most poleward parts; and nearly all parts of the Arctic experience long periods with some form of ice or snow on the surface. Average January temperatures range from about , and winter temperatures can drop below over large parts of the Arctic. Average July temperatures range from about , with some land areas occasionally exceeding 30 °C (86 °F) in summer. The Arctic consists of ocean that is almost surrounded by landmasses like Russia and Canada. As such, the climate of much of the Arctic is moderated by the ocean water, which can never have a temperature below In winter, this relatively warm water, even though covered by the polar ice pack, keeps the North Pole from being the coldest place in the Northern Hemisphere, and it is also part of the reason that Antarctica is so much colder than the Arctic. In summer, the presence of the nearby water keeps coastal areas from warming as much as they might otherwise, just as it does in temperate regions with maritime climates.
Антарктида
Антарктиданың климаты Жердегі ең суық климат. Антарктидада тіркелген ең төменгі табиғи температура Восток станциясында байқалды. Бұл сонымен қатар өте құрғақ (техникалық тұрғыдан шөл, немесе полярлық шөл деп аталады), жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері өте аз, себебі ауа массалары континентке сирек жетеді.
The climate of Antarctica is the coldest on Earth. Antarctica has the lowest naturally occurring temperature ever recorded: at Vostok Station. It is also extremely dry (technically a desert, or so called polar desert), averaging of precipitation per year, as weather fronts rarely penetrate far into the continent.
Таулар
Көптеген таулардың шыңдары, биіктігі жоғары болғандықтан, тіпті төменгі ендіктерде орналасқанына қарамастан, полярлық климатқа ие. Роки таулары, Альп таулары және Кавказдың барлық тауларында тундра климаты басым. Анд тауларының бір бөлігі, Сент-Ильяс таулары, Гималайдың көптеген таулары, Қарақорым, Хиндукуш жотасы, Памир, Тянь-Шань және Аляска жоталарында мұздық климат кездеседі. Каскад жотасында тек Рейньер тауының ғана шыңы мұздық климатқа ие.
Summits of most mountains also have polar climates, despite being in lower latitudes, due to their high elevations. All mountains of the Rocky Mountains, Alps, and the Caucasus have tundra climate. Some mountains of the Andes, the Saint Elias Mountains, and most mountains of the Himalayas, the Karakoram, the Hindu Kush Range, Pamir Mountains, the Tian Shan Mountains, and the Alaska Range, have ice cap climate. Only the summit of Mount Rainier has an ice cap climate in the Cascade Range.
Полярлық климатты өлшеу
Полярлық климатты қалай анықтауға болады дегенге қатысты бірнеше әрекет жасалды. Климатолог Владимир Кёппен Арктика мен Антарктикадағы ағаштардың өсу шегі мен 10 °C (50 °F) жазғы изотерма арасындағы байланысты көрсетті; яғни, жылдың ең жылы айындағы орташа температура 10 °C (50 °F) белгіленген шегінен төмен болатын жерлерде орман өспейді. Толық ақпарат алу үшін Кёппеннің климаттық жіктелуін қараңыз. Отто Норденшёльд қысқы жағдайлардың да маңызды екенін айтты: Оның формуласы: 1=W = 9 − 0.1 C, мұнда W – ең жылы айдың орташа температурасы, ал C – ең суық айдың орташа температурасы, екеуі де Цельсий градусында. Мысалы, егер бір жерде ең суық айдың орташа температурасы -20 °C болса, ағаштардың тірі қалуы үшін ең жылы айдың орташа температурасы 11 °C (52 °F) немесе одан да жоғары болуы керек, себебі 1=9 − 0.1(−20) = 11. Норденшёльд сызығы Солтүстік жарты шардың құрлықтарының батыс жағалауларына жақын Кёппеннің сызығынан солтүстікке қарай, ал ішкі аймақтарда оңтүстікке қарай өтеді, сондай-ақ Азия мен Солтүстік Американың шығыс жағалаулары бойында шамамен бірдей ендікте орналасқан. Оңтүстік жарты шардағы Отты Жердің барлық бөлігі Норденшёльд жүйесінде полярлық аймақтан тысқары жатады, бірақ аралдың бір бөлігі (Ушуая, Аргентинаны қоса) Кёппеннің жүйесінде Антарктида аймағына жатады. 1947 жылы Холдридж бұл схемаларды жақсартты, биотемператураны анықтады: орташа жылдық температура, онда 0 °C (32 °F) төмен және 30 °C (86 °F) жоғары температуралар 0 °C деп есептеледі (өйткені бұл температуралар өсімдіктерге ешқандай әсер етпейді, олар тыныштап тұрады). Егер орташа биотемпература белгілі бір шекте болса, Холдридж климатты субполярлық (немесе альпілік, егер төмен температура биіктіктен туындаса) деп сипаттайды.
There have been several attempts at quantifying what constitutes a polar climate. Climatologist Wladimir Köppen demonstrated a relationship between the Arctic and Antarctic tree lines and the 10 °C (50 °F) summer isotherm; i. e., places where the average temperature in the warmest calendar month of the year is below the fixed threshold of 10 °C (50 °F) cannot support forests. See Köppen climate classification for more information. Otto Nordenskjöld theorized that winter conditions also play a role: His formula is 1=W = 9 − 0.1 C, where W is the average temperature in the warmest month and C the average of the coldest month, both in degrees Celsius. For example, if a particular location had an average temperature of in its coldest month, the warmest month would need to average 11 °C (52 °F) or higher for trees to be able to survive there as 1=9 − 0.1(−20) = 11. Nordenskiöld's line tends to run to the north of Köppen's near the west coasts of the Northern Hemisphere continents, south of it in the interior sections, and at about the same latitude along the east coasts of both Asia and North America. In the Southern Hemisphere, all of Tierra del Fuego lies outside the polar region in Nordenskiöld's system, but part of the island (including Ushuaia, Argentina) is reckoned as being within the Antarctic under Köppen's. In 1947, Holdridge improved on these schemes, by defining biotemperature: the mean annual temperature, where all temperatures below 0 °C (32 °F) (and above 30 °C (86 °F)) are treated as 0 °C (because it makes no difference to plant life, being dormant). If the mean biotemperature is between , Holdridge quantifies the climate as subpolar (or alpine, if the low temperature is caused by elevation).