Кіріспе

310 акр Алабама (АҚШ) Ұлттық парк қызметі басқаратын Рассел үңгірі ұлттық ескерткіші – АҚШ-тың солтүстік-шығыс Алабама штатында, Бриджпорт қаласына жақын орналасқан ұлттық ескерткіш. Ескерткіш 1961 жылдың 11 мамырында Ұлттық географиялық қоғамның 310 акр жерді американ халқына сыйға тартқан кезде құрылды. Қазір оны Ұлттық парк қызметі басқарып, күтіп ұстайды. Ұлттық ескерткіш 1966 жылдың 15 қазанында Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Рассел үңгірінің ерекше үлкен кіреберісі бар, оны мыңдаған жылдар бойы ежелгі үнді мәдениеттері баспана ретінде пайдаланған, шамамен б.з.д. 6500 жылдан бастап, АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы белгілі ең ерте адам қоныстану кезеңінен бастап, 1650 жылға дейін және еуропалық отарлау кезеңіне дейін. Ол негізінен маусымдық қысқы баспана ретінде қызмет еткен деп саналады. Адамдар айналасындағы орманнан азық-түлік жинап, аң аулап, балық аулап, құрал жасау үшін тас және аң терісін, ал от үшін отынды пайдаланған. Үңгірдің ішкі аумағына экскурсиялар ұйымдастырылады. 11,6 км (7,2 миль) ұзындығымен Рассел үңгірі Алабама штатындағы ең ұзын картаға түсірілген үшінші үңгір болып табылады. АҚШ-тың Ұзын үңгірлер тізімінде 90-шы орында, ал Әлемдік Ұзын үңгірлер тізімінде 314-ші орында тұрады. Қазір үңгірде үңгіршілікке рұқсат жоқ. Аумақта жаяу серуендеуге арналған жолдар бар, сонымен қатар бұл аймақ Солтүстік Алабама құс көшіп-қону жолының бір бекеті болып табылады.

Геология

Рассел үңгірі қашалған тас 300 миллион жыл бұрын аймақты жапқан ішкі теңіздің түбінде пайда болған. Материктердің қозғалысының нәтижесінде, осы әк тастың қалыптасу кезінде қазіргі Солтүстік-Шығыс Алабама аймағы экваторға өте жақын болған. Бұл аймақ қазір ылғалды климат аймағында орналасқан, бірақ 300 миллион жыл бұрын ол жайлы, тропикалық теңіз болған. Скелеттер мен қабықшалардан тұратын көміртекті шөгінділер бірте-бірте әк тасқа айналды. Атмосфералық көмірқышқыл газынан туындаған жаңбыр суы әк тастың бір бөлігін эрозиялап, үңгірдің пайда болуына себеп болды. Шамамен 9000-12000 жыл бұрын Доран шығанағының жанындағы төбедегі үңгірдің төбесі құлап, ойыс жасап, Рассел үңгірін ашты. Үңгірде алғашқы американдықтар қоныстанғанға дейін үңгірдің ішіндегі үлкен ағыс суының салдарынан тұруға болмады. Бірақ үңгірдің төбесінен құлаған тас ағыстың бағытын өзгертіп, үңгір еденінің бір бөлігін ашты. Алғашқы қоныстанғандар осы тегіс емес тас плиталардың үстінде өмір сүрді. Қоныстанғандардың қалдықтары мен төбеден құлаған шөгінділер еденді бірте-бірте көтерді. Еден ақырында 7-8 футқа (2,0-2,5 м) және жоғарғы кіреберіс жанында 30 футқа (9,0 м) дейін көтерілді. Үш кіреберіс "каноэ кіреберісі" деп аталады, ал қалған екеуі "пикник" және "шошқа кіреберісі" деп аталады. Жер астында 2,5 км (1,5 миль) жүріп, содан кейін Видоуз Крикке, ал одан әрі Теннесси өзеніне құятын табиғи бұлақ үңгірге ағып кіреді.

Архаикалық кезең (б.з.д. 1000 жылға дейін)

Бұл археологиялық қазбада мыңдаған жылдық тарихы бар ежелгі адамдардың іздері табылды. Жарақталған кремний ұштары мен костерден қалған көмір Рассел үңгірінің шамамен 10 мың жыл бұрын мекенделгенін көрсетеді. Қазіргі қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Гриффин Рассел үңгірін қысқы тұрақ деп қарастыруға бейім. Жиын-терімділік туралы жанама дәлелдерге жаңғақ пен тұқымдарды сақтауға арналған шұңқырлар, қабықтарды сындыру және жаңғақтарды ұнтақтауға арналған диірмендер мен иінтіректер, сондай-ақ жаңғақ тастары жатады. Бұл алғашқы үңгір тұрғындары аң ауында тиімді болған. Әйелдер етті қайнатып немесе қуырып дайындаған. Олар терілерді жұмсақ етіп, киім жасаған. Сүйектерден түрлі құралдар жасалған. Бұл жердегі адамдардың негізгі қаруы – тас ұшы бар қысқа сүңгі (атлатл – лақтыру таяғы арқылы лақтырылатын). Сүңгі ұштары үңгірге жақын әктаста түйін және тамыр түрінде кездесетін херттен жасалған. Херт пышақ және сырға салуға арналған құралдар жасауға да қолданылған. Адамдар сүйектерден инелер мен тігіштер жасады, олар теріден киім немесе себеттер тоқуға пайдаланылды. Сүйектің кішкентай бөліктерінен балық аулауға арналған ілмектер де жасалған. Бұл шөгінді қабатынан әшекейлік бұйымдар табылған жоқ. Себеттер мен ағаштан жасалған заттар, терілер сияқты басқа да бұйымдар жасалған болуы мүмкін, бірақ топырақ оларды сақтап қалмаған.

Ормандық кезең (б.з.д. 1000 - 500 жж.)

Б.з.б. 1000 жылдар шамасында Рассел үңгірін мекендеген жергілікті американдықтардың құрал-жабдықтарында күрт өзгерістер болды. Алғаш рет керамика пайда болды. Кішкентайрақ қару ұштары садақ пен жебелердің атлатл мен найзаны ығыстырғанын көрсетеді. Сүйектен жасалған құралдар одан да жетілдірілді. Басқа да тұрмыстық құралдар осы жерде бау-бақша шаруашылығының алғашқы белгілерін ұсынады. Сонымен қатар, сүйек және қабықшадан жасалған әшекей бұйымдар да табылды. Ормандық кезең бойында аң аурудың басқа қызметтер есебінен артуы байқалады. Осы кезеңде үңгір, әрине, аң ауру лагеріне айналды. Үңгірден тыс маусымдарда жергілікті тұрғындар, әдетте, басқа топтарға қосылып, Архаикалық кезеңдегіден үлкен жазғы ауылдарда тұрған. Бұл өзгерістер Шығыс АҚШ-тың барлық аймақтарында орын алып, Ормандық кезеңнің басталуын білдірді. Осы кезеңде адамдар топырақ үйінділі қабірлер салды, халық саны артты және сауда маңызға ие болды. Ормандық кезеңдегі Рассел үңгіріндегі артефакттардың пішіні мен стиліндегі өзгерістер кезең ішіндегі мәдени бөлімшелерді анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, кезеңнің алғашқы керамикасы матаның іздерімен безендірілген, ал кейінгі керамикасы оюлы ағаш ескектермен жасалған іздермен әсемделген.

Миссиссипп кезеңі (б.з. 500 жылдан кейін)

Вудленд кезеңінің аяқталуынан кейін (шамамен 500 ж.с.), жергілікті американдықтар Рассел үңгірін сирек пайдалана бастады. Көшпенді аңшылардың шағын топтары кейде Вудленд кезеңінде тұрғандардан өзгеше заттар қалдыратын. Бұл келушілер (Миссисипи мәдениетінің үйінді салушылары деп белгілі) тұрақты елді мекендерден келді. Олар Огайо және Миссисипи өзендерінің, сондай-ақ олардың салаларының құнарлы жазықтарында ауыл шаруашылығын жетілдіріп дамытты. Діни және саяси ұғымдарын көрнекті ету үшін олар үлкен топырақ үйінділер кешенін салды. Үңгірдегі соңғы адамдар шамамен 1000 ж.с. шамасында кетіп қалды.

Тарихи кезең

Ғасырлар өткен соң, Теннесси алқабының осы бөлігін чероки үнділері мекендеді. Олар және олардан кейін келген еуропалықтар бұл үңгірді көп пайдаланбады. Тұрақты елді мекендер пайда болғандықтан, Рассел үңгірі сияқты жерлер тек сирек, көбінесе аң аулау және сауда жасау үшін тоқтау орны ретінде ғана қолданылды. Олар қалдырған заттардың көп бөлігі жер бетіне жақын жерден табылмады. Табылған жалғыз заманауи тарихи жәдігер – металл балық ілгіші. Үңгірді қоршаған жер Доран шығанағы деп аталады, ол Расселдің жеңістігі болған Джеймс Доран атынан қойылған. 1956 жылы қазба жұмыстары мен есеп беруден кейін, бұл жер National Geographic Society қоғамы сатып алып, американ халқына сыйға берді. 1961 жылы Джон Ф. Кеннеди президенттігі кезінде бұл аймақ ұлттық ескерткіш деп жарияланды.

Археологиялық зерттеулер

Рассел үңгірі Оңтүстік-Шығыстағы тарихи дәуірге дейінгі барлық мәдениеттердің ең толық артефакт жазбаларын ұсынады. Археологиялық іздеу жұмыстары үңгірде қоныстанған адамдар туралы мәліметтерді ашты. Қазба жұмыстарынан шамамен екі тонна артефакт табылды. Осы табылған заттардың ішінде оттан қалған көмір, жануарлардың сүйектері (аң аулаудың қалдықтары және сүйек құралдар ретінде), найза және жебе ұштары, қыш сынықтары, сондай-ақ осы жерге жерленген бірнеше ересектер мен балалардың қалдықтары бар. Денелердің жасы нәрестеден 50 жасқа дейін жетеді. Бұл алғашқы қазба 6 фут (1.8 м) тереңдікке жетті. Говард Винтерс ұсынған тәжірибелік әдіс арқылы артефакттардың функционалдық категориялар (дайындау және өңдеу құралдары, тұрмыстық заттар, қару-жарақ) бойынша таралуын талдау, қару емес артефакттар мен қару-жарақ арасындағы қатынастың өте төмен екенін көрсетті. Бұл тұрақты қоныс жоқ, аң аулау лагерінің белгісі. Рассел үңгірінен алынған тарихқа дейінгі өмірдің картинасы археологиялық жазбалардың толық еместігіне және Рассел үңгірі тұрғындарының жылдық өмірлік циклының тек бір бөлігін көрсететіндіктен, толық емес болуы заңды.

Биология

Тарихи геология мен палеоботаника зерттеулері Шығыс Орман аймағының флорасы мен фаунасы мыңдаған жылдар бойы негізінен өзгеріссіз қалғандығын көрсетті. Бұл 19-ғасырдың басында еуропалық-американдықтардың келуінен кейін өзгерді. Олар ағаштарды ағаш өңдеу үшін және өмірленуге және коммерциялық шаруашылық жүргізуге жер ашу үшін кесті. Үңгірде қоңыр жарықанат пен солтүстік ұзын құлақты жарықанаттар қоныстанған. Үңгірдегі ағын суда скульпин деп аталатын балықтар бар. Айналасындағы жыландарға мысбас, ағаш құртқылы жылан, егеуқұйрық жылан және патша жылан жатады. Рассел үңгірі ұлттық ескерткішінің келушілеріне әртүрлі көрікті жерлер ұсынылады.

Гилберт Гросвенор қонақ орталығы

Орталықта қонақтар мұражай экспонаттарын тамашалай алады, тарихи алдындағы адамдардың өмір салты туралы деректі фильмдерді көре алады немесе сыйлық дүкенінен немесе кітап дүкенінен заттар сатып алады. Рассел үңгірі ұлттық ескерткішінің келушілер орталығы 1903 жылдан 1954 жылға дейін National Geographic Magazine журналының редакторы, ал 1920 жылдан 1954 жылға дейін National Geographic Society президенті болған Гилберт Хови Гровенордың есімімен аталады. Келушілер орталығы 1967 жылы ашылды.

Үңгірдегі баспана

Ұлттық саябақ қызметінің түсіндіруші рейнджерлері үңгірдегі панаға экскурсиялар жүргізеді. Үңгірдегі панаға тарихқа дейінгі топтар қоныстанған аймақтар кіреді және онда тұрғандардың қызметін көрсететін диорама бар. Үңгірдегі пана келушілер орталығынан шамамен 300 метр (274 ярд) қашықтықта орналасқан. Оған көтеріңкі ағаш жолмен жете аласыз.

Рассел үңгірі

Рассел үңгірі – Алабама штатындағы ең үлкен үңгір жүйелерінің бірі, онда 7 мильден (11 км) астам зерттелген өткелдер бар. Бірнеше сирек түрлердің (соның ішінде әлемде басқа еш жерде кездеспейтін шаян түрінің) табылуына байланысты, демалыс мақсатында үңгірге түсуге рұқсат етілмейді.

Жаяу жүру жолдары

Рассел үңгірінің ұлттық ескерткішіне келушілерге екі жол ұсынылады: Табиғат жолы – 0,6 миль (0,95 км) төселген жол және Арқалық жол – 1,2 миль (1,9 км) топырақ жол. Екі жол да орманды, жабайы гүлдерді және Монтегью тауын бақылауға жақсы мүмкіндік береді. Жол бойындағы белгілі бір жерлерде ежелгі американдықтар тамақ, құралдар және басқа да күнделікті қажеттіліктері үшін қолданған өсімдіктер кездеседі.

Американың түпкүлдіктер фестивалі

Жыл сайын мамыр айының бірінші демалыс күндері Рассел үңгірі ұлттық ескерткішінде Американың жергілікті халықтарының фестивалі өтеді. Фестиваль барысында әңгіме айту, билеу және Американың жергілікті халықтарының флейтасымен орындаулар ұсынылады. Сонымен қатар, шероки тайпасының лагерінің тарихи қайта жаңғыртуы жүргізіледі. Бұл шарада және жыл бойы басқа уақыттарда Американың жергілікті халықтарының тұрмыс салты мен қару-жарағы көрсетіледі. Қару-жарақ демонстрацияларына қыштан ұштар (жебе ұштарын) жасау, найза тастау үшін атлатл қолдану, сондай-ақ садақ және жебемен ату кіреді. Басқа демонстрацияларда ағаштан өрнек ойып жасау, қолмен қыш ыдыс жасау және от жағу көрсетіледі.

Солтүстік Алабамадағы құстар жолын

Рассел үңгірінің ұлттық ескерткіші Солтүстік Алабама құс ізінің солтүстік-шығыс айналымындағы 44-орын. Солтүстік Алабама құс ізі – бұл сөздің дәстүрлі мағынасындағы "жол" емес, Солтүстік Алабамадағы құстарды бақылауға қолайлы сипаттамаларымен таңдалған, көбінесе жол бойындағы тоқтау орны. Көптеген құс түрлері болғанымен, бұл жер танагерлер (жазғы танагер және қызыл танагер) мен сары мүңкілді куку үшін танымал. Көші-қон кезінде паркте шығыс бауырлар мен бауыршақтың кез келген түрін кездестіруге болады. Ән салайтын құстарды бақылауға ең жақсы уақыт – көктем, жаз және күз.