Кіріспе

Мамонт үңгірінің ұлттық паркі – АҚШ-тың Кентукки штатының оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан ұлттық парк. Ол әлемдегі ең ұзын үңгір жүйесі саналатын Мамонт үңгірінің бір бөлігін қамтиды. Парк негізінен Эдмонсон округінде орналасқан, ал кішкентай аудандары шығысқа қарай Харт және Баррен округтеріне дейін созылады. Парк арқылы Жасыл өзен ағып өтеді, ал оның саласы – Нолин өзені, парктің ішінде Жасыл өзенге құяды. 1972 жылы Мамонт үңгірі мен солтүстікке қарайғы Флинт қыртысы астындағы одан да ұзын жүйе арасында байланыс табылғаннан бастап, бұл үңгір жүйесі Мамонт-Флинт қыртысы үңгір жүйесі деп аталады. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, 426 мильден (686 км) астам өткелдер зерттелген, бұл Мексиканың Sac Actun су асты үңгірінен – екінші ең ұзын үңгір жүйесінен 1,5 есе ұзын. Парк 1941 жылдың 1 шілдесінде, аймаққа әлі де әсер етіп келе жатқан, жиі даулы жерді иелену рәсімдерінен кейін ұлттық парк ретінде құрылды. 1981 жылдың 27 қазанында ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді, 1990 жылдың 26 қыркүйегінде – халықаралық биосфералық қорық, ал 2021 жылдың 28 қазанында – Халықаралық қараңғы аспан паркі мәртебесін алды.

Геология

Мамонт үңгірі Миссисипп кезеңіне жатқан қалың әктас қабаттарында қалыптасқан, үстіне құмтас қабаты жабылып, жүйені ерекше тұрақты еткен. Оның 644 шақырымнан астам өткелдерді қамтитыны белгілі. Үлкен жартастың астындағы стратиграфиялық тізімдегі әктас қабаттары, қырқалардың төменгі тереңдігі бойынша, Гиркин формациясы, Сент-Женевьев әктасы және Сент-Луис әктасы ретімен орналасқан. Мысалы, тарихи турда көрінетін Үлкен Үңгірдің кең өткелі Гиркиннің төменгі және Сент-Женевьев формациясының үстінде орналасқан. Әктастың әрбір негізгі қабаты геологиялық бірліктер мен кішібірліктерге бөлінеді. Үңгірлерді зерттеудің бір саласы – стратиграфияны үңгірлерді зерттеушілер жасаған карталармен салыстыру. Бұл сынама ұңғымаларын бұрғылау және өзектік үлгілер алу қажеттілігінсіз, әртүрлі қабаттардың шекараларының шамамен үш өлшемді картасын жасауға мүмкіндік береді. Жоғарғы құмтас қабаты судың өтуіне салыстырмалы түрде кедерілді: ерекшелік – тік жарықтардың пайда болуы. Бұл қорғаныш функциясы үңгір жүйесінің көптеген ескі, жоғарғы өткелдерінің өте құрғақ болуын қамтамасыз етеді, онда сталактиттер, сталагмиттер немесе даму үшін ағып тұратын немесе тамшылап түсетін суды қажет ететін басқа да құрылымдар жоқ. Дегенмен, құмтас қабаты парктегі көптеген жерлерде, мысалы, Мұздатылған Ниагара бөлмесінде еріп, эрозияға ұшыраған. Әктас пен құмтастың арасындағы байланысты аңғардың түбінен қырқаларға дейін жол жүріп табуға болады: әдетте, қырқаның үстіне жақындағанда, ашық тау жыныстарының құрамы әктастан құмтасқа дейін анық биіктікте өзгереді. Парктің оңтүстік аймағындағы бір аңғардың түбінде үлкен шұңқыр пайда болған. Седар шұңқыры деп аталатын бұл шұңқырға бір жағынан кішкентай өзен ағып кіріп, екінші жағынан қайта жер астына кетеді.

Сапарға

Ұлттық парк қызметі келушілерге бірнеше үңгірлерді аралап көруге мүмкіндік береді. Үңгірдің ең танымал нысандары, мысалы, Гранд-авеню, Тоңазытқан Ниагара және Майлы адамның қиындығы, бірден алты сағатқа дейінгі ұзақтықтағы жарықтандырылған турларда көрініс табады. Тек келушілердің парафин шамдарымен жарықтандырылатын екі тур электр жарығымен жабдықталған маршруттарға танымал балама болып табылады. Бірнеше "жабайы" турлар үңгірдің дамыған бөліктерінен ыстық шұңқырлар мен шаңды туннельдерге қарай бағытталған. Үңгірдің ең әйгілі көрікті жерлерінің бірі – Эхо өзені бойынша тур, онда келушілер жер асты өзенімен қайықпен саяхаттайтын. Логистикалық және экологиялық себептермен 1990 жылдардың басында бұл тур тоқтатылды. Мамонт үңгірінің бас кеңсесі мен келушілер орталығы Мамонт үңгірінің тас жолында орналасқан. Паркке I-65 тас жолының 48-шы шығу арқылы тікелей кіруге болады. Тас жол парк ішінде солтүстіктен Кентукки штатының 70-ші жолымен және оңтүстіктен Кентукки штатының 255-ші жолымен жалғасады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Адамзат тарихының Мамонт үңгірімен байланысы бес мың жылға созылады. Мамонт үңгірінен немесе аймақтағы басқа үңгірлерден XIX және XX ғасырларда бірнеше жергілікті американдықтардың қалдықтары табылды. Көптеген мүмиялар мақсатты жерлеудің мысалы болып табылады, Колумбқа дейінгі жерлеу салты туралы мол дәлелдер бар. 1935 жылы үлкен тас астында еркек адамның сүйегі табылды, бұл мақсатты жерлеуден өзгеше жағдайды көрсетті. Тас жылғалысып, оны тіреген қиыршық тастарға кедергі келтіріп, Колумбқа дейінгі кеншінің үстіне құлап кеткен. Ежелгі құрбанның қалдықтары "Жоғалған Джон" деп аталды және 1970 жылдарға дейін көпшілікке көрсетілді, содан кейін сақтау мақсатында және сонымен қатар жергілікті американдықтардың қалдықтарын көпшілікке көрсетуге қатысты туындаған саяси сезімталдықтарға байланысты Мамонт үңгіріндегі құпия жерге қайта жерленді. 1950 жылдардың соңында Вашингтон университетіндегі (Сент-Луис) Патти Джо Уотсон басқаруымен жүргізілген зерттеулер аймақтағы үңгірлерді зерттеген және пайдаланған соңғы архаикалық және ерте ормандардың өмірін жарыққа шығарды. Үңгірдің тұрақты ортасында сақталған диеталық деректер Уотсон мен басқаларға үлгілердің жасын анықтауға мүмкіндік берген көміртектік сынақтарды берді. Олардың құрамын талдау, сондай-ақ Уотсонның пионерлік жұмысы, бірнеше мың жыл бойы әртүрлі мәдениеттердің диетасындағы өсімдіктер мен еттің салыстырмалы мөлшерін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл талдау аңшы-жинаушы мәдениеттен өсімдіктерді өсіруге және егіншілікке қарай біртіндеп өтуді көрсетті. Мамонт үңгіріндегі археологиялық зерттеулерде қолданылған тағы бір әдіс – «эксперименталды археология» болды, онда қазіргі зерттеушілер үңгірге ежелгі мәдениеттердің қалған құрал-жабдықтары таралған көптеген бөліктерінде қолданылған технологияны пайдалана отырып жіберілді. Мақсаты – ғалымдарды ұқсас физикалық жағдайға қойып, үңгірді зерттеген ежелгі адамдардың қандай қиындықтарға тап болғанын түсіну болды. Үңгірлердегі ежелгі адам қалдықтары мен артефакттар әртүрлі федералды және мемлекеттік заңдармен қорғалады. Жаңадан табылған артефакт туралы анықталатын ең маңызды фактілердің бірі – оның нақты орналасқан жері мен жағдайы. Тіпті ерте заманғы артефактты аз ғана жылжыту зерттеу тұрғысынан оны бұзады. Зерттеушілер археологиялық дәлелдерге кедергі келтірмеу үшін тиісті оқытылады және үңгірдің кейбір аймақтары тіпті тәжірибелі зерттеушілер үшін де, егер сапардың мақсаты сол аймақта археологиялық зерттеулер болмаса, қол жетімсіз болып қалады. Мамонт үңгірінің тарихи кіреберісі арқылы қол жетімді үңгірдің бөлігінде табылған қалдықтардан басқа, Флинт Ридждегі жүйедегі тұз үңгірінен американдықтардың қолданған құмыралы шамдардың қалдықтары, сондай-ақ суреттер, қымыз сынықтары және тоқылған шөптен жасалған мокасин аяқ киімдері сияқты басқа да артефакттар табылды.

Ең ерте жазба тарих

1791 жылғы 10 қыркүйекте Филадельфияда Уильям Поллард "Полард зерттеуі" деп аталатын жерді сату шарты бойынша сатты. 1796 жылғы 3 маусымда Англияның Йоркшир қаласынан келген британдық-американдық саудагер Томас Лэнг кіші, Бэйкон ағысының солтүстік жағалауы мен Грин өзені арасындағы "Полард зерттеуі" жерін 4 116 фунт стерлинг 13 шиллинг 0 пенни (4 116,65 фунт стерлинг) үшін сатып алды. 1812 жылғы соғыс кезінде бұл жер жергілікті округтік салық талабына байланысты қолдан шықты. Аңыз бойынша, Мамонт үңгірін алғашқы болып 1797 жылы Джон Хоучин немесе оның інісі Фрэнсис Хоучин зерттеген. Аң аулап жүргенде Хоучин жараланған аюды Грин өзеніне жақын үңгірдің кең кіреберісіне дейін қуған. Хоучин отбасының әңгімелерінде Джон Декатур "Джонни Дик" Хоучиннің үңгірді ашқандығы айтылады, бірақ бұл күмәнді, себебі Джонни Дик 1797 жылы 10 жаста болған және осы жаста аю аулауға шығуы екіталай. Оның әкесі Джон отбасының бұл тармағынан шыққан ықтимал үміткер, бірақ Мамонт үңгірін ашқанға ең үміткер Фрэнсис "Фрэнк" Хоучин, оның жері ағасы Джонның жерінен үңгір кіреберісіне жақын болған. Сондай-ақ, олардың ағасы Чарльз Хоучин, шебер аңшы және тұзақшы болғандықтан, сол аюды атып, үңгірге қуған адам болуы мүмкін деген де пікір бар. Чарльздің талабына күмән тудыратыны – ол 1801 жылға дейін Иллинойста тұрған. Бруккер мен Уотсонның "Ең ұзын үңгір" атты еңбегі бұл әңгімеге қарсы тұрып, үңгірдің "одан бұрыннан белгілі болғанын" айтады. Мамонт үңгірінің кіреберісі табылар алдында аймақтағы басқа да үңгірлер белгілі болған. Тіпті Фрэнсис Хоучиннің өзінде Грин өзенінің иілісінде орналасқан, Мамонт үңгірінің басты кіреберісінен бір шақырымдай жердегі Тернхол деп аталатын үңгір кіреберісі болған. Бұл тарихи кіреберіс алғаш рет 1798 жылы Валентин Саймонс есімімен тіркелген және зерттелген. Саймонс Мамонт үңгіріндегі тұзтас қорын игеруге кіріскен. Хоучин және кейін Хендерсон отбасыларынан жеткен әңгімелерге сәйкес, Джон Хоучин аң аулап жүргенде аю оған қарсы шабуыл жасап, оны қуып жетеді. Ол аюдан қорғану үшін үңгірге қашып кіргенде кіреберісті тапқан.

19 ғасыр

Валентин Саймонмен серіктесіп, 1812 жылғы соғыс кезінде Мамонт үңгірінің тұзтас қоры, 1807 жылғы Джефферсон эмбарго актісіне байланысты маңызды болды, ол барлық сыртқы сауданы тыйымдады. Блокада американдық әскерін тұзбен, ал одан кейін оқ-дәрімен қамтамасыз етуден айырды. Нәтижесінде, тұзтастың ішкі бағасы өсті және Мамонт үңгірі сияқты үңгірлерден алынған нитраттар негізіндегі өндіріс пайдалырақ болды. 1812 жылдың шілдесінде үңгір Саймон мен басқа иелерінен Чарльз Уилкинс және Филадельфиялық инвестор Хайман Грац сатып алды. Көп ұзамай, үңгірде кальций нитраты өнеркәсіптік деңгейде қазыла бастады, 70 құлдан тұратын жұмыс күші топырақтан нитратты шығаруға арналған құралдарды жасау және пайдалану үшін, сондай-ақ үңгірдің тереңдігінен алынған шикі топырақты орталық өңдеу орнына тасымалдау үшін жұмыстандырылды. Үңгірдегі үлестің жартысы он мың долларға бағаланды (2020 жылы 150 000 долларға жуық). Соғыс аяқталғаннан кейін бағалар төмендеді, жұмыс тоқтатылды және бұл жер жақын маңдағы американдық мумияға байланысты шағын туристік орталыққа айналды. Уилкинс қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері үлесін Гратцке сатты. 1838 жылдың көктемінде Гратц ағайындары үңгірді Франклин Горинге сатты, ол Мамонт үңгірін таза туристік нысан ретінде пайдалануды жоспарлады, себебі тұзтас нарығы құлдыраған еді. Горин құл иесі болды және құлдарын экскурсия жетекшілері ретінде пайдаланды. Стивен Бишоп осы құлдардың бірі болды және Мамонт үңгірі туралы адамзат біліміне маңызды үлес қосып, үңгірдің ең танымал тарихи тұлғаларының біріне айналды. 1840 және 1850 жылдары үңгірдің африкалық-американдық құлы және жетекшісі Стивен Бишоп үңгірдің кеңейтілген карталарын жасаған алғашқы адамдардың бірі болды және үңгірдің көптеген ерекшеліктеріне ат қойды. Франклин Горин 1838 жылы Стивен Бишопты Мамонт үңгірімен таныстырды. Бишоптың өлімінен кейін Горин былай деп жазды: "Мен үңгірге әйгілі және ұлы Стефанды жетекші етіп тағайындадым, ол жаңа ашылулар жасауға көмектесті. Ол Түпсіз шұңқырды ең алғаш кесіп өткен адам болды, және менің білуімше, Гориннің күмбезінің түбінде ол, мен және тағы бір есімді ұмытып қалған адам болдық". "Стефан Түпсіз шұңқырды кесіп өткеннен кейін біз осы нүктеден кейін белгілі болған үңгірдің барлық бөлігін аштық. Осы жаңалықтарға дейін барлық қызығушылық 'Ескі үңгір' деп аталатын жерге шоғырланған, бірақ қазір көптеген жерлер аз белгілі, бірақ Стивен айтқандай, олар 'ұлы, қараңғы және ерекше' болды". 1839 жылы Луисвилл қаласынан Джон Кроган Мамонт үңгірінің иелігін, Бишопты және оның басқа құлдарын бұрынғы иесі Франклин Горинден сатып алды. 1842-1843 жылдары Кроган үңгірде туберкулез ауруханасын ашты, оның булары пациенттерді емдейді деп сенді. Сол кездегі кең таралған туберкулез эпидемиясы 1849 жылы доктор Кроганның өмірін қиды. 1866 жылы Мамонт үңгірінің ішінен алғашқы фотосуреттерді Цинциннати қаласынан (Огайо штаты) келген фотограф Чарльз Уолдак жасады, ол магнийлік флеш фотосуреті деп аталатын өте қауіпті әдіс қолданды. 19 ғасыр бойы Мамонт үңгірінің даңқы артып, ол халықаралық деңгейде танымал болды. Сонымен қатар, үңгір Роберт Монтгомери Бёрд, Рев. Роберт Дэвидсон, пастор Хорас Мартин, Александр Кларк Буллитт, Натаниел Паркер Уиллис (1852 жылдың маусымында келген), Байард Тейлор (1855 жылдың мамырында), Уильям Стэмп Форвуд (1867 жылдың көктемінде), табиғат зерттеушісі Джон Мьюр (1867 жылдың қыркүйек айының басында), пастор Хорас Картер Хови және басқалар сияқты 19 ғасырдың жазушыларының назарын аударды. Мамонт үңгірінің өсіп келе жатқан даңқының нәтижесінде, актер Эдвин Бут (оның ағасы Джон Уилкс Бут 1865 жылы Авраам Линкольнды өлтірді), әнші Дженни Линд (1851 жылдың 5 сәуірінде үңгірге келді) және скрипкашы Оле Булл сияқты танымал адамдар бұл жерге келді, олар үңгірдің бірінде концерт берді. Үңгірдегі екі зал "Бут амфитеатры" және "Оле Буллдың концерт залы" деп аталды.

ХХ ғасырдың басында: Кентуккидегі үңгірлердегі соғыс

Үңгір елінің топырағының қиындығы мен кедейлігі ауыл шаруашылығының қиындықтарын тудырды, бұл жақын маңдағы кіші үңгірлердің жергілікті иелеріне коммерциялық пайдалану мүмкіндіктерін көруге әсер етті, әсіресе Мамонт үңгірінің туристік тартымдылық ретінде сәттілігін ескере отырып. "Кентукки үңгір соғыстары" – туристердің ақшасы үшін жергілікті үңгір иелері арасындағы қатал бәсекелестік кезеңі болды. Олар басқа жеке үңгірлерге қонақтарды алдап тарту үшін түрлі амалдар қолданды. Мамонт үңгіріне апаратын жолдарға шатастыратын белгілер орнатылды. Автомобильдер кеңінен қолданыла бастаған кезде, басқа жеке үңгірлердің өкілдері ("капперлер" деп аталды) туристердің машинасына секіріп, жолаушыларды Мамонт үңгірі жабық, карантинде, құлап кеткен немесе басқаша қолжетімсіз деп сендіруге тырысты. 1906 жылы Мамонт үңгіріне Браунсвиллде (Кентукки штаты) құлып және бөгет салыну арқылы кемемен кіру мүмкіндігі пайда болды. 1908 жылы жас неміс кенші-инженері Макс Кемпер Нью-Йорк арқылы үңгірге келді. Кемпер техникалық колледжді бітірген еді және оның отбасы оған диплом алған құрметіне шетелге саяхат жасауға жіберді. Бастапқыда Мамонт үңгірінде екі апта өткізуді жоспарлаған Кемпер бірнеше ай бойы зерттеулермен айналысты. Мамонт үңгірінің гиді Эд Бишоптың көмегімен Кемпер Мамонт үңгірінің көптеген шақырымдарын өте дәл инструменталды зерттеу жүргізді, соның ішінде көптеген жаңа жаңалықтар ашты. Хабарлама бойынша, Кемпер үңгірдің үстіндегі жер бетін де зерттеген: бұл ақпарат үңгірге басқа кіреберістер ашуға көмектесті, сияқты Вайолет Сити кіреберісі. Кроган отбасы Кемпердің картасының топографиялық бөлігін жасырды және оның бүгінгі күнге дейін сақталғаны белгісіз, бірақ Кемпердің жұмысының үңгір картасы бөлігі дәл үңгір картографиясының үлкен жетістігі болып саналады: тек 1960 жылдардың басында және қазіргі кездегі зерттеу кезеңінің басталуымен ғана бұл жолдар одан да дәл зерттеліп, картаға түсірілді. Кемпер Берлинге қайтып келді және 1906 жылы Браунсвиллде бөгет салынуы үңгірдің толық гидрологиялық зерттеуін жүргізуге мүмкіндік бермейтінін атап өтті. Мамонт үңгірінің гидрогеологиялық жағдайын еңбектеп сипаттаған Мартель Мамонт үңгірінің тұз және Colossal Caves үңгірлерімен байланысты болуы мүмкін деген болжам жасады: бұл Мартельдің сапарынан кейін 60 жыл өткен соң ғана расталмайтын еді. 1920 жылдардың басында Джордж Моррисон Кроган отбасының меншігінде емес жерлерде Мамонт үңгіріне бірнеше кіреберістер жасады. Кемпер, Бишоп және басқалар жүргізген Кроганның құпия зерттеулерінен алынған деректердің жарияланбауы, үңгірдің географиялық аумағын анықтауға қолайлы болмауына байланысты, Кроганның көп жылдар бойы Мамонт үңгірінің өздеріне тиесілі емес жерлерінің астындағы бөліктерін көрсеткені анық болды. Сотқа шағымдар келіп түсті және бір кезде үңгірге кіретін әртүрлі кіреберістер бір-бірімен тікелей бәсекелесіп жұмыс істеді. 20 ғасырдың басында Флойд Коллинз Флинт Ридж үңгірлер жүйесін зерттеумен он жыл айналысты (осы зерттеулердің ең маңызды мұрасы Флойд Коллинздің Кристалл үңгірін табуы және тұз үңгіріндегі зерттеулері болды) 1925 жылы Кентукки штатындағы құм үңгірінде қайтыс болғанға дейін. Құм үңгірін зерттеу кезінде ол тар жолда жүргенде аяғына тас түсіп, аштықтан өлгенге дейін құтқаруға үлкерілмеді. Коллинсті құтқаруға жасалған әрекеттер бұқаралық ақпарат құралдарында сенсация тудырды; осының нәтижесінде 1941 жылы Мамонт үңгірінің ұлттық паркін құруға бастаушылық еткен белгілі Кентукки тұрғындарының қозғалысы пайда болды.

Ұлттық парк қозғалысы (19261941)

Кроган мұрагерлерінің соңғысы қайтыс болған кезде Кентуккидің бай азаматтары арасында Мамонт үңгірі ұлттық паркін құру туралы қозғалыс күшейді. 1924 жылы жеке тұлғалар Мамонт үңгірі ұлттық паркі қауымдастығын құрды. Парк 1926 жылдың 25 мамырында бекітілді. Аймақтағы кейбір шаруа қожалықтарын қайырымдылық қаражатымен сатып алды, ал ұсынылған ұлттық парк шекарасындағы басқа жерлер иелену құқығы арқылы алынды. Американың сирек қоныстанған батысындағы ұлттық парктерден өзгеше, Мамонт үңгірі ұлттық паркін құру үшін мыңдаған адамдар көшіп кетуге мәжбүр болды. Мүлікті иелену ісі көбінесе ашу-ызаға толы болды, жер иелеріне олар жеткіліксіз деп санайтын сома төленді. Осыдан туған наразылық сезімі әлі де аймақта сақталып тұр. Заңдық себептерге байланысты, жеке қауымдастық жерді иеленген кезде, федералды үкімет тазартылған шаруа қожалықтарын қалпына келтіруге немесе дамытуға тыйым салынды: бұл ереже 1933 жылдың 22 мамырынан 1942 жылдың шілдесіне дейін "көптеген ең көптеген төрт" CCC лагерінің жұмыс істеуімен айналып өтілді. Ұлттық парктер қызметінің мәліметінше, "1936 жылдың 22 мамырына қарай 27 402 акр жер сатып алынып, Ішкі істер министрімен келісілді. 1941 жылдың 1 шілдесінде, кемінде 45 310 акр (600-дан астам учаске) жиналғанда, бұл аудан ұлттық парк деп жарияланды". Басқарушы Хоскинс кейінірек 1938 жылдан бастап әр жылдың 20 сәуірінде немесе оған жуық уақытта бағыт үйіне келетін Пит есімді жазғы танагер туралы жазды. Құс бағытшылардың қолынан тамақ жеп, келушілерге қуаныш сыйлап, содан кейін өзінің толық үйретілмеген жұбайына да тамақ берді.

Ұлттық парктің пайда болуы (1941)

Мамонт үңгірінің ұлттық саябағы 1 шілдеде 1941 жылы ашылды. Сол жылы Ұлттық спелеологиялық қоғам құрылды. Ескі қауымдастықтың екінші әрекет етуші суперинтенданты Р. Тейлор Хоскинс, алғашқы ресми суперинтендант болды және ол 1951 жылға дейін осы қызметте қалды. 1941 жылдан бері келушілерге жабық болған Жаңа кіреберіс 1951 жылдың 26 желтоқсанында қайта ашылды, ол «Мұзды Ниагара» экскурсиясының басталу орны болды.

Ең ұзын үңгір (1954-1972)

1954 жылға қарай Мамонт үңгірі ұлттық паркінің жер қорымы, оның сыртқы шекарасы ішіндегі барлық жерді қамтыды, екі жеке меншіктегі учаскеден басқа. Олардың бірі, ескі Ли Коллинз шаруашылығы, Кентукки штатының Ат үңгіріндегі Гарри Томасқа сатылды, ал оның немересі Уильям "Билл" Остин Коллинз кристалл үңгірін ұлттық паркпен тікелей бәсекелесіп, оған жол салуға мәжбүр болған көрмелік үңгір ретінде басқарды. 1954 жылдың ақпан айында Остин шақыруымен Ұлттық спелеологиялық қоғамның басшылығымен екі апталық экспедиция ұйымдастырылды: бұл экспедиция C 3, немесе Коллинз кристалл үңгірі экспедициясы деп аталды. C 3 экспедициясы алдымен Роберт Хальмидің 1954 жылғы шілдедегі "True Magazine" журналында жарияланған фотоэссесінен, содан кейін Джо Лоуренс, кіші (сол кездегі Ұлттық спелеологиялық қоғамның президенті) және Роджер Бруккердің "The Caves Beyond: The Story of the Collins Crystal Cave Expedition" атты экспедиция туралы екі бірінші тұлғадан баяндамасынан көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Экспедиция Кристалл үңгіріндегі өткелдердің Мамонт үңгіріне қарай созылатынын, кем дегенде Кристалл үңгірінің шекарасын асып түсетінін нақты дәлелдеді. Алайда, зерттеушілер бұл ақпаратты жақсы сақтады: Ұлттық парк қызметі барлауға тыйым сала қоюынан қорқынышты. 1955 жылы Кристалл үңгірі зерттеу арқылы Белгісіз үңгірмен байланыстырылды, бұл Флинт Ридж жүйесіндегі алғашқы байланыс болды. C 3 экспедициясының кейбір қатысушылары C 3 экспедициясы аяқталғаннан кейін де зерттеулерін жалғастыруды қалап, Остин, Джим Дайер, Джон Дж. Лехрбергер және Э. Роберт Поль басшылығымен Флинт Риджді зерделеу тобын құрды. Бұл ұйым 1957 жылы Үңгірлерді зерттеу қоры ретінде тіркелді. Ұйым үңгірлерді зерттеушілердің қызметін түпнұсқа академиялық және ғылыми зерттеулерді қолдау арқылы заңдастыруға тырысты. Осы кезеңде Мамонт үңгірін зерттеген белгілі ғалымдардың қатарында Патти Джо Уотсон бар (тарихи алды кезең туралы бөлімді қараңыз). 1961 жылдың наурыз айында Кристалл үңгірінің жері Ұлттық парк қызметіне 285 000 долларға сатылды. Сонымен қатар, Ұлы Оникс үңгірінің жері, қалған жалғыз жеке меншік учаскесі, 365 000 долларға сатып алынды. Үңгірлерді зерттеу қорына Ұлттық парк қызметімен өзара түсіністік туралы меморандум арқылы зерттеу жұмыстарын жалғастыруға рұқсат берілді. Колоссал үңгірі 1960 жылы зерттеу арқылы Салтс үңгірімен, ал 1961 жылы Колоссал тұз үңгірі ұқсас Кристалл Белгісіз үңгірімен байланыстырылды, Флинт Риджінің көп бөлігінің астында бір үңгір жүйесі құрылды. 1972 жылға қарай Флинт Ридж үңгір жүйесі 139 км (86,5 миль) ұзындықта зерттелді, бұл оны әлемдегі ең ұзын үңгір етті.

Флинт-Мамонт байланысы (1972)

1960 жылдары Үңгірлерді зерттеу қорының (CRF) барлау және картографиялық топтары Флинт Ридж үңгірлер жүйесінде Хоучинс аңғарының астына өтетін және Мамонт үңгіріндегі белгілі өткелдерден 800 фут (244 м) қашықтықта болатын жолдар тапты. 1972 жылы CRF бас картографы Джон Уилкокс екі үңгірді ақыры қосу үшін белсенді бағдарламаны іске қосты, Флинт Ридж жағынан бірнеше экспедиция ұйымдастырды, сондай-ақ Мамонт үңгіріндегі іздерді зерттеді. 1972 жылдың шілде айында Флинт Ридж үңгірлер жүйесінің тереңдігінде Патриция Кроутер, дене бітімі жұқа болғандықтан, кейін "Тар жол" деп аталған тар каньоннан өтіп өтті, ол үлкен үңгіршілерге сүзгі рөлінде болды. 1972 жылдың 30 тамызында Уилкокс, Кроутер, Ричард Зопф және Том Бруккер "Тар жолдан" өткеннен кейін, Мамонт үңгірі бағытына бағытталған жебемен өзен өткелінің қабырғасына "Пит Х" деген жазуды тапты. Бұл есімді 1930 жылдары үңгірді зерттеумен айналысқан Уорнер П. "Пит" Хансон жазған деп саналады. Хансон Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан. Зерттеушілер бұл өткелді Хансонның жоғалған өзені деп атады. Соңында, 1972 жылдың 9 қыркүйегінде Уилкокс, Кроутер, Зопф, Гэри Эллер, Стивен Уэллс және Кливленд Пинникс (Ұлттық саябақтар қызметінің рейнджері) құрамындағы алты адамнан тұратын CRF тобы Хансонның жоғалған өзенімен ағыс бойынан төмен қарай ілесіп, Мамонт үңгірінің Каскад залындағы Эхо өзенімен байланысын тапты. Флинт Ридж және Мамонт үңгірі жүйелерін біріктіру арқылы "спелеологияның Эвересті" бағындырылды. Біріктірілген үңгір жүйесі 232 км зерттелген өткелдерді және он төрт кіреберісті қамтиды.

Жақында ашылған жаңалықтар

Мамонт үңгірі мен кішігірім үңгірлер немесе үңгір жүйелері арасындағы қосымша байланыстар жасалды, атап айтқанда 1979 жылы жақын орналасқан Джоппа қырқасының астындағы Проктор/Моррисон үңгіріне дейін. Проктор үңгірін Азамат соғысы кезінде Одақ әскерінен дезертир болған Джонатан Дойл ашқан, ал кейіннен Мамонт үңгірі темір жолына тиесілі болды, содан кейін CRF оны зерттеді. Моррисон үңгірін 1920 жылдары Джордж Моррисон тапқан. Бұл байланыс Мамонт үңгірін зерттеу шекарасын оңтүстік-шығысқа қарай кеңейтті. Сонымен қатар, парктен тыс жерде Central Kentucky Karst Coalition (CKKC) деп аталатын тәуелсіз топ жасаған жаңа ашылулар парктің шығысындағы Роппел үңгірінің ондаған шақырымдарын зерттеуге мүмкіндік берді. 1976 жылы ашылған Роппел үңгірі 1983 жылдың 10 қыркүйегінде Мамонт үңгірі жүйесінің Проктор/Моррисон бөлігімен қосылғанша, елдегі ең ұзын үңгірлер тізіміне енген болатын. Бұл байланысты CRF және CKKC зерттеушілерінің аралас екі тобы жасады. Әр топ жеке кіреберіс арқылы кірді және ортада кездесіп, содан кейін қарама-қарсы кіреберіспен шығу үшін бір бағытта қозғалды. Нәтижесінде, зерттелген жалпы ұзындық 483 шақырымға (300 миль) жуық болды. 2005 жылдың 19 наурызында Эудора қырқасының астындағы кішкентай үңгірден жүйенің Роппел үңгір бөлігіне қосылу зерттелді, бұл Мамонт үңгірі жүйесінің белгілі ұзындығына шамамен 4.8 шақырым (3 миль) қосты. Жаңадан табылған үңгірдің кіреберісі, енді "Гувер кіреберісі" деп аталады, 2003 жылдың қыркүйегінде Алан Канон мен Джеймс Уэллс тапқан. Содан бері жасалған жаңа ашылулар оның жалпы ұзындығын 644 шақырымнан (400 миль) асырды. Қазіргі кезде Фишер Ридж үңгір жүйесінің 211 шақырымы (131 миль) картаға түсірілген. Зияратшылар орталығынан 11 шақырым (7 миль) қашықтықта Алмаз үңгірлері орналасқан. Мұнда Кентукки штатының Парк-Сити қаласындағы Беллс Таверн теміржол аялдамасынан Алмаз үңгірлері мен Мамонт үңгіріне келушілерді тасымалдау үшін пайдаланылған дилижанс көрсетіледі.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Мамонт үңгірі ұлттық паркі ылғалды субтропиктік климатқа (Cfa) ие. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мәліметтері бойынша, Мамонт үңгірі ұлттық паркіне келушілер орталығындағы өсімдіктердің қырысу төзімділігі аймағы, 722 фут (220 м) биіктікте 6b, ал орташа жылдық ең төменгі температурасы 3,2 °F (-16 °C) құрайды.

Атауы

Үңгірдің атауы кіреберісінің ішіндегі Ротондаға қосылатын өте кең және ұзын жолдарға сілтеме жасайды. Бұл атау үңгірдің кең жүйесі толық зерттелмей және картаға түсірілмей тұрып, ұзын бойлы өткелдердің көптігін ашу үшін пайдаланылған. Мамонт үңгірінде ешқашан жүнді мамонттың қаңқасы табылған емес, және үңгірдің атауының осы жойылып кеткен жануармен ешқандай қатысы жоқ.

Жалпы сілтемелер

Бридуэлл, Маргарет М. (Бридуэлл 1952) Мамонт үңгірі ұлттық паркінің тарихы, Кентукки: ғылыми тарихтың 11-ші басылымы, 1971 жыл. (Бірінші басылымның авторлық құқығы 1952 жыл.) ISBN жоқ. Хоскинс, Р. Тейлор «Тұрақты келуші» – Бірінші парк бастығы Р. Тейлор Хоскинс «Пит» есімді үйретілген сары танаулы құстың (Piranga rubra) жыл сайынғы сапарларын сипаттайды. «The Regional Review» журналы, VII том, 1 және 2 (1941 жылғы шілде-тамыз). Хьюви, Хорас Картер (Хьюви 1880) 1880 жылы Мамонт үңгіріндегі жүз миль: Американың ең танымал үңгірінің алғашқы зерттелуі. Уильям Р. Джонстың кіріспесімен. Голден, Колорадо: Outbooks. (Авторлық құқығы 1982 жыл). Хьюви, Хорас Картер Кентуккидегі Мамонт үңгіріне арналған Хьювидің нұсқаулығы: Регламенттік маршруттар бойынша практикалық кеңес. (John P. Morton & Company, Луисвилл, Кентукки, 1909). Толық мәтін көшірмесі. Уотсон, Ричард А., ред. (Уотсон 1981) Үңгірлерді зерттеу қоры: бастауы және алғашқы он екі жыл, 1957–1968. Мамонт үңгірі, Кентукки: Үңгірлерді зерттеу қоры.

Бруккер сериясы

Роджер В. Бруккер төрт ғылыми-танымдық кітаптың және Мамонт үңгір жүйесінің тарихы мен зерттеуіне арналған бір тарихи романның авторларының бірі. Олар мұнда жарияланым тізбесімен емес, кітаптардағы негізгі оқиғалардың болған кезегімен ұсынылады:

Бруккер, Роджер В. (2009) Grand, Gloomy, and Peculiar: Стивен Бишоп Мамонт үңгірінде. Үңгір кітаптары. (қатаң мұқаба) (жұмсақ мұқаба). 1838 жылдан 1857 жылы қайтыс болғанға дейін Мамонт үңгірінде гид және зерттеуші ретінде танымал болған құл Стивен Бишоптың шын оқиғасына негізделген бұл тарихи роман Бишоптың әйелі Шарлоттаның көзқарасынан жазылған. Роман болғанымен, Бруккер кітапта белгілі тарихи фактілер өзгешеленбегенін мәлімдеді.

Бруккер, Роджер В. және Мюррей, Роберт К. (Brucker and Murray 1983) Тұтқындалған: Флойд Коллинстің тарихы. Кентукки университетінің баспасы. 20 ғасырдың басындағы журналистиканы зерттеуші ғалым және Мамонт үңгірін зерттеудің қазіргі кезеңінің ардагері Флойд Коллинстің 1925 жылдың қаңтарында Мамонт үңгірінің жанындағы үңгірде тұтқындалуы мен оны құтқаруға жасалған әрекеттер туралы оқиғаны баяндайды.

Лоуренс, Дж, Джо және Бруккер, Роджер В. (Lawrence and Brucker 1955) Үңгірлер артында: Флойд Коллинстің Кристалл үңгіріне жасаған экспедициясы. Нью-Йорк: Фанк және Вагналс. Zephyrus Press баспасымен жаңа кіріспе қосылып қайта басылды (жұмсақ мұқаба). 1954 жылғы C3 экспедициясының тарихын экспедиция жетекшісі мен экспедицияға қатысқан қарапайым адамның, кейіннен осы заманғы зерттеу кезеңінің жетекшілерінің бірі болған адамның жекелеген көзқарастарынан баяндайды.

Бруккер, Роджер В. және Уотсон, Ричард А. "Ред" (Brucker and Watson 1976) Ең ұзын үңгір. Нью-Йорк: Knopf (1987 жылы қайта басылды, соңында: Карбондейл, Иллинойс: Southern Illinois University Press) (жұмсақ мұқаба). Үңгір зерттеу қорының екі негізін қалаушысы Мамонт үңгірін зерттеу тарихы туралы толыққанды әңгімелейді. "Тарихи бастамалар" атты құнды қосымшада үңгірдің тарихы тарихқа дейінгі кезеңнен бастап 1950 жылдардың ортасына дейін баяндалады, одан кейін негізгі оқиға басталады. Үңгір зерттеу қорының құрылуы ішкі тұрғысынан сипатталады. Өте жеке баяндама, кейде пещерліктер бұл туындыны әзілде немесе ирониямен "Роджер мен Ред үңгірге барады" деп атайды, бірақ оның әдебиеттегі беделі мен авторлардың танымалдығы күмәнсіз. 1989 жылғы қайта басылымда авторлардың 1983 жылғы Роппель-Мамонт байланысы және басқа да одан кейінгі оқиғалар туралы сөздері бар.

Борден, Джеймс Д. және Бруккер, Роджер В. (Borden and Brucker 2000) Мамонт үңгірінен тыс: әлемдегі ең ұзын үңгірдегі құштарлық туралы әңгіме. Карбондейл және Эдвардсвилл, Иллинойс: Southern Illinois University Press. "Ең ұзын үңгір" кітабынан бастап, Мамонт үңгірін зерттеу тарихын 1972 жылдың 10 қыркүйегінен 1983 жылдың 10 қыркүйегіне дейін, Роппель үңгірі мен Мамонт үңгірінің оңтүстік бөлігі арасындағы байланыс анықталғанға дейін жалғастырады. Орталық Кентукки Карст Коалициясының (CKKC) құрылуы туралы мәліметтер келтірілген.

Археология

Мелой, Гарольд (Мелой 1968) Мамонт үңгірінің мумиялары: Кентукки штатындағы Шорт үңгірінде, Салт үңгірінде және Мамонт үңгірінде табылған үнді мумиялары туралы есеп. Шелбивилл, Индиана: Micron Publishing Co., 1990 (Түпнұсқа авторлық құқығы 1968, 1977). Уотсон, Патти Джо (ред.) Мамонт үңгірі аймағының археологиясы (Уотсон 1974). 1997 жылы Сент-Луис: Cave Books баспасында қайта басылды. Мамонт үңгірі археологиясы саласындағы жетекші ғалымның және оның бірнеше әріптестерінің 31 тарауы кірген. Қайта басылған басылымда қысқаша жаңа кіріспе және жаңартылған библиография бар. Карстенс, Кеннет С (1980) Орталық Кентукки карстындағы археологиялық зерттеулер, 2 томдық докторлық диссертация, Антропология факультеті, Вашингтон университеті, Сент-Луис. Карстенс, Кеннет С (1973) Мамонт үңгірі ұлттық паркіндегі археологиялық барлау. Магистрлік диссертация, Антропология факультеті, Вашингтон университеті, Сент-Луис.

Геология

Браун, Ричмонд Ф. (Браун, 1966). Мамонт үңгірі аймағындағы қуысты әктастардың гидрологиясы, Кентукки [Геологиялық зерттеу сумен жабдықтау қағазы 1837]. Вашингтон, АҚШ: АҚШ Үкіметтік баспаханасы. Ливсей, Энн және Макгрейн, Престон (толықтырылған) (Ливсей және Макгрейн, 1962). Мамонт үңгірі ұлттық паркі аймағының геологиясы. Кентукки геологиялық зерттеулер тобы, X сериясы, 1962 жыл. Кентукки университетінің өнер және ғылым колледжінің 7-ші арнайы басылымы. Лексингтон, Кентукки: Кентукки университеті. Палмер, Артур Н. (Палмер, 1981). Мамонт үңгірі ұлттық паркіне арналған геологиялық нұсқаулық. Тинек, Нью-Джерси: Zephyrus Press. 196 б. Арқа жағындағы "таныстырудан": "Мамонт үңгірі қалай пайда болды? Оның жасы қанша? Ол неге осылай көрінеді? Тастар бізге не айтады? Осы және тағы да көп сұрақтарға Американың ең танымал үңгірі туралы осы кітапта жауап беріледі." Бұл кітап қарапайым оқырман үшін жазылған, бірақ ғылыми білімі жоғары адамдарға қызықты көптеген техникалық ақпараттарды қамтиды. Оны SUNY Oneonta университетінің геология профессоры зейнеткерлікке шыққаннан кейін жазған. Уайт, Уильям Б. және Элизабет Л., ред. (White and White, 1989). Карст гидрологиясы: Мамонт үңгірі аймағынан алынған түсініктер. Нью-Йорк: Ван Ностранд Райнхольд. .