Кіріспе
UGM 133A Trident II немесе Trident D5 – су астынан ұшырылатын баллистикалық зымыран (SLBM), Lockheed Martin Space компаниясы Калифорния штатының Саннивейл қаласында жасап шығарған, АҚШ және Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерімен қолданылады. Ол алғаш рет 1990 жылдың наурызында пайдалануға берілді, және оның жоғары дәлдігі – құрлықта орналасқан зымырандарға жақын – оны алғашқы соққы беруге арналған қару ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Trident II зымырандарын 14 американдық және 4 британдық су асты кемелері тасымалдайды, олардың әрқайсысында «Огайо» класындағы кемелерде 24, ал «Вангард» класындағы кемелерде 16 зымыран болады (2017 жылға қарай, «Огайо» класындағы су асты кемелеріндегі зымырандардың саны Жаңа стратегиялық қаруды шектеу туралы шартқа сәйкес 20-ға дейін азайтылды). 1989 жылы жоба аяқталғаннан бері D5 зымыранының 177 сәтті сынақ ұшуы жүзеге асырылды, соңғысы 2020 жылдың ақпан айында Мэн штатынан жасалды. 10-нан кем сәтсіз сынақ ұшу болды, соңғысы 2024 жылдың қаңтар айында Флорида жағалауынан өтті. D5 – теңіздегі қорқыту бағдарламасы 60 жыл бұрын басталғаннан бері қолданылып келе жатқан зымырандардың алтыншы буыны. Trident D5LE (өмірді ұзарту) нұсқасы 2042 жылға дейін қызметте болады.
The UGM 133A Trident II, or Trident D5 is a submarine launched ballistic missile (SLBM), built by Lockheed Martin Space in Sunnyvale, California, and deployed with the United States and Royal Navy. It was first deployed in March 1990, and its high accuracy—approaching that of land based missiles—enables it to be used as a first strike weapon. Trident II missiles are carried by 14 US and 4 British submarines, with 24 missiles on each Ohio class and 16 missiles on each Vanguard class (the number of missiles on Ohio class submarines was reduced to 20, by 2017, in compliance with the New Strategic Arms Reduction Treaty). There have been 177 successful test flights of the D5 missile since design completion in 1989, the most recent being from Maine in February 2020. There have been fewer than 10 test flights that were failures, the most recent being from off the coast of Florida in January 2024. The D5 is the sixth in a series of missile generations deployed since the sea based deterrent program began 60 years ago. The Trident D5LE (life extension) version will remain in service until 2042.
Тарих
Trident II өзінің алдыңғысына қарағанда (Trident C 4) үлкен қашықтыққа және жүк көтергіш қабілетіне ие болу үшін жобаланды. 1972 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері 1984 жылға бастапқы операциялық қабілеттілік (IOC) күнін белгіледі. АҚШ Әскери-теңіз күштері IOC күнін 1982 жылға жылжытты. 1973 жылдың 18 қазанында Trident бағдарламасы бойынша шолу өтті. 1974 жылдың 14 наурызында АҚШ Қорғаныс министрінің орынбасары Trident бағдарламасы үшін екі талапты жариялады. Біріншісі – Trident C 4-тің дәлдігін арттыру. Екінші талап – C 4-ке балама немесе C 4-тен үлкен бірінші саты қозғалтқышы бар жаңа Trident II зымыраны жасауды талап етті. АҚШ Әскери-теңіз күштері бюджеттік шығындарды азайту мақсатында, Trident II-ні АҚШ Әуе күштерінің MX ICBM-і сияқты құру мүмкіндігін анықтау үшін зерттеулер жүргізді. Trident II-нің диаметрі және ұзындығы қолданыстағы MX ICBM-нің көрсеткіштерімен сәйкес келуі тиіс екені анықталды. Жетекшілік жүйесіне, электрониканы нығайтуға және сыртқы қорғаныш қаптамаларына өзгерістер енгізілді. Бұл Әскери-теңіз күштерінің зерттеу талаптарын қанағаттандырса да, АҚШ Әуе күштерінің жүк талаптарына сай келмеді. Бірінші және екінші саты қозғалтқыштары арасында қосымша қозғалтқыш сатыларын пайдалану ұсынылды, бұл Trident II-ні C 4-тен ұзын, үш сатылы зымыранға айналдырды. 1978 жылы зерттеулер кешіктірілді, себебі Конгресс Әскери-теңіз және Әуе күштері бағдарламалық зерттеулері үшін ұсынылған 15 миллион доллардың тек 5 миллион долларын ғана мақұлдады. 1978 жылдың желтоқсанына қарай Әскери-теңіз және Әуе күштерінің зерттеулері ұқсас зымыран құрылымы қажетті үнемді қамтамасыз етпейтіні туралы келісімге келді. Әскери-теңіз және Әуе күштері өздерінің бірегей қару-жарақ жүйелерін сақтап, оларға жауапты болатыны шешілді. АҚШ Әскери-теңіз күштері Trident II-нің өзіндік жобасын жалғастырды. 1980 жылдың наурыз айында АҚШ Қорғаныс министрі Гарольд Браун баллистикалық зымырандарды жаңғыртуға қаржыландыру көлемін арттыруды ұсынды, дәлдікті арттыруға баса назар аударды. Палатаның Қарулы Күштер комитеті (HASC) қаржыландыруды ұсынбады, ал Сенаттың Қарулы Күштер комитеті (SASC) 97 миллион доллар көлемінде толық қаржыландыруды ұсынды. SASC «мүмкіндігінше толық бәсекелестікті» қамтитын жоспарды сұрады және интеграцияланған зымыранды қоса, әрбір негізгі компонент үшін мердігерлер арасында бәсекелестік ұйымдастыруды қарастыруды ұсынды. Баллистикалық зымырандарды жаңғыртуға 65 миллион доллар бөлінді. 1981 жылдың 2 қазанында президент Рейган стратегиялық күштерді жаңғыртуды талап етті. Қорғаныс министрлігі Әскери-теңіз күштеріне 1989 жылдың желтоқсанында IOC күнімен Trident II D5 зымырасының барлық дамуын қаржыландыруды тапсырды. Барлық зерттеу және әзірлеме жұмыстары «жаңа, озық технологиялық, жоғары дәлдікті Trident II D5 жүйесіне» бағытталатын болды. 1982 жылдың желтоқсанында Қорғаныс министрінің орынбасары Франк Карлуччи Қорғаныс министрі Каспар Вайнбергерге Trident II үшін жаңа қайта кіру құралы-ұрыс басын қаржыландыруды ұсынды. Қайта кіру құралы Mk 5 деп аталатын, ол Mk 4-тен гөрі жоғары қуаттылыққа ие болатын. Trident II жобасы бойынша келісім-шарт 1983 жылдың қазан айында жасалды. 1983 жылдың 28 желтоқсанында Қорғаныс министрінің орынбасары Trident II D5-тің толық көлемді инженерлік әзірлемелерін жүргізуге Әскери-теңіз күштеріне рұқсат берді. Trident II-нің жердегі алғашқы 19 ұшырылысы 1987 жылдың 15 қаңтарынан 1989 жылдың 27 қаңтарына дейін Канаверал мысығындағы 46-шы ұшыру кешенінен жасалды. Бірінші су асты зымыранының ұшырылуына «Теннесси» бағытталды. Стратегиялық қарулар мекемесі Тынық мұхиты (SWFPAC) үшін IOC кестеге сәйкес 2001 жылы аяқталды, бұл Trident II SSBN-нің Тынық мұхиты аймағында орналасуына мүмкіндік берді. 1980 жылы Ұлыбритания өздерінің ядролық бағдарламасының аясында Trident I C 4 зымыранын қабылдады.
Дизайн
Trident II – үш сатылы зымыран, әр сатысында қатты отынмен жұмыс істейтін зымыран қозғалтқышы бар. Бірінші қозғалтқышты Northrop Grumman компаниясы жасаған. Бұл бірінші саты қатты отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышты, бірінші сатының тұтануын қамтамасыз ететін бөліктерді және итерме бағытты басқару (TVC) жүйесін қамтиды. Бірінші саты бөлімі, Trident C 4-ке қарағанда, сәл үлкен, бұл ұшу қашықтығын арттыруға және жүк көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Үлкен қозғалтқышпен қатар, D 5 C 4-ке қарағанда жетілдірілген және жеңіл отын байланыстырғышын (полиэтилен гликолі) пайдаланады. Бұл отын көбінесе NEPE 75 деп аталады. (NEPE – нитрат эфирімен пластикаланған полиэфирді білдіреді, 75 – отын құрамында 75% қатты заттар бар екенін көрсетеді.) Бұл аэродинамикалық тірек кедергіні 50%-ға дейін азайтады. Үшінші саты корпусы көміртекті талшықтармен және кевлармен күшейтілген. Lockheed Martin бас мердігер болғанымен, Trident II жобасында әртүрлі корпорациялар жұмыс істейді. Мысалы, 2020 жылдың қазан айында Boeing компаниясы Trident II навигациялық жүйесіне техникалық қызмет көрсету, қайта құру және техникалық қолдау бойынша келісімшарт жасады, ал Northrop Grumman компаниясы Trident II және оған ұқсас су асты кемелері үшін инженерлік қолдау және интеграция бойынша келісімшарт жасады. Сондай-ақ, Systems Planning & Analysis Inc. компаниясымен Trident II техникалық қызметтері, бағдарламалық қолдау, бағалау, арнайы зерттеулер және жүйелік инженерия бойынша келісімшарт жасалды. Зымыранды ұшыру командасы берілгеннен кейін бу генераторлық жүйе іске қосылады, оның газ генераторы тұтанады, оның түтіні салқындату суына жіберіледі, бұл ұшыру түтігіндегі газды кеңейтіп, зымыранды жоғары және су асты қайығынан шығаруға мәжбүрлейді. Бірінші сатыдан шыққаннан кейін екінші саты қозғалтқышы тұтанады және шамамен 65 секунд бойы жанады. Содан кейін мұрындық жақтаулары лақтырылады, зымыраннан бөлінеді. Мұрындық жақтаулары зымыраннан алысқаннан кейін үшінші сатыдағы TVC жүйесі тұтанады және жарылғыш заттар екінші саты қозғалтқышын ажыратады. Үшінші саты қозғалтқышы тұтанады, жабдық бөлімін қалған қашықтыққа (шамамен 40 секунд) ұшырып жібереді. Үшінші саты қозғалтқышы мақсатты аймаққа жеткенде, Post Boost Control System (PBCS) тұтанады және үшінші саты қозғалтқышы шығарылады. Астро инерциялық басқару жүйесі жұлдыздың орналасуын пайдаланады, бұл ұшырылғаннан кейін инерциялық басқару жүйесінің дәлдігін жақсартады. Зымыранның дәлдігі оның ұшу кезіндегі кез келген сәттегі нақты орнын білуге байланысты болғандықтан, жұлдыздардың орны есептеу үшін тұрақты анықтамалық нүкте болып табылады, бұл дәлдікті жақсартудың тиімді тәсілі болып табылады. Бұл жүйеде бір камера арқылы күтілетін орнында тек бір жұлдызды анықтау арқылы жүзеге асырылды. Егер ол дұрыс орналаспаса, бұл инерциялық жүйенің дәл мақсатқа сәйкес келмейтінін көрсетеді және түзету жасалады. Содан кейін MIRV-мен жабдықталған бөлім қайта кіру құралдарын (RV) жерге қарай бағыттайды. Жүк MIRV платформасынан босатылады. PBCS түзету итермелеуі RV-ге кедергі келтірмеу үшін жабдық бөлімі Plume Avoidance Maneuver (PAM) маневрін бастайды. Егер RV PBCS соқпағының итермелеуімен бұзылса, RV MIRV-ден алыстағанша, ең жақын соқпақ өшіріледі. PAM тек соқпақтың тұмсығы RV-ге жақын аумақты бұзатын жағдайда қолданылады. PAM – бұл Trident II-ге дәлдікті арттыру үшін қосылған арнайы дизайндық ерекшелік. Бұрын жүйе Mk 4 RV-мен және 100 кт W76 0 оқ-дәрісімен жабдықталған, бірақ 2008 жылдың қыркүйегінен бастап W76 0 оқ-дәрілері W76 1 оқ-дәрілеріне ауыстырылды. Бұл процесс 2018 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды. W76 0-ден W76 1-ге ауыстыру жаңа RV (Mk 4A) орнатуды, жасына байланысты компоненттерді ауыстыруды және оқ-дәріні жаңа MC4700 қаруландыру, біріктіру және ату (AF&F) жүйесімен жабдықтауды қамтиды. MC4700 AF&F жүйесі ("супер фьюз" деп аталады) нысаналарды, мысалы, силос немесе бекіністерді жою ықтималдығын айтарлықтай жақсартады. W76 2 де Mk 4A RV және MC4700 фюзельмен жабдықталған. Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасының 2021 жылғы бюджеттік сұрауында агенттік Trident II-де пайдалануға арналған жаңа W93 оқ-дәрісін әзірлеуді бастау үшін 53 миллион АҚШ долларын және жаңа Mk 7 RV әзірлеуді бастау үшін 32 миллион АҚШ долларын сұрады. Мақұлданған жағдайда, W93 – "Қыш соғысының" аяқталуынан бері жаңа типтегі ядролық қару жүйесі болады. W93 W76 1, W88 немесе екеуінің орнына келе ме, жоқ па, әлі белгісіз. Ұлыбританияда Trident II зымырандары Holbrook деп аталатын жарылыс балымен жабдықталған. Ұлыбритания үкіметі жарылыс балы британдық дизайн екенін мәлімдейді, бірақ сарапшылар бұл АҚШ-тың W76 дизайрына негізделгенін сендіреді. 2011 жылы британдық жарылыс балдарына жаңа Mk 4A қайта кіру құралдары және АҚШ-тың W76 жарылыс балдарының W76 1 өмірлік ұзарту бағдарламасындағы басқа да жаңартулар жасалатыны хабарланды. Кейбір хабарламалар британдық жарылыс балдарына АҚШ-тың W76 1 сияқты қаруландыру, біріктіру және ату жүйесі (AF&F) орнатылатынын көрсетті. 1958 жылғы келісімге сәйкес, АҚШ Ұлыбританияға өз жарылыс балы дизайндарының сызбаларын ұсынады, бірақ Ұлыбритания жарылыс балдарының дизайны, өндірісі және техникалық қызмет көрсетуі толығымен Ұлыбританияның жауапкершілігінде болады. AWE қазіргі уақытта қолданыстағы Holbrook жарылыс балын ауыстыру үшін жаңа жарылыс балдарын әзірлеуде, олардың 2030 жылдары пайдалануға берілуі күтілуде.
Операторлар
Корольдік әскери-теңіз флоты өз ракеталарын ортақ қордан пайдаланады, осы қорды АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Огайо класындағы Кингс-Бэй, Джорджиядағы Атлантика эскадрильясымен бірге қолданады. Қор араласқан, және зымырандар екі елдің де теңіз асты кемелеріне тиеу үшін кездейсоқ түрде таңдалады.