Кіріспе

Үлкен және жойқын өрт

Қақпақ – үлкен өрт. Қақпақтар көбінесе адам өміріне, жануарлар өміріне, денсаулыққа және/немесе мүлікке зиян келтіреді. Қақпақ кездейсоқ немесе қасақана туындауы мүмкін (өрт қою). Өте үлкен өрт отты дауылға айналдыруы мүмкін, онда жоғары көтерілетін ыстық ауаның орталық тірегі күшті ішкі желдерді тудырады, бұл желдер отқа оттегімен қоректендіреді. Қақпақтардан болатын жазаларға күйік шалудан, құрылыстардың құлауынан және қашуға тырысудан туындаған жарақаттар, сондай-ақ түтінмен уланудан болатын өлім мен жарақаттар жатады. Өрт сөндіру – қақпақты сөндіру, адам өмірін және мүлікті қорғау, сондай-ақ зиянды және жарақаттарды азайту практикасы. Өрттің алдын алудың мақсаттарының бірі – қақпақтардың пайда болуын болдырмау. Қақпақ сөндірілгеннен кейін, өрттің себебін анықтау үшін өртке қатысты тергеу жүргізіледі.

Себептері мен түрлері

Өрт кезінде ауа мен жану өнімдерінің айтарлықтай қозғалысы орын алады. Ыстық газдар жоғары қарай жылжып, жану аймағына тығыз суық ауаның ағынын тудырады. Кейде бұл ағын сонша күшті болады ki, өрт өрт дауылдарына (firestorm) дейін жетеді. Ғимарат ішінде газ алмасу қарқындылығы қабырғалар мен едендердегі тесіктердің мөлшері мен орналасуына, төбе биіктігіне, жанғыш материалдардың саны мен қасиеттеріне байланысты. Өнеркәсіптік өрттерге мұнай өңдеу зауыттарындағы өрттер жатады, мысалы, 2009 жылғы Катаньо мұнай өңдеу зауытындағы өрт. Орман өрттері – орман және басқа да дамытпаған жерлердегі өрттер, олар өрт дауылдарына (conflagration) дейін үлкейе алады. Қалалық өрт – бұл «табиғи немесе жасанды тосқауылдардан тысқары таралатын, ірі, қиратушы өрт», ол үлкен қаржылық шығындарға алып келуі мүмкін және адам өлімі болуы да, болмауы да мүмкін. Қалалық өрт бір кварталдан асып, қаланың толық бөліктерін жояды. Ерекше мысалдарға 1775 жылғы Тартудағы үлкен өрт, 1827 жылғы Туркудегі үлкен өрт және 1842 жылғы Гамбургтегі үлкен өрт жатады. 2018 жылы Калифорния штатының Парадайс қаласындағы «Кэмп» өрті 18 000 құрылысты өртеп, 85 адамның қаза болуына себеп болды. Кейбір кемелерде бақытсыз жағдайға байланысты пайда болған ірі өрт кемеде өрт дауылдарына (conflagration) әкелуі мүмкін. Ғимараттың өртенуі құрылыс өрті деп аталады.

Белгілі мысалдар

ОрналасуЖылЖарлауЕскертпелерАлександрия, ЕгипетБ.з.д.48 Александрия кітапханасының өртенуіРим, Рим империясы64 Римнің Ұлы өртіЕжелгі Римнің көп бөлігі қирадыБремен, Бремен архиепископтығы, Киелі Рим империясы1041Бременнің өртіЕжелгі қаланың басым бөлігі, соның ішінде собор да қирадыЛюбек, Холштейн округі, Киелі Рим империясы11571157 Любек өртіҚаланың қирауыЛюбек, Холштейн округі, Киелі Рим империясы12511251 Любек өртіӨртке қарсы қорғалған құрылыс материалы ретінде тас қолданылуыЛюбек, Холштейн округі, Киелі Рим империясы12761276 Любек өртіЕжелгі қаланың солтүстік бөлігі қирады. Өрттен қорғау жүйесі іске қосылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін соңғы өртМюнхен, Бавария герцогтігі, Киелі Рим империясы1327Мюнхендегі өртҚаланың 1/3 бөлігі қирадыБерн, Швейцария14051405 Берннің өрті600 үй қирады, 100-ден астам адам қаза болдыМәскеу, Ресей патшалығы15471547 Мәскеудің Ұлы өрті2,700-3700 адам қаза болды; 80 000 адам жер аударылдыМәскеу, Ресей патшалығы1571Мәскеудің өрті10 000-80000 адам қаза болдыЛондон, Англия1613Глобус театрының өртіКөрсету кезінде, қалың шатыр өртеніп, театр өртендіАхен, Киелі Рим империясы1656Ахеннің өрті4,664 үй қирады, 17 адам қаза болдыЭдо, Жапония1657Мейрекидің Ұлы өрті30 000-100 000 адам қаза болды, қаланың 60-70%-ы қирадыЛондон, Англия1666Лондонның Ұлы өрті13,200 үй мен 87 шіркеу қирадыРосток, Киелі Рим империясы1677Росток өрті700 үй қирады. Ханза дәуірінің соңында қаланың экономикалық құлдырауы тездетілдіКопенгаген, Дания1728Копенгаген өрті1700 үй қирады (қаланың 28%), 15000 адам үйсіз қалдыТарту, Эстония1775Тартудағы үлкен өртҚаланың 2/3 бөлігі қирадыКопенгаген, Дания1795Копенгаген өрті900 үй қирады, 6000 адам үйсіз қалдыКиев1811Подилдегі үлкен өрт2000-нан астам үй, 12 шіркеу және 3 аббатхана өртеніп, 30 адам қаза болдыСент-Луис, Миссури, АҚШ1849Ұлы Сент-Луис өрті430 үй мен 23 кеме жойылды, бірақ 3 адам қаза таптыСантьяго, Чили1863Компанияның шіркеуінің өрті2000-3000 адам қаза таптыБрисбен, Квинсленд, Австралия1864Брисбеннің Ұлы өрті400-ден астам қала блогы өртеніп, 50 үй күйді және ондаған бизнес жойылдыАтланта, Джорджия, АҚШ1864Атланта науқаны кезінде АҚШ-тың Азаматтық соғысыҚаланың 11/12 бөлігі күйді: 4000-нан астам үй, дүкендер, диірмендер және қоймалар;Портленд, Мэн1866Портлендтегі 1866 жылғы үлкен өртЖарым аралдағы / қала орталығындағы 1800 құрылым жойылды; 10 000 адам бос және үйсіз қалдыПештиго, Висконсин, АҚШ1871Пештиго өртіАҚШ тарихындағы бір өрттен ең көп қаза болған оқиға (1500-2500)Чикаго, Иллинойс, АҚШ1871Чикагоның Ұлы өрті200-300 адам қаза болды; 17 000 ғимарат қирадыБостон, Массачусетс, АҚШ1872Бостон өрті700-ден астам ғимарат қирадыМинеаполис, Миннесота, АҚШ1874Ұлы диірмен апаты18 адам қаза болды деп есептеледіНью-Йорк қаласы, АҚШ1876Бруклин театрының өрті273-300 адам қаза болдыХобокен, Нью-Джерси, АҚШ1900Ұлы Хобокен пирсінің өрті4 кеме өртеніп, 400-ге дейін адам қаза болдыДжексонвилл, Флорида, АҚШ19011901 жылғы Ұлы өрт8 сағаттық өрт 2300-ден астам ғимаратты жойды және 10 000-ға жуық адамды үйсіз қалдырдыЧикаго1903Ирокуа театрының өртіАҚШ тарихындағы бір ғимараттағы ең көп қаза болған өрт, 602 құрбан болдыНью-Йорк қаласы1904«Женерал Слокм» пароходының өртенуі1000-нан астам адам қаза болдыСан-Франциско, Калифорния, АҚШ19061906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінің салдары3000-ға дейін адам қаза болды; қаланың 95%-дан астамы қирадыЧелси, Массачусетс, АҚШ1908Бірінші Ұлы Челси өрті1500 ғимарат қирады, 11 000 адам үйсіз қалды, Бостон қара бояуы компаниясындағы өрт желмен тарап, Челси матасы ауданындағы бірнеше блоктан тұратын шала құрылысты, ағаштан жасалған ғимараттарды өртенді. Қаланың жартысы қирады. Екінші Ұлы Челси өртінің (1973) бірдей жағдайлары мен басталу аймағы.Айдахо, АҚШ1910«Үлкен өрт» деп аталатын жаппай орман өрті сөнді, 75 адам қаза таптыНью-Йорк қаласы1911Үшбұрыш жейде фабрикасының өрті146 киім фабрикасының қызметкері қаза болды; АҚШ тарихындағы ең қасіретті 4-ші өнеркәсіптік апатТокио, Жапония19231923 Ұлы Канто жер сілкінісіЖер сілкінісінен кейін өрт шықты, қаланың жартысы қирады және 100 000-нан астам адам қаза таптыКолумбус, Огайо, АҚШ1930Огайо түрмесіндегі өрт322 адам қаза болды, 150 адам ауыр жарақат алдыБерлин, Германия1933Рейхстаг өртіГермания парламентінің Рейхстагы қирадыКовентри, Англия1940Ковентридегі бомбалау800-ден астам адам қаза болды; қаланың көп бөлігі қирадыСталинград, КСРО1942Германдық әуе шабуылынан туындаған өрт 955 адам қаза болды (кеңестік бағалау бойынша)Бостон1942Коконат Гроу өртіТүнгі клубтағы өрт 492 адамды өлтірді және жүздеген адамдар жарақат алдыГамбург, Германия1943Әуе шабуылынан туындаған өрт35 000-45 000 адам қаза болды, қаланың қирауыХартфорд, Коннектикут, АҚШ1944Хартфорд циркінің өрті шатыр өртенгенде 168 адам қаза болды және 700-ден астам адам жарақат алдыДрезден, Германия1945Одақтас бомбалау кезіндегі өрт үш күндік бомбалау кезінде 25 000-ға дейін адам қаза болды, қаланың қирауыТокио, Жапония1945«Жерді кездестіру» операциясы кезіндегі B-29 шабуылынан туындаған қатты өрт100 000-ға дейін адам қаза болды және қаланың қирауы; ұқсас өрттер Жапонияның Кобе және Осака қалаларын да шарладыХиросима мен Нагасаки, Жапония1945Хиросиманы бомбалаудан 30 минут өткен соң өрт пайда болды, бірақ Нагасакиде тек өрт шықтыАтомдық бомбалау (ядролық жарылысқа қараңыз)Техас-Сити, Техас, АҚШ1947Техас-Сити апаты«Грандкамп» жүк кемесі өртеніп жарылды, портының көп бөлігі қирады және 600 адам қаза болдыСисайд-Хайтс және Сисайд-Парк, Нью-Джерси, АҚШ1955Фримен пирсінің өртіКем дегенде 30 бизнес жойылды, 50 тұрғын эвакуацияланды, ешқандай ауыр жарақат болған жоқЧикаго1958Пәкті Аналар мектебінің өрті95 адам қаза болды, 100 адам жарақат алдыСингапур1961Букит Хо Сви өрті4 адам қаза болды, 2800-ден астам үй қирады, 15 694 адам үйсіз қалдыБрюссель, Бельгия1967«L'Innovation» универмагының өрті322 адам қаза болды, 150 адам жарақат алдыТонкин шығанағы1967USS Forrestal өртіВьетнам соғысы кезіндегі әскери кемедегі өрт 134 теңізшіні өлтірді және 161 адам жарақат алдыТасмания, Австралия19671967 жылғы Тасманиядағы өрттер62 адамның өмірін қиған, 900 адам жарақат алған, 7000 адам үйсіз қалған және 1293 үйі қираған жердің қирауыЧелси, Массачусетс, АҚШ1973Екінші Ұлы Челси өрті18 қала блогы қирады, Челси матасы ауданындағы бірнеше блоктан тұратын шала құрылысты, ағаштан жасалған ғимараттарды өртенді. Бірінші Ұлы Челси өртінің (1908) бірдей жағдайлары мен басталу аймағыСаутгейт, Кентукки, АҚШ1977Беверли Хиллз кешкі клубындағы өрт165 адам қаза болдыМинеаполис1982Минеаполис Алғыс айту күні өртіДональдсонның дүкенін өртеп, қаланың орталық бөлігінің толық блогын жойған екі адам сотталдыСан-Хуанико, Мексика1984Сан-Хуанико апатыСұйық мұнай газы резервуарлық фермасындағы өрт пен жарылыстар 500-600 адамды өлтірді және 5000-7000 адам ауыр күйді; жергілікті Сан-Хуан Икшупатек қаласы қирадыБрэдфорд, Англия1985Брэдфорд Сити стадионы өрті52 адам қаза болдыЛондон1987Кингс-Кросс өртіЛондон метро станциясындағы өрт 31 адамды өлтірдіВако, Техас1993Маунт-Кармел орталығы, Бранч Дэвидтің культінің қосымшасыВако қоршауының соңғы күні, 76 культ мүшесінің қазасына әкелді; өртті кім бастады деген сұрақ әлі де жауапсыз қалдыДабвали, Үндістан1995Дабвали шатыр өрті540 адам қаза болдыНью-Йорк қаласы және Вашингтон, округ Колумбия, АҚШ200111 қыркүйек шабуылыНью-Йорк қаласында 2606 адам қаза болды, өйткені өрт салдарынан Әлемдік сауда орталығының екі мұнарасы да құлады, екі ұрланған ұшақтың соқтығысынан кейін. Вашингтонда, округ Колумбияда, Пентагонға ұрланған ұшақ құлап, одан кейінгі өрттен 125 адам қаза болды.