Өрт сөндіруші және құтқарушы туралы

Кіріспе

Өрт сөндіруші – өрттерді сөндіру және адамдарды құтқару үшін дайындалған алғашқы жауап беруші. Өрт сөндіруші (немесе fire fighter) негізінен адам өмірі мен мүлікке қауіп төндіретін өрттерді бақылау және сөндіру, сондай-ақ адамдарды қапаздан немесе қауіпті жағдайлардан құтқару үшін оқытылады. Еркек өрт сөндірушілер кейде "өрт сөндірушілер" деп, ал әйел өрт сөндірушілер сирек жағдайда "өрт сөндіруші әйелдер" деп аталады. Өрт сөндіру қызметі, кейбір елдерде өрт сөндіру бригадасы немесе өрт сөндіру бөлімі деп те аталады, үш негізгі төтенше жағдайлар қызметінің бірі болып табылады. Қалалық аймақтардан бастап кемелерге дейін, өрт сөндірушілер бүкіл әлемде кең таралған. Өрт сөндірушінің мансабы бойындағы оқу бағалаулары кезінде қауіпсіз жұмыс істеу үшін қажетті дағдылар үнемі жаттығу арқылы жетілдіріледі. Өрт сөндірудің негізгі дағдылары әдетте жергілікті, аймақтық немесе мемлекеттік бекітілген өрт сөндіру академияларында немесе оқу курстары арқылы оқытылады. Департаменттің талаптарына байланысты қосымша біліктіліктер мен сертификаттар да алуға болады. Өрт сөндірушілер полиция және жедел медициналық жәрдем сияқты басқа да төтенше жағдайларға жауап беретін мекемелермен тығыз байланыста жұмыс істейді. Өрт сөндірушінің міндеттері осы қызметтердің екеуімен де қабаттасуы мүмкін. Өрт тергеушілері немесе өрт сақшылары өрттің себебін анықтайды. Егер өртке себеп өрт сөндірушінің әрекетсіздігі немесе салдарынан туындаған болса, олардың жұмысы құқық қорғау органдарымен бірлесіп жүргізіледі. Өрт сөндірушілер жедел медициналық жәрдем көрсетуде де белгілі бір көмек көрсете алады.

Өрт сөндіру

Өрт үш элементтің болуынан тұтанады: отын, оттегі және жылу. Бұл көбінесе от үшбұрышы деп аталады. Егер төртінші элемент қосылса, онда ол от тетраэдрі деп аталады: химиялық тізбекті реакция, ол кейбір өрт түрлерін сақтауға көмектеседі. Өрт сөндірудің мақсаты – өрттің кем дегенде бір элементін жою. Көбінесе бұл өртті сумен сөндіру арқылы жасалады, бірақ кейбір өрттерге көбік немесе құрғақ сөндіргіштер сияқты басқа әдістер қажет болады. Өрт сөндірушілер осы мақсат үшін әртүрлі құралдармен жабдықталған, оларға: баспалдақ көліктері, сорғыш машиналары, цистерналық көліктер, өрт сөндіру шлангалары және өрт сөндіргіштер кіреді.

Жабайы жерлердегі өрттерді сөндіру

Жабайы өрттер (Австралияда бұта өрттері деп аталады) ерекше стратегиялар мен тактикаларды талап етеді. Австралия және АҚШ сияқты көптеген елдерде осы міндеттерді көбінесе жергілікті ерікті өрт сөндірушілер атқарады. Жабайы өрттердің жаңа өсімдіктер өсуіне жағдай жасау арқылы экологиялық рөлі бар, сондықтан кейбір жағдайларда оларды өртенуге рұқсат етеді. Жабайы өрттермен күресудегі басымдықтар – адам өмірі мен мүлікті сақтау, сондай-ақ экологиялық зиянды болдырмау.

Әуе кемесін құтқару және өрт сөндіру

Әуежайлар потенциалды құрлықтағы төтенше жағдайлармен күресу үшін арнайы өрт сөндірушілерді жұмысқа алады. Авиациялық төтенше жағдайдың көптеген адамдар зардап шегу мүмкіндігіне байланысты, төтенше жағдай орнына төтенше жағдай техникасы мен қызметкерлерінің жылдам жетіп келуі ең маңызды болып табылады. Төтенше жағдаймен айналысқанда, әуежай өрт сөндірушілеріне ұшақты, оның экипажы мен жолаушыларын барлық қауіп-қатерлерден, әсіресе өрттен жылдам қорғау міндеті жүктеледі. Әуежай өрт сөндірушілері өрт сөндіру көбіктерін, құрғақ химиялық заттарды және жанатын авиациялық отынды сөндіру үшін қолданылатын таза заттарды қолдану бойынша кеңейтілген оқытудан өтеді.

Құтқару

Өрт сөндірушілер адамдарды тұтқындалудан немесе өртеніп жатқан ғимараттар, соқтығысқан көліктер сияқты қауіпті жағдайлардан құтқарады. Күрделі, сирек кездесетін және арнайы дайындық пен жабдық талап ететін жағдайларға құлаған ғимараттардан және шектеулі кеңістіктерден құтқару кіреді. Осы себепті көптеген өрт сөндіру бөлімдері, оның ішінде Ұлыбританиядағы көпшілігі өздерін өрт сөндіру және құтқару қызметі деп атайды. Нью-Йорк қаласының өрт сөндіру департаменті мен Лондон өрт сөндіру бригадасы сияқты ірі өрт сөндіру бөлімдерінің құрамында жоғары деңгейдегі техникалық құтқаруға мамандалған топтар бар. Дамыған елдерде, мысалы АҚШ-та, ғимараттардағы өрт саны көп жылдар бойы азайып келе жатқандықтан, өрт сөндірушілердің жұмысында өрттен басқа құтқару операцияларының үлесі артып келеді. Мұндай бөлімдерде өрт сөндірушілер көбінесе жедел медициналық көмек көрсету үшін жедел медициналық техникалық маман ретінде, ал сирек жағдайларда – жоғары деңгейдегі жедел жәрдем көрсету үшін парамедик ретінде аттестатталады. Ұлыбританияда, өртке қарсы қызмет пен жедел жәрдем бөлек жүргізілетіндіктен, өртке қарсы қызметтің жедел жәрдеммен бірігіп жұмыс істеуі соңғы кезде енгізілді. Тағы бір ерекшелік – өрт сөндірушілер өрт сөндіру машинасымен немесе жедел әрекет ету көлігімен жауап беретіні.

Қауіпті материалдар

Өрт сөндіру бөлімдері әдетте қауіпті материалдармен байланысты жағдайларға бірінші болып жауап беретін жетекші мекеме болып табылады. Химиялық заттарды анықтау, ағып кету мен төгілуді тоқтату және залалсыздандыру бойынша дайындықтан өткен, қауіпті материалдар жөніндегі техниктер деп аталатын арнайы өрт сөндірушілер бар.

Өрттің алдын алу

Өрт сөндіру бөлімдері халыққа үйде және жұмыс орнында өрттердің алдын қалай алуға болатыны туралы жиі кеңес береді. Өрт инспекторлары немесе өртке қарсы маршалдар ғимараттардың қазіргі құрылыс өрт қағидаларына сәйкес келетінін тікелей тексеріп, ғимараттың өртке төзімділігін қамтамасыз етеді, ықтимал қауіптерді анықтайды және тұрғындардың қауіпсіз эвакуациялануын, қауіп деңгейіне сәйкес келеді. Өрт сөндіру жүйелері бақылауға алып, жалмаған өрттерді сөндіруде өте тиімді. Көптеген өрт қызметкерлері барлық ғимараттарға, оның ішінде тұрғын үйлерге өрт сөндіру жүйелерін орнатуды ұсынады. Тұрғын үйде дұрыс жұмыс істейтін спринклерлер өрттен қаза болу қаупін едәуір азайтады. Тұрғын үйлердегі кішкентай бөлмелерде бір-екі спринклер көп бөлікті қамтуға жетеді. АҚШ-та тұрғын үй индустриясының сауда топтары бір немесе екі отбасылық үйлерде өрт сөндіру жүйелерін міндетті етуге қарсы штат деңгейінде лоббилік жұмыс жүргізді. Өрттің алдын алудың басқа да әдістері белгілі қауіпті жағдайларды азайтуға бағытталған күш-жігерді жұмсау немесе трагедия орын алмас бұрын қауіпті әрекеттердің алдын алу болып табылады. Бұл көбінесе презентациялар өткізу, қауіпсіздік буклеттерін тарату, жаңалықтар мақалаларын ұсыну, қоғамдық қауіпсіздік туралы хабарламалар (PSA) жазу немесе көпшілік баратын жерлерде мағыналы көрмелер ұйымдастыру сияқты инновациялық тәсілдермен жүзеге асырылады. Әрбір шаңырақта жұмыс істейтін түтін дабылы бар екенін, өрт қауіпсіздігінің дұрыс техникасын білуді, эвакуация жолын және жиналатын жерді анықтауды қамтамасыз ету, көптеген өрт сөндіру бөлімдеріндегі өртке қарсы күрес командаларының қоғамдық білім беру жұмысындағы басты міндет болып табылады. Өрт себептерін анықтау бойынша тәжірибелі өрт сөндірушілерден оқытылған өрт сарапшылары өрт оқиғаларына тергеу үшін жіберіледі, олар өрттің жазабап немесе қасақана болғанын анықтайды. Кейбір өрт сарапшылары күдікті өрт сөндірушілерді тергеу және қамауға алу үшін толық құқық қорғау өкілеттігіне ие.

Өрттер

Өрт сөндірушілер өртке қарсы күрестің туа біткен қауіптерінен қорғану үшін әрдайым қорғаныш және өзін-өзі құтқару жабдықтарын киіп жүреді. Өзін-өзі қамтамасыз ететін тыныс алу аппараты (SCBA) толық бет маскасы арқылы өрт сөндірушіге ауа жеткізеді және түтін, уытты газдар мен қатты қызған газдардан қорғау үшін киіледі. «Жеке ескерту қауіпсіздігі жүйесі» (PASS) деп аталатын арнайы құрылғы, өрт сөндіруші белгілі бір уақытқа қозғалмаса немесе құрылғыны қолмен іске қосса, басқаларды ескерту үшін әдетте дербес немесе SCBA құрамының бөлігі ретінде тағылады. PASS құрылғысы дабыл береді, ол басқа өрт сөндірушіге (өрт сөндірушіге көмектесу және іздеу тобы (FAST) немесе жылдам араласу тобы (RIT)) қиын жағдайдағы өрт сөндірушіні табуға көмектеседі. Өрт сөндірушілер көбінесе жеке құтқару арқандарын алып жүреді. Арқандар әдетте 30 фут (9 метр) ұзын болады және арқанды пайдалануға уақыты жеткен өрт сөндірушіге жоғары терезеден жартылай бақыланатын шығу мүмкіндігін бере алады. Екі Нью-Йорк қаласының өрт сөндірушісі, лейтенант Джон Беллоу және лейтенант Кертис Мейранның қазасына себеп – жеке құтқару арқанының болмауы, олар Бронкстағы жанған пәтер үйінің төртінші қабатынан секіргеннен кейін қайтыс болды. Секірген төрт өрт сөндірушінің тек біреуі ғана құтқару арқанымен аман қалды. Оқиғадан кейін Нью-Йорк қаласының өрт сөндіру департаменті өрт сөндірушілеріне жеке құтқару арқандарын берді. Жылудан зақымдану өрт сөндірушілер үшін маңызды мәселе, себебі олар жылуды ұстап тұратын оқшауланған киім киеді және дене күшінен туындаған жылуды шығара алмайды. Сусыздану мен жылу стресінің өлімге әкелуіне жол бермес үшін жылу мәселелерін ертерек анықтау өте маңызды. Жылу стресінің ерте көрінісі когнитивтік функцияларға әсер етеді, ал қауіпті ортада жұмыс істеумен байланысты болғандықтан, жылу стресі мен сусыздануды бақылау маңызды мәселе болып табылады. Өрт сөндірушілердің физиологиялық жағдайын бақылау EMS және командирлерге өрт алаңындағы адамдарының жағдайы туралы хабарлауда үміт береді. PASS құрылғысы сияқты құрылғылар өрт сөндіруші ғимарат ішінде қозғалмай қалғаннан кейін 10–20 секундтан кейін ескертеді. Физиологиялық жағдайды бақылау құрылғылары өрт сөндірушінің өмірлік белгілерін, шаршау және күш-жігер деңгейін өлшейді және осы ақпаратты дауыстық радиосы арқылы жібереді. Бұл технология физиологиялық стреске ерте ескерту беруге мүмкіндік береді. Бұл құрылғылар «Болашақ әскер» үшін жасалған технологияға ұқсас және күш-жігер мен шаршауды өлшеуге мүмкіндік береді. Олар сонымен қатар ғимараттың сыртындағы адамдарға олар қозғалмай қалғанда немесе құлағанда хабарлайды. Бұл бақылаушыға экипаж шаршамай тұрып қосымша техника шақыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар өрт сөндірушілерге ауасы біткенше ерте ескертеді, себебі олар радио арқылы дауыстық қоңыраулар жасауға шамасы келмейді. OSHA-да жылудан зақымдануға қатысты кестелер бар және температура, ылғал және күн сәулесіне байланысты белгілі бір ортада жұмыс істеуге рұқсат етілген мөлшері көрсетілген. Өрт сөндірушілерге рабдомиолиз ауруы да қауіп төндіреді. Рабдомиолиз – бұл бұлшықет тінінің ыдырауы, себептері көп, оның ішінде жылумен әсер ету, жоғары дене температурасы және ұзаққа созылған, қарқынды күш-жігер. Өрт сөндірушілердің күнделікті міндеттері, мысалы, жабдықтардың қосымша салмағын тасу және ыстық ортада жұмыс істеу, рабдомиолизге ұшырау қаупін арттырады.

To allow protection from the inherent risks of fighting fires, firefighters wear and carry protective and self rescue equipment at all times. A self contained breathing apparatus (SCBA) delivers air to the firefighter through a full face mask and is worn to protect against smoke inhalation, toxic fumes, and super heated gases. A special device called a Personal Alert Safety System (PASS) is commonly worn independently or as a part of the SCBA to alert others when a firefighter stops moving for a specified period of time or manually operates the device. The PASS device sounds an alarm that can assist another firefighter (firefighter assist and search team (FAST), or rapid intervention team (RIT), in locating the firefighter in distress. Firefighters often carry personal self rescue ropes. The ropes are generally 30 feet (9 m) long and can provide a firefighter (that has enough time to deploy the rope) a partially controlled exit out of an elevated window. Lack of a personal rescue rope is cited in the deaths of two New York City Firefighters, Lt. John Bellew and Lt. Curtis Meyran, who died after they jumped from the fourth floor of a burning apartment building in the Bronx. Of the four firefighters who jumped and survived, only one of them had a self rescue rope. Since the incident, the Fire Department of New York City has issued self rescue ropes to their firefighters. Heat injury is a major issue for firefighters as they wear insulated clothing and cannot shed the heat generated from physical exertion. Early detection of heat issues is critical to stop dehydration and heat stress becoming fatal. Early onset of heat stress affects cognitive function which combined with operating in dangerous environment makes heat stress and dehydration a critical issue to monitor. Firefighter physiological status monitoring is showing promise in alerting EMS and commanders to the status of their people on the fire ground. Devices such as PASS device alert 10–20 seconds after a firefighter has stopped moving in a structure. Physiological status monitors measure a firefighter's vital sign status, fatigue and exertion levels and transmit this information over their voice radio. This technology allows a degree of early warning to physiological stress. These devices are similar to technology developed for Future Force Warrior and give a measure of exertion and fatigue. They also tell the people outside a building when they have stopped moving or fallen. This allows a supervisor to call in additional engines before the crew get exhausted and also gives an early warning to firefighters before they run out of air, as they may not be able to make voice calls over their radio. Current OSHA tables exist for heat injury and the allowable amount of work in a given environment based on temperature, humidity and solar loading. Firefighters are also at risk for developing rhabdomyolysis. Rhabdomyolysis is the breakdown of muscle tissue and has many causes including heat exposure, high core body temperature, and prolonged, intense exertion. Routine firefighter tasks, such as carrying extra weight of equipment and working in hot environments, can increase firefighters' risk for rhabdomyolysis.

Құрылымдық құлдыраулар

Өрт сөндіру кезінде өлімге алып келетін тағы бір маңызды себеп – өртеніп жатқан ғимараттың құрылымдық құлауы (мысалы, қабырға, еден, төбе, шатыр немесе фермалық жүйе). Құрылымның құлауы көбінесе ескертусіз болады және өрт сөндірушілерді ішінде қысып қоюы немесе тұтқындауы мүмкін. Өрт сөндірушілердің қаза болмауы үшін, кезектегі барлық өрт сөндірушілер оқиға басшысымен екі тараптан байланыс орнатуы керек, сондай-ақ барлық өрт оқиғаларында жеке дабыл қауіпсіздік жүйесімен (PASS) жабдықталуы керек және барлық жағдайларда радиобайланыс сақтауы тиіс. Франсис Брэнниган – осы өрт сөндірушілер қауіпсіздігінің маңызды элементін қалыптастырған және оған ең үлкен үлес қосқан адам.

Жол-көлік оқиғалары

АҚШ-та өрт сөндірушілердің өлімінің 25% оқиға орнына жол тартқанда немесе одан қайтып келгенде болған жол-көлік апаттарынан туындайды. Басқа өрт сөндірушілер өрт немесе төтенше жағдай орнында көлік құралдарының соқтығысуынан жарақат алған немесе қаза тапқан (Paulison 2005). Өрт сөндіру бөлімдері мұндай жағдайды болдырмау үшін, өрт сөндірушілердің тас жолда жұмыс істеуге мәжбүр болған жағдайда, олардың ашық сары түсті, жарық қайтаратын жилет киюін міндеттейді, бұл оларды көлік жүргізушілеріне көрінеуге мүмкіндік береді.

Зорлық-зомбылық

Өрт сөндірушілерге қызмет барысында азаматтар шабуыл жасау жағдайлары кездеседі. Мұндай шабуылдар өрт сөндірушілерді белгілі бір аймақтарға барғанда қауіпсіздіктері үшін алаңдатуы мүмкін, сондай-ақ олардың жағдайға толық назар аудара алмауына, нәтижесінде өздеріне немесе науқасқа жарақат келтіруіне әкелуі мүмкін. Жұмыс орнындағы зорлық-зомбылық – қызметтік міндеттерді орындау кезіндегі психикалық және физикалық зорлық-зомбылықтан туындайтын жағдай. Бірінші кезектегі жауап берушілер осы типтегі зорлық-зомбылыққа ең көп бейім, ал жедел жәрдем қызметкерлерінің 53-90% шақыруларында жұмыс орнындағы зорлық-зомбылық оқиғалары тіркелген. Осы типтегі зорлық-зомбылық бірінші кезектегі жауап берушілердің шаршауы мен депрессиясының басты себебі болып табылады. Жедел жәрдем қызметкерлері күнделікті көптеген адамдармен жұмыс істейтін болса, шамамен 18% өрт сөндірушілер жұмыс орнындағы зорлық-зомбылық салдарынан ПТСР-мен күреседі.

Химиялық әсер

Өрт сөндірушілер әдетте қоршаған ортадағы қауіпті заттарды басқаруға жауапты болғанымен, мұндай жұмыс оларға көптеген тәуекелдер тудырады. Жалынды баяулатушы заттар – өрттің қарқындылығын төмендету арқылы таралуын баяулату немесе тоқтату үшін қолданылатын химиялық өнімдер. Жалынды баяулатушы өнімдердің ірі өрттерді азайту тұрғысынан көптеген пайдалары бар болғанымен, олардың құрамындағы компоненттер өте зиянды. Бұл өнімдерді құрайтын ең қызықты материалдар – PFAS химиялық заттары. Зерттеулер PFAS-қа ұшырауды денсаулыққа зиянды әсерлермен байланыстырды, соның ішінде ауыр неврологиялық кемістіктермен және қатерлі ісіктермен. Бұл химиялық заттар халық үшін қауіпсіз болуы үшін үнемі өзгертіліп отырады, бірақ өрт сөндірушілер оларға үнемі жақыннан ұшырайды, бұл олардың тәуекел деңгейін арттырады. Өрттен қалған қалдықтарда көптеген қауіпті заттар кездеседі. Кремний бетоннан, шатыр плиткаларынан немесе табиғи түрде кездесуі мүмкін. Кремний шаңына кәсіби жолмен ұшырау силикоз, өкпе қатерлі ісігі, өкпе туберкулезі, тыныс жолдарының аурулары және басқа да тыныс алуға қатысты емес ауруларды тудыруы мүмкін. Асбесттің жұтылуы әр түрлі ауруларға, соның ішінде асбестоз, өкпе қатерлі ісігі және мезотелиомаға әкелуі мүмкін. Металлға ұшырау көздеріне күйген немесе балқыған электроника, автомобильдер, тоңазытқыштар, пештер және т.б. жатады. Өрттен қалған қалдықтарды тазалаушылар осы металдарға немесе олардың жану өнімдеріне ауа арқылы немесе тері арқылы ұшырауы мүмкін. Бұл металдарға бериллий, кадмий, хром, кобальт, қорғасын, марганец, никель және тағы да басқалары кіреді. Өрттен тазалау жұмыстарының қауіпсіздігіне қатысты тәуекелдерге өрт сөндіруші қалдықтардың қайта тұтанбауы, зақымдалған немесе ашық қалған электр сымдарынан электр тогының соғуы немесе су электр жабдықтарымен жанасқан жағдайлар кіреді. Жанып кеткен құрылыстар тұрақсыз болуы мүмкін және кенеттен құлау қаупі бар. Өрттен тазалау үшін стандартты жеке қорғаныс құралдарына қатаң бас киімдер, қорғаныш көзілдіріктері немесе қауіпсіздік көзілдіріктері, ауыр жұмыс қолғаптары, құлаққаптар немесе басқа да есту қорғаныс құралдары, болат ұштармен жабдықталған аяқ киімдер және құлаудан қорғау құрылғылары жатады. Электрлік жарақаттардың алдын алу шараларына барлық электр желілері толық деэлектрленгеніне көз жеткізгенге дейін олардың тоқпен қамтамасыз етілгенін ескеру, электр кері байланысын болдырмау үшін электр желілерін жерге қосу және тиісті жеке қорғаныс құралдарын пайдалану кіреді.

While firefighters are generally responsible for managing hazardous materials in the environment, there is a great deal of risks that they face by doing so. Flame retardants are chemical products that are utilized to slow down or stop the spread of a fire by reducing its intensity. While there are numerous benefits to flame retardant products in terms of the reduction of major fires, the components that make up these substances are extremely harmful. The most concerning materials that make up these products are PFAS chemicals. Studies linked PFAS exposure with health effects including major neurological defects and cancer. While these chemicals are constantly changing with attempts to make it safer for the public, firefighters have constant, up close exposure that can put them at increased risk. Many hazardous substances are commonly found in fire debris. Silica can be found in concrete, roofing tiles, or it may be a naturally occurring element. Occupational exposures to silica dust can cause silicosis, lung cancer, pulmonary tuberculosis, airway diseases, and some additional non respiratory diseases. Inhalation of asbestos can result in various diseases including asbestosis, lung cancer, and mesothelioma. Sources of metals exposure include burnt or melted electronics, cars, refrigerators, stoves, etc. Fire debris cleanup workers may be exposed to these metals or their combustion products in the air or on their skin. These metals may include beryllium, cadmium, chromium, cobalt, lead, manganese, nickel, and many more. Safety hazards of fire cleanup include the risk of reignition of smoldering debris, electrocution from downed or exposed electrical lines or in instances where water has come into contact with electrical equipment. Structures that have been burned may be unstable and at risk of sudden collapse. Standard personal protective equipment for fire cleanup include hard hats, goggles or safety glasses, heavy work gloves, earplugs or other hearing protection, steel toe boots, and fall protection devices. Hazard controls for electrical injury include assuming all power lines are energized until confirmation they are de energized, and grounding power lines to guard against electrical feedback, and using appropriate personal protective equipment.

Жүрек- қан тамырлары аурулары

Өрт сөндіру ісі ұзақ жылдардан бері жүрек-қан тамырлары жүйесінің нашарлауымен байланысты. АҚШ-та өрт сөндірушілердің қызмет барысында қаза болуының ең көп таралған себебі – кенеттен жүрек тоқтауы, ол АҚШ өрт сөндірушілерінің қызмет барысындағы өлімдерінің шамамен 45% құрайды. Жеке факторлардан басқа, адамды жүрек-қан тамырлары ауруына немесе басқа да жүрек-қан тамырлары ауруларына бейімдейтін факторлардан өзге, кәсіби жағдайлар өрт сөндірушінің тәуекелін едәуір арттыра алады. Бұрын өрт сөндіру қызметі жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімнің басты себебін өрт сөндірушілердің нашар физикалық дайындығы деп есептеген. Алайда, соңғы 20 жылдағы зерттеулер көрсеткендей, уытты газдар өрт сөндірушілерді жүрек-қан тамырлары аурулары мен өлімге ұшырату қаупін едәуір арттырады. Мысалы, барлық өрт ошақтарында кездесетін көміртек монооксиді және қағаз, мақта, пластик және көміртек пен азоттан тұратын басқа да заттардың жануы кезінде түзілетін сутегі цианиді. Материалдардың құрамындағы заттар жану процесінде өзгереді, ал олардың жанама өнімдері организмдегі оттектің тасымалына кедергі келтіруі мүмкін. Гипоксия жүрек зақымдануына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, түтіндегі майда бөлшектерге ұзақ уақыт бойының әсері атеросклерозбен байланысты. Шу әсері гипертонияға және, мүмкін, ишемиялық жүрек ауруына әкелуі мүмкін. Өрт сөндірумен байланысты басқа да факторлар, мысалы, стресс, ыстықтан стресс және жоғары физикалық жүктеме де жүрек-қан тамырлары оқиғаларының тәуекелін арттырады. Өрт сөндіру шаралары кезінде өрт сөндіруші жүрек соғуының жоғары немесе жоғарырақ деңгейіне жете алады, бұл жүрек оқиғасын тудыруы мүмкін. Мысалы, тахикардия тамыр қабыршақтарының жиналуына себеп болуы мүмкін және олардың бөлігі жүректің кішкентай бөлігіне тікелей келіп, миокард инфарктісіне, яғни жүрек ұстамасына әкелуі мүмкін. Бұл, сондай-ақ, дені сау емес әдеттер мен жаттығулардың жетіспеуі өрт сөндірушілердің денсаулығына өте қауіпті.

Қатерлі ісік

АҚШ-тағы өрт сөндірушілер арасында қатерлі ісікке шалдығу қаупі күшейіп келеді. Жақыңғы зерттеулер өрт сөндірушілердің өртке ұшырау салдарынан кейбір қатерлі ісіктер мен басқа да созылмалы ауруларға шалдығу ықтималдығы жоғары екенін көрсетеді. Халықаралық зерттеулер де АҚШ-тағы зерттеулердің нәтижелерін қолдайды, өрт сөндірушілерде қатерлі ісіктердің деңгейі жоғары екенін растайды, бірақ қатерлі ісіктің түріне қарай айырмашылықтар болуы мүмкін. 2015 жылғы ретроспективті ұзақ мерзімді зерттеу өрт сөндірушілердің белгілі бір қатерлі ісіктерге шалдығу қаупінің жоғары екенін көрсетті. Асбест әсерінен туындайтын мезотелиомамен өрт сөндірушілер, өртке қатысы жоқ жұмыс істейтін адамдарға қарағанда екі есе көп шалдыққан. 65 жасқа дейінгі жас өрт сөндірушілерде де жалпы халыққа қарағанда несеп қуығы мен простата қатерлі ісігі жиірек кездеседі. Әйел өрт сөндірушілерде несеп қуығының қатерлі ісігі болуы мүмкін, бірақ 2014 жылғы зерттеулердің нәтижелері нақты емес. 2015 жылы АҚШ-тағы өрт сөндірушілердің үлкен тобын зерттеу өрт сөндіруге жұмсалған уақыттың ұзақтығы мен өкпе қатерлі ісігі және лейкемиядан өлім-жітім арасындағы тікелей байланысты көрсетті. Бұл мәселе медициналық қоғамдастықта, жалпы өрт сөндірушілер арасындағы қатерлі ісікпен байланысты өлім-жітімді зерттеумен қатар, үздіксіз зерттеулердің нысаны болып табылады. Эпидемиологиялық зерттеулерден өзге, механизмдік зерттеулер биомаркерлерді пайдаланып, қатерлі ісік дамуымен байланысты болуы мүмкін биологиялық өзгерістерге ұшыраудың әсерін зерттеді. Осы зерттеулердің бірнешесі өрт сөндірушілерге ұшыраудың салдарынан ДНК зақымдануы, тотығу стресі және эпигенетикалық өзгерістерді анықтады. Өрт сөндірушілер канцерогенді заттар мен қауіпті ластаушы заттарға жиі ұшырайды, бұл олардың қатерлі ісікке шалдығу қаупін арттырады деп есептеледі. Халықаралық қатерлі ісік зерттеу агенттігі (IARC) қатерлі ісік тудыруы мүмкін деп санайтын ондаған химиялық заттар өрт орнында анықталды. Бірнеше зерттеулер өрт сөндіру кезінде ауадағы және/немесе терідегі канцерогенді қосылыстарға, сондай-ақ өрт сөндірушілердің киімдері мен басқа да жабдықтарының ластануын растады. Кейбір қосылыстар өрт сөндірушілердің денесіне сіңіп кетуі мүмкін. Түнде жұмыс істеу IARC бойынша адамда қатерлі ісік тудыруы мүмкін. Кейбір өрт сөндірушілер қауіпті материалдармен жұмыс істейді және оларды бақылауға және тазалауға оқытылады, мысалы, мұнай төгілуі және химиялық апаттар. Өрт сөндірушілер өртпен күрескенде және қауіпті материалдарды тазалағанда, зиянды химиялық заттар жеке қорғаныш құралдарына (ЖҚҚ) еніп, терімен жанасу қаупі бар. Канцерогенді химиялық заттардан өзге, өрт сөндірушілер радиацияға (альфа-сәуле, бета-сәуле және гамма-сәуле) ұшырауы мүмкін. Өрт сөндірушілердің көптеген түрлері бар. Өрт сөндірушілердің қатерлі ісігіне қатысты зерттеулердің көп бөлігі құрылыс немесе қалалық өрт сөндірушілерге қатысты. Орман өрт сөндірушілері – орман өрттерін бақылауға арналған арнайы дайындықтан өткен өрт сөндірушілер. Олар жиі өрттің алдын алу үшін кесілген ағаштар мен шөптерден жасалған өрт жолағын құрайды. Орман өрттерін сөндіру – көптеген қауіп-қатерлерге толы, физикалық күш-қуатты талап ететін жұмыс. Орман өрт сөндірушілері, әсіресе АҚШ-тың батысында, орман өрттерінің ұзақтығы артқандықтан, өрт сөндіру маусымында ауыр жабдықтармен бірнеше шақырым қашықтыққа жүруі мүмкін. Құрылыс өрт сөндірушілерінен айырмашылығы, орман өрт сөндірушілері әдетте тыныс алу құралдарын кимейді және орман өрттерінен шығатын бөлшектер мен басқа да қосылыстарды демдей алады. Олар сондай-ақ, бақылаудағы жағдайда ықтимал отынды жағу үшін бақыланған өрттерді де пайдаланады. Орман өрт сөндірушілері үшін қатерлі ісік қаупін зерттеу үшін өкпе қатерлі ісігінен өлім-жітім қаупіне әсер ететін факторларды бағалау және орман өрттерінен түтіннен пайда болған бөлшектік заттарға ұшырауды өлшеу арқылы тәуекелді бағалау жүргізілді. Бұл зерттеу орман өрт сөндірушілерінің өкпе қатерлі ісігінен өлім-жітім қаупінің жоғары болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Өрт сөндірушілердің басқа да мамандану топтары бойынша қатерлі ісіктер туралы зерттеулер шектеулі, бірақ жақында Австралиядағы өрт сөндіруші нұсқаушыларын зерттеу оқу кезіндегі әсерлер мен қатерлі ісікке шалдығу арасындағы байланысты анықтады. Орталық және толық деректердің жетіспеуіне байланысты өрт сөндірушілер арасындағы қатерлі ісік деңгейін зерттеу қиындық тудырды. 2018 жылдың 7 шілдесінде Конгресс 2018 жылғы Өрт сөндірушілердің қатерлі ісік тізілімі туралы заңды қабылдады, ол Ауруды бақылау және алдын алу орталықтарына АҚШ-тағы өрт сөндірушілер арасындағы қатерлі ісік деңгейі туралы деректерді жинауға арналған Ұлттық өрт сөндірушілер тізілімін құруды тапсырды.

Cancer risk in the U. S. fire service is a topic of growing concern. Recent studies suggest that due to their exposure on the fireground, firefighters may be at an increased risk for certain types of cancer and other chronic diseases. Additionally, large international studies generally support the finding from U. S. studies that firefighters have elevated rates of cancer, with some variation by cancer site. A 2015 retrospective longitudinal study showed that firefighters are at higher risk for certain types of cancer. Firefighters had mesothelioma, which is caused by asbestos exposure, at twice the rate of the non firefighting working population. Younger firefighters (under age 65) also developed bladder cancer and prostate cancer at higher rates than the general population. The risk of bladder cancer may be present in female firefighters, but research is inconclusive as of 2014. Preliminary research from 2015 on a large cohort of US firefighters showed a direct relationship between the number of hours spent fighting fires and lung cancer and leukemia mortality in firefighters. This link is a topic of continuing research in the medical community, as is cancer mortality in general among firefighters. In addition to epidemiological studies, mechanistic studies have used biomarkers to investigate exposures' effects on biological changes that could be related to cancer development. Several of these studies have found evidence of DNA damage, oxidative stress, and epigenetic changes related to firefighters' exposures. Firefighters regularly encounter carcinogenic materials and hazardous contaminants, which is thought to contribute to their excess cancer risk. Dozens of chemicals classified by the International Agency for Research on Cancer (IARC) as known or probable carcinogens have been identified on the fireground. Several studies have documented airborne and/or dermal exposures to carcinogenic compounds during firefighting, as well as contamination on turnout gear and other equipment worn by firefighters. Some of these compounds have been shown to absorb into firefighters' bodies. In addition to chemical exposures, firefighters often work 24 hr shifts or longer, and may respond to emergencies at night. Night shift work has been classified as a probable human carcinogen by IARC. Some firefighters also work with hazardous materials and trained to control and clean up these dangerous materials, such as oil spills and chemical accidents. As firefighters combat a fire and clean up hazardous materials, there is a risk of harmful chemicals coming in contact with their skin if it penetrates their personal protective equipment (PPE). Firefighters are in addition to carcinogenic chemicals, firefighters can be exposed to radiation (alpha radiation, beta radiation, and gamma radiation). There are many types of firefighters. Most research on firefighters' cancer risk has involved structural or municipal career firefighters. Wildland firefighters are specially trained firefighters tasked with controlling forest fires. They frequently create fire lines, which are swathes of cut down trees and dug up grass placed in the path of the fire. This is designed to deprive the fire of fuel. Wildland firefighting is a physically demanding job with many acute hazards. Wildland firefighters may hike several miles while carrying heavy equipment during the wildfire season, which has increased in duration over time, especially in the western United States. Unlike structural firefighters, wildland firefighters typically do not wear respiratory protection, and may inhale particulate and other compounds emitted by the wildfires. They also use prescribed fires to burn potential fire fuel under controlled conditions. To examine cancer risk for wildland firefighters, a risk assessment was conducted using an exposure response relationship for risk of lung cancer mortality and measured particulate matter exposure from smoke at wildfires. This study concluded that wildland firefighters could have an increased risk of lung cancer mortality. The research on cancer for other subspecialty groups of firefighters is limited, but a recent study of fire instructors in Australia found an exposure response relationship between training exposures and cancer incidence. Due to the lack of central and comprehensive sources of data, research on cancer rates amongst firefighters has been challenging. On July 7, 2018, Congress passed the Firefighter Cancer Registry Act of 2018 requiring the Centers for Disease Control and Prevention to create the National Firefighter Registry designed to collect data on cancer rates among U. S. firefighters.

Психикалық стресс

Басқа да жедел жәрдем қызметкерлері сияқты өрт сөндірушілер де өздерінің еңбек жолында ауыр жағдайларға куә болады. Осылайша, олар көпшілікке қарағанда кейбір психикалық денсаулық мәселелеріне, мысалы, жарақаттан кейінгі стресс бұзылысы және суицидтік ойлар мен мінез-құлықтарға осал. АҚШ-тағы әйелдер арасындағы ең жоғары суицид деңгейін көрсететін мамандықтар – полиция және өрт сөндірушілер, көрсеткіш 100 000 адамға 14,1 құрайды, деп хабарлайды Ұлттық жарақаттарды алдын алу және бақылау орталығы (CDC). Ұзаққа созылған стресс уақыт өте келе өрт сөндірушілерге әсер ететін белгілерге, мысалы, алаңдаушылыққа, тітіркенуге, жүйкеге, есте сақтау және концентрациялау қиындықтарына әкеледі, бұл алаңдаушылық пен депрессияға соқтыруы мүмкін. Психикалық стресс миға ұзақ мерзімді әсер етеді. 2014 жылғы Ұлттық құлаған өрт сөндірушілер қорының есебінде өрт сөндірушілердің өз-өзіне қол жұмсау ықтималдығы қызмет барысында қаза тапқандарға қарағанда үш есе жоғары екені анықталды. Жұмыспен байланысты психикалық стресс стреспен күресу үшін есірткі және алкогольге тәуелділіктің пайда болуына әкелуі мүмкін. Өрт сөндірудің психикалық стрессінің көптеген себептері бар. Олар қызмет барысында көретін жағдайлармен қатар, қызметте болғандықтан қалып қоятын мүмкіндіктер де бар. Өрт сөндірушілердің жұмыс кестесі ауданға қарай өзгереді. Кейбір бекеттерде өрт сөндірушілер 48 сағат жұмыс істейді, 48 сағат демалады, ал кейбіреулері 24 сағат жұмыс істейді, 72 сағат демалады. Баладағы алғашқы қадамдарды немесе балет қойылымын өткізіп жіберудің психикалық әсері алғашқы көмекшілерге ауыр тиюі мүмкін. Сондай-ақ, жұбайлардың қарама-қарсы ауысымдарда жұмыс істеуі немесе отбасыдан алыс болу да стресс тудырады. Төтенше жағдайларға жауап беру кезінде болмағанда, өрт сөндірушілер өрт сөндіру бекеттерінде тамақтанады, ұйықтайды және ауысым кезінде басқа да міндеттерді орындайды. Сондықтан, ұйқының бұзылуы олардың жұмысында кездесетін тағы бір қауіп-қатер. NIHL алдымен 3000-6000 Герц арасындағы дыбыс жиіліктеріне әсер етеді, содан кейін жиірек әсер ету нәтижесінде көбірек жиіліктерге таралады. Шамадан тыс дыбысқа ұшыраудың ең көп кездесетін себептері – сиреналар, өртке баратын және қайтатын көлік құралдары, өрт сигнализациясы және жұмыс құралдары. NIOSH деректері бойынша, бұл көрсеткіш 35 секундтан 7,5 минутқа дейін қабылданады.

As with other emergency workers, firefighters may witness traumatic scenes during their careers. They are thus more vulnerable than most people to certain mental health issues such as post traumatic stress disorder and suicidal thoughts and behaviors. Among women in the US, the occupations with the highest suicide rates are police and firefighters, with a rate of 14.1 per 100 000, according to the National Center for Injury Prevention and Control, CDC. Chronic stress over time attributes to symptoms that affect first responders, such as anxiousness, irritability, nervousness, memory and concentration problems can occur overtime which can lead to anxiety and depression. Mental stress can have long lasting affects on the brain. A 2014 report from the National Fallen Firefighters Foundation found that a fire department is three times more likely to experience a suicide in a given year than a line of duty death. Mental stress of the job can lead to substance abuse and alcohol abuse as ways of coping with the stress. The mental stress of fire fighting has many different causes. There are those they see on duty and also what they miss by being on duty. Firefighters schedules fluctuate by district. There are stations where fire fighters work 48 hours on and 48 hours off, whereas some allow 24 hours on and 72 hours off. The mental impact of missing a child's first steps or a ballet recital can take a heavy impact on first responders. There is also the stress of being on opposite shifts as a spouse or being away from family. When not on the scene of an emergency, firefighters remain on call at fire stations, where they eat, sleep, and perform other duties during their shifts. Hence, sleep disruption is another occupational hazard that they may encounter at their job. NIHL affects sound frequencies between 3,000 and 6,000 Hertz first, then with more frequent exposure, will spread to more frequencies. The most common causes of excessive sound exposure are sirens, transportation to and from fires, fire alarms, and work tools. and according to NIOSH is acceptable for between 35 seconds and 7.5 minutes

Өрт сөндірушінің орташа жұмыс күні көбінесе OSHA және NIOSH есімдерінің дыбысқа ұшырау шектерінен төмен болады. Есту қабілетін сақтау бағдарламалары бірнеше бекеттерде іске асырылды және NIHL-мен күресуде өрт сөндірушілердің көрсеткіштерін төмендетуге көмектесетінін көрсетті. Олардың жалақы алатыны немесе ерікті болып жұмыс істейтіні елдерге қарай өзгереді. АҚШ және Германияда ауылдық жерлерде өрт сөндірушілердің көп бөлігін еріктілер құрайды. Ал Ұлыбританияда еріктілер сирек кездеседі. Оның орнына, "қызметтегі өрт сөндірушілер" оқиғаларға жауап бергені үшін ақы алады, сонымен қатар ұзақ уақыт бойы кезекте күткені үшін шағын жалақы алады. Еріктілер тіпті ең ірі өрт сөндіру бөлімдерінде де маңызды рөл атқарады, соның ішінде 3,6 миллион халқы бар Берлинде. Бұл теңгерім қалай жұмыс істейтініне қарамастан, шағын қалалық аймақтарда толық жұмыс күнімен және ерікті/кезекші өрт сөндірушілердің араласуы жиі кездеседі. Бұл АҚШ-та біріктірілген өрт сөндіру бөлімі деп аталады. Чили және Перуде барлық өрт сөндірушілер еріктілер. Тағы бір айырмашылық – өрт сөндіру қызметтерінің ұйымдастырылуы. Кейбір елдерде, мысалы, Чехияда, Израильде және Жаңа Зеландияда жалғыз ұлттық өрт сөндіру қызметі бар. Австралия, Ұлыбритания және Франция сияқты басқа елдер өрт сөндіру қызметтерін аймақтар немесе ұлттық емес штаттар бойынша ұйымдастырады. АҚШ-та, Австрияда, Германияда және Канадада өрт сөндіру бөлімдері муниципалитет деңгейінде басқарылады. Сингапур мен Швейцарияның көптеген бөліктерінде өрт сөндіру қызметіне міндетті шақыру жүзеге асырылады. Германияда, егер ауылда жұмыс істейтін өрт сөндіру қызметі болмаса, міндетті шақыру қолданылуы мүмкін. Данияда өрт сөндіру қызметтерінің көп бөлігі жеке компаниялар арқылы жүзеге асырылады.

Байланыс және басқару құрылымы

Өрт туралы ескертулерді немесе шақыруларды тиімді және дәл басқару кез келген оқиғаның сәтті аяқталуындағы маңызды факторлар болып табылады. Өрт сөндіру бөлімінің байланыс қызметі осы сәтті нәтижеге жетуде маңызды рөл атқарады. Өрт сөндіру бөлімінің байланысы – бұл халықтың жедел байланыс орталығына төтенше жағдай туралы хабарлау әдістері, орталықтың тиісті өрт сөндіру күштеріне хабарлау әдістері және оқиға орнында ақпарат алмасу әдістері. Бір әдіс – мегафонды пайдалану. Телекоммуникатор (көбінесе Австралияда 000 операторы деп аталады) басқа жедел жәрдем қызметкерлерімен бірдей маңызды, бірақ өзгеше рөл атқарады. Телекоммуникатор белгісіз және көрінбейтін адамдардан келетін қоңырауларды қабылдауы керек, әдетте олар стресстік жағдайда қоңырау шалады. Ол қоңырау шалушыдан толық, сенімді ақпарат алуға және көмек сұраныстарын басымдыққа бөлуге тиіс. Диспетчердің міндеті – хаосқа тәртіп келтіру. Кейбір өрт сөндіру бөлімдері өздерінің телекоммуникациялық диспетчерлерін пайдалануға жеткілікті болса да, көптеген ауылдық және шағын аудандар өрт, құтқару және полиция қызметтерін басқару үшін орталық диспетчерге сенеді. Өрт сөндірушілер дабылдарды қабылдау, бұйрықтарды беру және алу, көмек сұрау және жағдай туралы хабарлау үшін байланыс құралдарын пайдалануға оқытылады. Өрт сөндірушілер әртүрлі агенттіктерден бір-біріне үнемі көмек көрсететіндіктен және басқа да жедел жәрдем қызметтерінің қатысуымен болатын оқиғаларда жұмыс істейтіндіктен, бірыңғай басқару тізбегін құру және агенттіктер арасында ақпарат алмасу үшін қажетті құрылымдар болуы өте маңызды. АҚШ Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігі (FEMA) Ұлттық Оқиға Басқару Жүйесін құрды. Бұл жүйенің бір бөлігі – Оқиға Басқару Жүйесі. АҚШ-тағы барлық радиобайланыс Федералдық Байланыс Комиссиясының (FCC) рұқсатымен жүзеге асырылады; сондықтан радиожабдықтарды пайдаланатын өрт сөндіру бөлімдері FCC-ден радио лицензия алуы керек. Он кодтар радиожабдықтардың алғашқы күндері нашар тарату және қабылдау себепті танымал болды. Қазіргі заманғы радио технологиясының жетістіктері он кодтардың қажеттілігін азайтты және көптеген бөлімдер қарапайым ағылшын тіліне (ашық мәтінге) көшті.

The expedient and accurate handling of fire alarms or calls are significant factors in the successful outcome of any incident. Fire department communications play a critical role in that successful outcome. Fire department communications include the methods by which the public can notify the communications center of an emergency, the methods by which the center can notify the proper fire fighting forces, and the methods by which information is exchanged at the scene. One method is to use a megaphone to communicate. A telecommunicator (often referred to as a 000 Operator in Australia) has a role different from but just as important as other emergency personnel. The telecommunicator must process calls from unknown and unseen individuals, usually calling under stressful conditions. He/she must be able to obtain complete, reliable information from the caller and prioritize requests for assistance. It is the dispatcher's responsibility to bring order to chaos. While some fire departments are large enough to utilize their own telecommunication dispatcher, most rural and small areas rely on a central dispatcher to provide handling of fire, rescue, and police services. Firefighters are trained to use communications equipment to receive alarms, give and receive commands, request assistance, and report on conditions. Since firefighters from different agencies routinely provide mutual aid to each other, and routinely operate at incidents where other emergency services are present, it is essential to have structures in place to establish a unified chain of command, and share information between agencies. The U. S. Federal Emergency Management Agency (FEMA) has established a National Incident Management System. One component of this system is the Incident Command System. All radio communication in the United States is under authorization from the Federal Communications Commission (FCC); as such, fire departments that operate radio equipment must have radio licenses from the FCC. Ten codes were popular in the early days of radio equipment because of poor transmission and reception. Advances in modern radio technology have reduced the need for ten codes and many departments have converted to simple English (clear text).

Санаттары

Көптеген өрт сөндірушілер әскери немесе полицияға ұқсас командалық құрылыммен ант берген мүшелер болып табылады. Олар әдетте жалпы полиция өкілеттіктеріне ие емес (дегенмен, АҚШ-тағы кейбір өрт сөндірушілердің полиция өкілеттіктері шектеулі, мысалы, өрт сөндіру полиция бөлімдері), бірақ өрт қауіпсіздігі жөніндегі белгілі бір лауазымды тұлғалар (мысалы, өрт сөндіру маршалы немесе өрт қауіпсіздігі инспекторы) реттеу және төтенше жағдайлардағы күшін қолдану және бақылау жұмыстарына байланысты кең ауқымды полиция өкілеттіктеріне ие. Кейбір елдерде өрт сөндірушілер қару-жарақ алып жүреді немесе оған қол жеткізе алады, соның ішінде кейбір АҚШ өрт сөндіру маршалы және Монаконың өрт сөндірушілер корпусы – азаматтық өртке қарсы қызмет көрсететін әскери бөлім. Өрт сөндіру терминологиясы елден елге өзгереді. Өрт сөндірушілердің негізгі тобы көптеген елдерде, соның ішінде АҚШ-та "компания" деп аталады, оның мүшелері көбінесе бір машинада жұмыс істейді. "Кру" немесе "платон" – бір ауысымда жұмыс істейтін компанияның бөлімшесі. Ұлыбритания және Ұлттар Достастығының өртке қарсы қызметтерінде әрбір стансаның өрт сөндірушілері көбінесе "күзет" жүйесі бойынша ұйымдастырылады, бірнеше күзет (әдетте төрт) ауысымдық тәртіппен жұмыс істейді, бұл стансадағы әрбір машина немесе арнайы техника үшін жеке "экипаж" болып табылады.

Қаражатты жинаушылар

Өрт сөндіру жабдықтарына арналған қаражатты өрт сөндірушілердің өздері жинауы мүмкін, әсіресе ерікті ұйымдар үшін. АҚШ-та панкейк таңғы асы және шилі дайындау сияқты шаралар көп кездеседі. Ақша жинау мақсатында билер, жәрмеңкелер мен автокөлік жуу сияқты қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырылады.