Кіріспе

1810–1957 американдық христиан миссионерлік ұйымы

Американың Шетелдік Миссионерлік Комиссиясы (ABCFM) алғашқы американдық христиан миссионерлік ұйымдарының бірі болды. Ол 1810 жылы Уильямс колледжінің жақында бітірген түлектері тарапынан құрылды. 19 ғасырда ол американдық миссионерлік ұйымдардың ең ірісі және маңыздысы болып есептелді және Пресвитериандар, Конгрегационалистер және Неміс реформаторлық шіркеулері сияқты протестанттық реформа дәстүрлерінің өкілдерінен тұрды. 1870 жылға дейін ABCFM бірнеше конфессияға жататын протестанттардан, оның ішінде Конгрегационалистер мен Пресвитериандардан құралды. Алайда, құлдық мәселесі және Жаңа Мектеп Пресвитериандық миссионерлерінің Пресвитериандық Шетелдік Миссиялар Кеңесін қолдауға көшуіне байланысты туындаған бөліністер салдарынан, 1870 жылдан кейін ABCFM Конгрегационалистік ұйымға айналды. Америкалық Кеңес (көпте осылай танылған) 1950 жылдарға дейін негізінен Конгрегационалистік ұйым ретінде жұмыс істей берді. 1957 жылы Конгрегациялық христиан шіркеуі Германияның Евангелистік және Реформаторлық шіркеуімен бірігіп, Біріккен Мәсіх Шіркеуін құрды. Осы жаңа конфессиямен байланысты ұйымдық бірігудің бір бөлігі ретінде ABCFM тәуелсіздігін жойды. Ол басқа миссионерлік ұйымдармен бірігіп, Біріккен Мәсіх Шіркеуінің агенттігі болып табылатын Әлемдік Қызметтер жөніндегі Біріккен Шіркеу Кеңесін құрды. ABCFM-нен шабыт алған басқа ұйымдар: InterVarsity христиандық қауымдастығы, Консервативті Конгрегациялық Христиандық Конференциясы және Ұлттық Конгрегациялық Христиандық Шіркеулердің Миссионерлік Қоғамы.

Ұйымдастыру және жұмыс істеу

ABCFM күнделікті жұмыстарды басқаратын Пруденциалдық комитетпен (әйтпесе, Атқару комитеті) жыл сайынғы кездесу өткізді. Ол жазбаша құжаттарды дайындау үшін хатшыны, ал қайырымдылықтарды қабылдау үшін қазынашыны сайлады. Сонымен қатар, оның басқарма мүшелері де болды. ABCFM өзінің алғашқы отырысын 1810 жылдың 5 қыркүйегінде өткізіп, Сэмюэл Вурчестерді хатшылыққа сайлады.

Ерте тарих

1806 жылы Массачусетс штатының батысындағы Уильямс колледжінің бес студенті найзағайдан қорғану үшін сабан үйге тығынды. Олар "Егін – әлем" деген ортақ ойға келді және төрт жылдан кейін АБКФМ құрылуына түрткіс болды. АБКФМ-нің мақсаты – христиан дінін бүкіл әлемге тарату еді. Бастапқыда конгрегационалист болған АБКФМ, сонымен қатар пресвитериандық (1812–70), голланд реформаторлық (1819–57) және басқа да конфессиялардан келген миссионерлерді қабылдады. 1812 жылы АБКФМ өзінің алғашқы миссионерлерін – Адонирам және Энн Хасселтин Джадсон, Самуил және Роксана Пек Нотт, Самуил және Харриет Ньюэлл, Гордон Холл және Лютер Райс – Британдық Үндістанға жіберді. 1812 мен 1840 жылдар аралығында олардан кейін мына халықтар мен жерлерге миссионерлер аттанды: Теннессиден Чероки үндістеріне, Үндістанға (Бомбей аймағы), Солтүстік Цейлонға (қазіргі Шри-Ланка), Сандвич аралдарына (Гавайи); Шығыс Азияға: Қытайға, Сингапурға және Сиамға (Таиландқа); Таяу Шығысқа: (Грекияға, Кипрге, Түркияға, Сирияға, Киелі жерге және Персияға (Иранға)); Африкаға: Батыс Африкаға – Кейп Палмасқа – және Оңтүстік Африкаға – зулустардың арасына.

Үндістерді жер аударуға қарсы күрес

Еремия Эвартс 1812–20 жылдары қазынашы, ал 1821 жылдан 1831 жылы қайтыс болғанға дейін хатшы болып қызмет етті. Оның басшылығымен 1821 жылы кеңес әйелдердің рөлін кеңейтті: американдық үндістерге алғашқы үйленбеген әйел миссионер Элен Стетсон және шетелдегі алғашқы үйленбеген әйел миссионер, сондай-ақ алғашқы африкалық-американдық миссионер Бетси Стоктон бекітілді. Эвартс ұйымның Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы американдық үндістер тайпаларына миссионерлерді орналастыру жөніндегі күш-жігерін жетекшілік етті. Ол сонымен қатар ABCFM-нің үндістерді көшіру саясатына, жалпы алғанда, және әсіресе 1830 жылғы Үндістерді көшіру заңына қарсы кең ауқымды күресін ұйымдастырды.

1830 жылдан 1860 жылға дейін

1830 жылдары ABCFM өз тәжірибесіне сүйене отырып, үйленбеген адамдарды миссионерлік қызметке жіберуге тыйым салды. Олар жұбайлардың миссияға аттанғанға дейін кем дегенде екі ай бұрын никелесуін талап етті. Миссионерлерге әйелдер табуға көмектесу үшін, олар "миссионерлік көзқарасы бар" әйелдердің тізімін ұстады: "жас, ізгі, білімді, денесі сау және жарасымды келбетті". Жалғыз әйелдерді миссионер ретінде жіберуге қатысты саясат қатаң сақталмады және 1868 жылы өзгертілді. 1831 жылдың қазанында хатшы лауазымы Элиас Корнелиусқа ұсынылды, бірақ ол ауырып, 1832 жылдың ақпанында қайтыс болды. Руфус Андерсон 1832 жылдан 1860 жылдардың ортасына дейін Кеңестің Бас хатшысы қызметін атқарды. Оның қалдырған мұрасы – әкімшілік қабілеттері, саясатты белгілеу, әлемді аралау және ABCFM-нің қызметін кітаптарда баяндау болды. 1810 мен 1840 жылдар аралығында ABCFM-нің басты мақсаты Иса Мәсіхтің Ілгі хабарын жариялау болды. Отандық және шетелдік деңгейде Кеңес және оның қолдаушылары евангелистік қауымды ынталандыруға, агенттерді даярлауға және миссионерлік қызметке жұмыскерлерді жіберуге бар күштерін жұмсады. Біріккен фронттың және ертедегі федералды американдық ерікті ұйымдардың жетекшісі ретінде Кеңес 19 ғасырдағы миссионерлік қозғалысқа әсер етті.

Жұмысқа қабылдау

Православ, үштік және евангелисттік теологиялық көзқарастары бар спикерлер жыл сайынғы кеңес отырыстарында аудиторияларын христиан дінін таратудың жаһандық жобасын ілгерілету үшін уақыттарын, қабілеттерін және байлықтарын жұмсауға шақырды. Бастапқыда кеш колониалдық дәуірдің "бір реттік" уағыздарын еске түсірген жыл сайынғы кеңес отырыстарындағы сөздер біртіндеп "мерекелік" уағыздар сипатын алды. Миллениумнан кейінгі оптимизм мен ынтымақтастық кеңестің уағыздарының схемасында маңызды орын алды. Мұндай уағыздарды тыңдап, колледждерде оларға ықпал еткеннен кейін, колледждер мен семинария студенттері шетелдік мәдениеттерде жақсы хабарды жариялауға дайындалды. Олардың қысқа диссертациялары мен сапарға шығар алдындағы уағыздары жыл сайынғы кеңес уағыздарының көзқарасын және қабылдаушы мәдениеттерге сезімталдық деңгейін көрсетті. Миссионерлер өкілдікке шыққаннан кейін оптимизм сақталды, бірақ жаңа ортада пионерлік миссиялық жұмыстың қиындықтары оны жұмсартты. Көптеген кеңес өкілдері эклектикалық диалог пен пайда болған мүмкіндіктер, сондай-ақ, көшпелі уағыздар арқылы кездескен, байқаған және өмір сүрген мәдениеттерді олар бөліскен хабарға қатыстыруға тырысты. Миссионерлер аудиторияның жақсы хабарға деген реакциясы американдықтарға ұқсас екенін анықтады. Кейбіреулер оны толығымен қабылдамады, ал басқалары қабылдады, ал аздағандары өздері христиан жариялаушылары болды.

Түнгі Американың басқа да үндістерге арналған миссиялары

ABCFM-нің Солтүстік Америкадағы көшірілген Оңтүстік-Шығыс тайпаларының солтүстігінде немесе батысында орналасқан миссияларының арасында 1823 жылғы Маккина миссиясы (Маккинак аралы және Солтүстік Мичиган), Грин-Бэй миссиясы (Грин-Бэйдегі Мичиган аумағы), Дакота миссиясы (негізінен Миссисипи және Миннесота (Сент-Петерс) өзендері бойындағы Мичиган, Айова және Миннесота аумақтары), Оджибве миссиясы (Мичиган, Висконсин және Миннесота аумақтары, сондай-ақ Ла-Пойнте, Одана, Сары көл, Покегама көл, Сэнди көл, Фонд-ду-Лак және Қызыл көлдегі Висконсин), және Орегондағы Уитман миссиясы болды. Дакота миссиясының миссионерлері 1862 жылдың тамызында АҚШ-тың Дакота соғысы басталғанда Дакота тайпаларының зорлық-зомбылыққа ұшырауын бастан кешірді. Олардың кейбіреулері тұтқынға алынған Дакота тайпаларына көмектесті және 1863 жылы Миннесотадан қуылғанда, әсіресе Уильямсон және Риггс отбасылары оларды ертіп жүрді. Дакота миссиясы Библияны Дакота тіліне аударды, сондай-ақ сөздік және оқулық жазды. Оджибве миссиясы Жаңа Ұсынысты Оджибве тіліне аударды және бірнеше оқулық шығарды, бірақ бұл жұмысты жасау үшін қазір қолданылмайтын жазу стилін пайдаланды. Екеуі де осы тілдерді баспаға түсірген алғашқылардың қатарында болды.

Жергілікті уағыздаушылармен жұмыс істеу

Кеңеске қатысқан жергілікті уағыздаушылар ортодоксалды хабарды жариялады, бірақ олар миссионерлердің туған жердегі басшылармен дамытқан айырмашылықтарынан асып, одан әрі өзгерістер енгізді. Өз мәдениеттерінің жақсы және жаман жақтарын пайдалана отырып, жергілікті евангелистер өз хабарларын Киелі кітаптардың мәтіндері мен тақырыптарымен толықтырды. Кейде жергілікті қызметкерлер керемет немесе күтпеген нәтижелерге қол жеткізді. Көп жағдайда олардың еңбегі жеміс бермеді. Қандай жауап болса да, жергілікті уағыздаушылар – тіпті қуғын-сүргін кезінде де – шейіт болғанға дейін немесе табиғи өлімге ұшырағанға дейін жұмыс істеді. Жергілікті уағыздаушылар және басқа да жергілікті тұрғындар Киелі кітапты аударуда миссионерлерге көмектесті. Киелі кітапты ана тіліне аудару – мәдениетке сезімталдық пен қабылдаушы қоғамның ішінде жұмыс істеуге деген ниетті көрсетеді. Жақсы жаңалықты ауызша жариялаудан кейін, Киелі кітапты аудару түрлі орталарда жүзеге асты: ежелгі христиан шіркеулері арасында, мысалы, армян және ассириялық [несториандық] шіркеу; жазу тілі мен жазба діни мұрасы бар мәдениеттер, мысалы, маратхи; және жазба тілі жоқ мәдениеттерде жаңа тілдер жасау, мысалы, Гавайидегі анимистік сенімдегі халық арасында.

ABCFM миссионерлерінің білім беру, әлеуметтік және медициналық рөлдері

Баспа және сауаттылық Киелі кітапты аудару процесінде маңызды рөл атқарды. Сол сияқты, баспадан шығарылған материалдар мен сауаттылыққа қатысты шаралар Басқарманың қоғамдық өміріне белсенді қатысуына үлкен үлес қосты. Миссионерлердің уағыздау еңбегін білім, медицина және әлеуметтік мәселелермен толықтырды, оның дәрежесі әртүрлі болды. Мектептер уағыздаушыларға дайын тыңдаушылар ұсынды. Тегін немесе Ланкастер мектептері көптеген студенттерді тәрбиеледі. Миссионерлердің үйінде тұратын студенттер христиандық өмірді отбасылық аяда жақыннан танысуға мүмкіндік алды. Білім жергілікті халықты күшейте түсті. Көбінесе 1840 жылдан кейін, бұл оларға өз шіркеулерінің басшыларын дамытуға және өздерінің қауымдастықтарында үлкен рөл атқаруға мүмкіндік берді. Басқарма миссионерлері әрбір бекетте білім берудің бір түрін құрды. Көптеген Басқарма миссионерлері өз қызметтеріне аттанғанға дейін медициналық білім алды. Ида Скаддер сияқты кейбіреулері дәрігер болып оқып, содан кейін миссионер болып тағайындалып, уағыздау ісіне толыққанды берілді. Питер Паркер сияқты басқалары миссионерлік және дәрігерлік шақыруларын бірге атқаруға тырысты.

Қытайдағы ABCFM

Лондондық миссионерлік қоғам мен Нидерланд миссионерлік қоғамынан кейін, Қытайдың миссионерлік өрісіне енуге американдықтар кезегі келді. АҚШ-тағы конгрегациялық шіркеулерді ұсынушы Шетелдік миссионерлер кеңесі (Board of Commissioners for Foreign Missions) 1829 жылы пастор Дэвид Абель мен Илая Коулман Бриджманды жіберді. 1830 жылдың ақпанында оларды доктор Роберт Моррисон қабылдады. Бұл адамдар бастапқыда Қытай және Малайзиялықтар арасында, жол бойындағы елді мекендерде жұмыс істеді. Абель мырза 1842 жылдан 1846 жылы қайтыс болғанға дейін Амой (қазіргі Сямынь) қаласында миссионерлік база құруға өзінің күшін жұмсады. Американдық кеңес көп ұзамай басқа да көптеген қызметкерлерді тағайындады. 1833 жылы пастор Ира Трейси мен Сэмюэл Уэллс Уильямс (1812–1884) Сингапур мен Макаоға қоныстанды. Сол жылы пастор Стивен Джонсон (миссионер) мен Сэмюэл Мунсон Бангкок пен Суматраға сапарлады. Негізгі станциялардың төрт ірі орталығы болды, олардың үлкендерінен кішігірім станциялар басқарылды. Олар: Фучжоу, он бес шіркеуі бар; Солтүстік Қытай, Пекин, Калган, Тяньцзинь, Тенчжоу және Баодинді қамтиды, сондай-ақ орталық миссиялардың әртүрлі аудандарындағы кішігірім станциялар; Гонконг; және Шанси, опий өсірілетін аудандардың ортасында екі станциясы бар, олар Оберлин колледжінің Оберлин тобының миссионерлерімен жабдықталған. Тенчжоуда миссионерлер колледж ашты, оның президенті доктор Кальвин Матьер болды. Тенчжоу қытай әдебиеті бойынша емтихан орталықтарының бірі болды. Матьер қазіргі заманғы ғылымның «жоқтан туған сенімдермен» салыстырғандағы жарығы тиімді болады деп сенді. Ол және оның әйелі астрономия, математика, табиғаттану және тарих пәндерін оқытты. Ол Солтүстік Қытайдың барлық аймақтарында жас жігіттерді ұстаздар дайындады. Ол Киелі кітапты оқытып, тәрбиелеген жас жігіттер туған жерлерінде дін тарату ісіне кірісті. Д-р Джон Ливингстон Невиус және Хантер Корбет (1862–1918) осы жұмыста бірлесіп жұмыс істеді, Яньтайда жыл сайын діни білім беруге үміткерлерге теологиялық білім берді. Қытайдағы негізгі станцияларында Қоғам үлкен медициналық пункттер мен ауруханалар, ұлдар мен қыздарға арналған пансиондар, жергілікті студенттерге арналған колледждер және миссияның мақсатына жетуге арналған басқа да ұйымдарды ұстады. Олар Кантон ауруханасын құруға да көмектесті. 1890 жылға қарай оларда жиырма сегіз миссионер, он алты әйел агент, он медициналық миссионер, төрт қасиетті қызметкер, бір жүз бес қасиетсіз көмекші, шамамен бір мың дінге келген адам және мектептерінде төрт жүз елу оқушы болды.

ABCFM Таяу Шығыста

АБКФМ Осман империясы мен Балқанда көптеген колледждер мен мектептер ашты. Мысалы, Болгариядағы Софиядағы Американдық колледжі 1860 жылы Пловдивте АБКФМ құрған ұлдар мектебінің және 1863 жылы Стара-Загорадағы қыздар мектебінің жалғасы болып табылады. Олар 1871 жылы Болгарияның Самоков қаласында біріктіріліп, 1920 жылдардың соңында Софияға көшірілді.