Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұшыру құралы мен ғарыш кемесінің үйлесімі
Combination of launch vehicle and spacecraft
Ғарыш құралы – ғарыш кемесі мен оны ғарышқа жеткізетін ұшыру құралының бірлестігі. Алғашқы ғарыш құралдары бір немесе көп сатылы зымыранды қолданып, жалпы көлем мен массасына қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай ғарыш кемесін тасымалдауға арналған, бір рет қолданылатын ұшыру жүйелері болды. Бұған ертедегі ерекшелік – ғарыш шаттлы, ол экипаж бен жүк тасымалдайтын, қайта пайдалануға болатын орбиталық аппараттан, бір рет қолданылатын сыртқы жанармай багы мен екі қайта пайдалануға болатын қатты отынды күшейткіш зымырандардан тұрды. Қайта пайдалануға болатын ұшыру жүйелері қазір жеке компаниялар тарапынан әзірленуде. Алғашқы ғарыш кемелері немесе ғарыш құралдары кейде "ғарыш кемелері" деп аталды – бұл термин ғылыми фантастикадан алынған, ол Жердің төменгі орбитасынан тысқары саяхаттайтын және 100% қайта пайдалануға болатын, ұшақ сияқты тек жанармай құюды қажет ететін гипотетикалық құралды білдіреді.
A space vehicle is the combination of a spacecraft and its launch vehicle which carries it into space. The earliest space vehicles were expendable launch systems, using a single or multistage rocket to carry a relatively small spacecraft in proportion to the total vehicle size and mass. An early exception to this, the Space Shuttle, consisted of a reusable orbital vehicle carrying crew and payload, supported by an expendable external propellant tank and two reusable solid fuel booster rockets. Reusable launch systems are currently being developed by private industry. Early spacecraft or space vehicles were sometimes known as "spaceships", a term which comes from science fiction to designate a hypothetical vehicle which travels beyond low Earth orbit and is 100% reusable, needing only to be refueled like an airplane.
Тарих
1865 жылы Жюль Верннің "Жерден Айға" романында Айға қондыру мақсатымен үш адамды снарядқа ұшырудың сәтті әрекеттері жасалды. 1880 жылы The Pall Mall Gazette Верннің Колумбиады "ғарыш кемесі" деп сипаттады – бұл терминнің алғаш рет тіркелген қолданылуы. "Ғарыш кемесі" (немесе "ракеталық кеме") түсінігі жиырмасыншы ғасырдағы Flash Gordon сияқты ғылыми фантастикада одан әрі дамыды, ол өздігінен қамтамасыз етілген, ракеталық қозғалтқышпен жұмыс істейтін, құрылымын сақтап, сыртқы ғарызға жетуге қабілетті, ұшақ сияқты тек жанармай құюды қажет ететін біртұтас көлік ретінде бейнеленді. Шын мәніндегі зымыран технологиясы мұны мүмкін етпеді; ұшаққа жалпы көлем мен массаның салыстырмалы түрде аз бөлігін құрайтын отын қажет болса, зымыран ғарыш кеңістігінде жұмыс істеу үшін тотықтырғыш таңдауы керек. Ол сондай-ақ атмосфералық ауаны итергіш ретінде пайдалана алмайды; бұл функция жоғары көлемді және жоғары массалы отын мен тотықтырғышпен қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, кемінде төмен Жер орбитасының жылдамдығына жету үшін қажетті энергияның көп мөлшері, құрғақ көлік массасына пропорционалды түрде өте жоғары мөлшерде итергішті талап етеді. Сонымен қатар, жиырмасыншы ғасырдың ортасындағы құрылымдық технологиялар қажетті жылдамдыққа жету үшін жеткілікті массаны ұстай алатын итергіштің бір жиынтығын жасауды мүмкін етпеді. Осылайша, ғарышқа ұшу 1950 жылдардың соңында басталғанда, көп сатылы ұшыру құралдары қажетті дизайн таңдауы болды. Алайда, 1990 жылдардан бастап, X 33, Roton, McDonnell Douglas DC X және Skylon сияқты жобалармен бір сатылы орбитаға (SSTO) ғарыш кемелерін жасау бойынша даму жұмыстары басталды. 2020 жылға қарай SSTO даму жобаларының көпшілігі, Skylon-ды қоспағанда, сәтсіз аяқталды, ол әлі де дамуда.
In the 1865 Jules Verne novel From the Earth to the Moon, successful attempts are made to launch three people in a projectile with the goal of a Moon landing. In 1880, The Pall Mall Gazette described Verne’s Columbiad as a "space ship" — the first recorded use of this term. The concept of a "space ship" (or "rocket ship") was further developed in twentieth century science fiction such as Flash Gordon, as a self contained, presumably rocket powered, unitized vehicle capable of reaching an extraterrestrial destination keeping its structure intact, and requiring only refueling, like an airplane. Real world rocket technology did not make this possible; while the airplane requires an amount of fuel occupying a relatively small fraction of the total size and mass, the rocket requires an oxidizer in order to operate in the vacuum of space. It also cannot use atmospheric air as its propellant; this function is served by the high volume and high mass fuel and oxidizer. Also, the high amount of energy required to reach at least low Earth orbital speed requires an extremely high proportion of propellant to dry vehicle mass. Also, mid twentieth century structural technologies made it impossible to construct a single set of propellant tanks capable of holding enough mass to reach the required velocity. Thus, expendable multi stage launch vehicles were the necessary design choice when spaceflight began in the late 1950s. However, starting in the 1990s, developmental work began on such unitary single stage to orbit (SSTO) space vehicles with projects like X 33, Roton, McDonnell Douglas DC X, and Skylon. By 2020, most SSTO developmental projects had failed with the exception of Skylon, which continues development.
Қазіргі ғарыш кемелері
Қазіргі уақытта қолданыстағы ғарыш аппараттарының көпшілігі бір реттік, ғарышқа бір жүк тасымалдау үшін жасалған, бірақ қайта қалпына келтіруге және пайдалануға арналмаған. Олар әдетте бірнеше сатыдан тұрады, көлік жылдамдығы мен биіктігі арта келе, отын таусылғанда олар тізбектей бөлінеді. Қайта пайдаланылатын ұшыру жүйелері бірнеше жүктерді ұшыруға қабілетті және әр пайдаланудан кейін қайта қалпына келтіріледі. Қазіргі уақытта толыққанды қайта пайдаланылатын ғарыш аппараттары – New Shepard және SpaceShipTwo ғана. Екеуі де орбиталық емес, суб-орбиталық ғарышқа ұшуды жүзеге асырады. SpaceX өздерінің Starship-ін толыққанды қайта пайдаланылатын орбиталық ғарыш аппараты ретінде дамытып жатыр.
A majority of space vehicles currently in use are expendable, designed to carry a single payload into space but not for recovery and reuse. They typically consist of several stages which detach in sequence as the vehicle gains speed and altitude and propellant is exhausted. Reusable launch systems are capable of launching multiple payloads and can be recovered after each use. The only fully reusable space vehicles currently in use are New Shepard and SpaceShipTwo. Both of them perform suborbital spaceflights. SpaceX is developing their Starship to be a fully reusable orbital space vehicle.