Кіріспе
Бір рет пайдаланылатын ұшыру жүйесі – бір рет ғана ұшырылатын, ал кейін құрамдас бөліктері қайта кіру кезінде жойлатын немесе ғарышқа тасталатын ұшыру аппараты. Бұл жүйе әдетте бірнеше ракета сатыларынан тұрады, олар отын таусылғанда және аппарат биіктік пен жылдамдық жинағанда тізбектей тасталады. 2024 жылға қарай, қайта пайдаланылатын ұшыру аппараттары пайда болуына байланысты, бір рет пайдаланылатын жүйелерге спутниктер мен адамдарды ғарышқа ұшыру азайып барады. Дегенмен, қайта пайдаланылатын аппараттарға қарағанда бір рет пайдаланылатын жүйенің тиімдірек болуы мүмкін жағдайлар көп. Бір рет пайдаланылатын жүйелер құрылысы жағынан қайта пайдаланылатын жүйелерге қарағанда қарапайым, сондықтан оларды өндіруге кететін шығын аз болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл жүйе барлық отын қорын жүк көтеруді жылдамдатуға пайдаланады, осылайша үлкен жүк көтеруге мүмкіндік береді. Бір рет пайдаланылатын ұшыру жүйелері – ондаған жылдар бойы қолданылып келе жатқан, сенімді технология.
An expendable launch system (or expendable launch vehicle/ELV) is a launch vehicle that can be launched only once, after which its components are either destroyed during reentry or discarded in space. ELVs typically consist of several rocket stages that are discarded sequentially as their fuel is exhausted and the vehicle gains altitude and speed. As of 2024, less and less satellites and human spacecraft are launched on ELVs in favor of reusable launch vehicles. However, there are many instances where a ELV may still have a compelling use case over a reusable vehicle. ELVs are simpler in design than reusable launch systems and therefore may have a lower production cost. Furthermore, an ELV can use its entire fuel supply to accelerate its payload, offering greater payloads. ELVs are proven technology in widespread use for many decades.
ISRO-ның
1960-1970 жылдары Үндістан геосаяси және экономикалық факторларын ескере отырып, өзінің ұшыру құралдары бағдарламасын іске қосты. 1960-1970 жылдары ел зымырандық сынаулармен бастап, кейіннен 3-ші спутниктік ұшыру құралын (Satellite Launch Vehicle 3) және одан да жетілдірілген Күшейтілген спутниктік ұшыру құралын (ASLV) жасады. 1990 жылдары бұл құралдарды қолдауға қажетті толыққанды инфрақұрылым құрылды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың бірнеше мемлекеттік мекемелері ELV ұшыруларын сатып алады. NASA коммерциялық жабдықтау қызметтері және коммерциялық экипаж дамыту бағдарламаларының ірі тұтынушысы болып табылады, сонымен қатар ғылыми ғарыш аппараттарын да ұшырады. Redstone зымыранынан бастап Delta, Atlas, Titan және Saturn зымыран отбасыларына дейінгі миссиялары үшін қолданылатын ұшыру құралдарының көп бөлігі бір рет қолданылатын болды. NASA-ның жартылай қайта пайдаланылатын ғарыш шаттлын алмастыруға арналған, ең жаңа ELV – Space Launch System, алты жылдан астам кешігуден кейін 2022 жылдың қараша айында сәтті ұшты. Ол болашақта экипажды зерттеу бағдарламаларында маңызды рөл атқаруы жоспарлануда. АҚШ Әуе күштері де ELV тұтынушысы болып табылады және Titan, Atlas және Delta отбасыларын жасаған. 1994 жылғы Evolved ELV (EELV) бағдарламасының Atlas V ұшыру құралы United Launch Alliance басқаруымен әлі де қолданыста. Ұлттық қауіпсіздік ғарышқа ұшыру (NSSL) конкурсы ғарышқа сенімді қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін Vulcan Centaur (бір рет қолданылатын) және Falcon 9 (ішінара қайта пайдаланылатын) EELV-нің екі мұрагерін таңдады.