Кіріспе

Америкалық эксперименталды тік бұрылысты ұшақ

Bell XV 15 – американдық тік қону және ұшуға қабілетті (VTOL) эксперименталды ұшақ. Бұл екінші сәтті эксперименттік тік бұрылысты ұшақ және дәстүрлі тікұшақтарға қарағанда осы концепцияның жоғары жылдамдығын алғаш рет көрсеткен.

Бастапқы VTOL роторлы ұшақтар

VTOL ұшақтарын құру идеясы 1930 жылдары пайда болды. Қазіргі заманғы tilt-роторларға ұқсас алғашқы конструкцияны Джордж Лебергер 1930 жылдың мамыр айында патенттеген, бірақ ол бұл тұжырымдаманы одан әрі дамытпады. Екінші дүниежүзілік соғыста 1942 жылдан бастап Focke Achgelis Fa 269 деп аталатын неміс прототипі жасалды, бірақ ол ешқашан ұшпады. Ұшуға қол жеткізген екі прототип – бір орындық Transcendental Model 1 G және екі орындық Transcendental Model 2, екеуі де бір поршеньді қозғалтқыштармен жабдықталған. Model 1 G-нің әзірленуі 1947 жылы басталды және ол 1954 жылы ұшты. Model 1 G 1955 жылдың 20 шілдесінде Чесапик шығанағында апатқа ұшырағанға дейін ұшып, пилотқа ауыр жарақаттар келтірмеді. Transcendental 1 G – бұл тік қозғалтқыш ұшағының алғашқы прототипі болды және ол тік ұшудан көлденең ұшуға көшудің көп бөлігін, нақты көлденең ұшудан он градусқа дейін орындады. Model 2 әзірленді және одан кейін ұшты, бірақ ол ұшудан кейінгі сынақтардан көп ұшпады. АҚШ Әуе күштері Bell XV 3 жобасына қаржыны тоқтатты. Bell XV 3 алғаш рет 1955 жылы ұшты. XV 3, оның алдыңғылары сияқты, қозғалтқыштары фюзеляжда орналасқан және қуат беру білігі қанат ұшындағы ротор жиналымдарына берілді. Келесі жобалар үшін баяулатылатын роторлар, тоқтатылатын роторлар, бүгілетін роторлар және өзгермелі диаметрлі роторлар сияқты басқа ротор тұжырымдамалары зерттелді, бірақ Bell инженерлері Кеннет Верник және Боб Лихтен оларды XV 3 жобасының тәжірибесімен салыстырғанда тиімсіз деп санады.

Технологиялық жетістіктер

Ертедегі tilt-rotor ұшақтарының басты мәселелерінің бірі – фюзеляждан қанат ұшындағы роторларға қуат жеткізетін қозғалтқыш біліктері, сондай-ақ қанат ұштарындағы беріліс қорабы мен бұрылу механизмдеріне үлкен жүктеме түсуі және олардың ауыр болуы еді. Олар ұшақтың қуат беру жүйесі үшін үлкен қуат пен айналу моментін ұзақ қашықтыққа жеткізіп берді. XV 15 тәжірибелік ұшағы маңызды дизайн тұжырымдамасын енгізді: XV 15 фюзеляждағы қозғалтқыштардың орнына қозғалтқыштарды тікелей роторлармен байланыстырылған айналмалы қанат ұшындағы бөлімдерге орналастырды. Қуаттың қалыпты жолы – қозғалтқыштан жылдамдықты төмендетуші беріліс қорабы арқылы тікелей роторға/винтке, ешқандай ұзын біліктерсіз. Қозғалтқыш бұзылған жағдайда қарсы роторға қуат беру үшін қанат бойындағы қозғалтқыш білігі әлі де болды, бірақ бұл білік әдетте қуат жүктемесін көтермейтін, сондықтан жеңіл болатын. Бұрылатын қозғалтқыш тұжырымдамасы қозғалтқыштар мен қозғалтқыш бөлімдерінің дизайнына күрделілік қосты, олар көлденең жұмыс істеуден тік жұмыс істеуге ауыса алуы керек еді. Бұл мәселелер XV 15 бағдарламасының басында шешілді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында NASA және басқа зерттеушілер түрлі роторлық бөлімдердің теориялық және жел тоннельдік сынақтарын кеңінен жүргізді. Зерттеуге және жобаларды ұсынуға екі компания қатысты: Bell Helicopter және Boeing Vertol. Назар бұрылу роторларына, бұрылу роторларын ұшақтың қанаттары мен фюзеляжымен интеграциялауға және роторлар бұрылғандағы ауа ағынын зерттеуге бағытталды. Тұрақты роторлары бар және бүгілетін роторлары бар tilt-rotor ұшақтары зерттелді.

XV-15 жобасы

XV 15 бағдарламасы 1971 жылы NASA Ames Research Center-де бастау алды. Алдын ала жұмыстардан кейін, прототиптік жобаларға екі 0,5 миллион долларлық зерттеу және әзірлеу шартын беру үшін конкурс жарияланды. Sikorsky Aircraft, Grumman Aircraft, Boeing Vertol және Bell Helicopter сияқты компаниялар конкурсқа қатысты. 1972 жылдың 20 қазанында Bell Helicopter және Boeing Vertol компанияларына ҒЗЖ шарттары табысталды. Екі компанияның жобалық ұсыныстары 1973 жылдың 22 қаңтарында ұсынылды.

Бәсекеге қатысушы жобалар

Boeing Vertol компаниясы өзінің 222 модельін ұсынды (кейінірек шыққан Bell 222 дәстүрлі тікұшағымен шатастырмау керек), онда қозғалтқыштар әр қанаттың соңында бекітілген бөлімшелерде орналасқан, ал ротормен бірге айналатын шағын бөлімше қанаттың фюзеляжға сәл жақын болды. Бұл конструкция қозғалтқыш дизайнын жеңілдетті, оны әрдайым көлденең күйде ұстап, бұрылатын роторларға арналған аса ұзын жетекті біліктерді қажет етпеді. Bell компаниясының Bell Model 301 конструкциясында бүкіл қанат ұшы көлденең және тік арасында айналады, ал қозғалтқыш пен ротор жиынтығы бөлімше ішінде бекітілген күйде болды. Бұл қуат беруді жеңілдетті, бірақ қозғалтқыш дизайнына қатысты күрделі талаптар тудырды және, мүмкін, Boeing ұсынысынан сәл ауыр болды. Екі ұсынысты қарастырғаннан кейін, NASA Bell 301 ұшағын одан әрі дамыту үшін таңдады және 1973 жылдың 31 шілдесінде қосымша ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға келісімшарт жасалды. Ұшақтың дамуын аяқтау үшін төрт жыл бойы ауқымды инженерлік еңбектер мен сынақтар жүргізілді. Bell XV 15 ұшақтарының біріншісі, тіркеу нөмірі N702NA, 1977 жылдың 3 мамырында алғашқы ұшуын жасады. Bell сынақ орталығында минималды ұшу сынақтарынан кейін, ұшақ Калифорния штатының Саннивейл қаласындағы Эймс зерттеу орталығына көшірілді, онда ол үлкен Эймс жел тоннеліне орнатылып, әртүрлі симуляциялық ұшу жағдайларында жан-жақты сынақтардан өтті. АҚШ Қорғаныс министрлігінің Бірлескен күштердің вертикальді ұшу/қону эксперименталды (JVX) ұшақ бағдарламасы үшін Bell Helicopter және Boeing Vertol компаниялары 1983 жылы XV 15 ұшағының үлкейтілген нұсқасына қатысуға өтінім берді. Bell Boeing командасы сол жылы алдын ала жобалау келісімшартын алды, ол Bell Boeing V 22 Osprey-ге жол ашты.

Ұшу сынақтары

Беллдің жел тоннелі мен ұшу сынақтарынан кейін, ұшақ NASA Драйденге көшірілді, ол Калифорнияның жоғары шөліндегі Эдвардс әуе күштері базасында орналасқан. XV-15 ұшу сынақтары ұшу шегін кеңейтуді жалғастырды. Ол тікұшақ және қалыпты ұшақ ұшу режимдерінде сәтті жұмыс істей алды және екеуінің арасында тегіс өтуді қамтамасыз етті. Ұшақ жеткілікті сынақтан өткеннен кейін, одан әрі сынау үшін Эймс зерттеу орталығына қайтарылды. XV-15 ұшақтары жеткілікті сынақтан өтті, және бір ұшақ 1981 жылғы Париж әуе шоуында демонстрациялық ұшулар үшін көрсетілді. "Нью-Йорк Таймс" оның өнерін жоғары бағалады: «Егерде жақсы көрілетін ұшақ болса, ол – Bell XV 15. Шоудың жұлдызы болған бұл машина, көпшілікке иіліп сәлемдесуді қоса алғанда, бірқатар маневрлер орындады». Келесі жылы сенатор Барри Голдуотер, Әскери-теңіз күштері хатшысы Джон Леман және басқа да шенеуніктерге әскери даму үшін tilt-ротор технологиясын ілгерілету мақсатында қонақ пилоттық ұшулар ұсынылды. XV-15 ұшақтары 1980 жылдары бірнеше жыл бойы Моффетт Әскери-теңіз әуе стансасында жыл сайынғы жазғы авиашоуда стандартты демонстрация болып табылды. Екі XV-15 ұшағы да 1980 жылдары белсенді түрде ұшырылды, жаңадан болашақ әскери және азаматтық ұшақтар үшін аэродинамика мен tilt-ротор қолданыстарын сынап көрді. Халықаралық Ауылдық Авиация Федерациясы XV 15-ті Rotodyne ретінде жіктеді, сондықтан ол жылдамдық рекордын, 3 км және 6 км биіктікке көтерілу уақытын иеленеді.

Қосымша сынақтар

Бірінші XV 15 ұшағының прототипі N702NA компанияның дамуы және демонстрациялық пайдалануы үшін Bell компаниясына қайта берілді. 1992 жылғы 20 тамызда ұшақ, қонақ ұшқышпен ұшу кезінде апатқа ұшырады. Ол соңғы көтеріліс кезінде, бір пилонның ұжымдық басқару жүйесінен болт шығып, сол ротор толық бұрылысқа түсті. Ұшақ бақылаудан шығып, аударылып құлады. Ұшақ қатты зақымдалған, бірақ негізгі құрылымдық бөліктері сақталды. Ұшақтың кабинасы құтқарылып, ұшу тренажері ретінде пайдаланылды. Екінші XV 15 прототипі, N703NA, әскери V 22 Osprey бағдарламасын және Bell/Agusta BA609 азаматтық тасымалын қолдау үшін сынақтарда қолданылды (2023 жылы да AgustaWestland AW609 ретінде әзірленуде). Ол 2003 жылдың қыркүйегіне дейін негізінен NASA-ның сынақ операцияларында пайдаланылды. Ең қысқа ұшу қашықтығы 75 градус бұрыштағы қондырғылармен тіркелді. N703NA сынақтан алынғаннан кейін, ол Вашингтондағы Смитсоновтың Ұлттық әуе және ғарыш мұражайына сыйға берілді. XV 15 Техас штатының Форт-Уорт қаласынан мұражайға ұшырылып, содан кейін көрмеге қойылды. Қазір ол Вашингтонның Даллес халықаралық әуежайындағы Стивен Ф. Удвар Хази орталығында қойылған.