Кіріспе

Айна тәрізді толқынның шағылысуы

Айна тәрізді шағылысу, немесе реттелген шағылысу – жарық сияқты толқындардың беттен айнадай шағылысуы. Шағылысу заңына сәйкес, шағылысқан жарық сәулесі, түскен сәуле сияқты, бет нормалімен бірдей бұрышта шағылысқан беттен шығады, бірақ түскен және шағылысқан сәулелер құрайтын жазықтықта бет нормаліне қарама-қарсы жағында орналасады. Бұл құбылысты алғаш рет Александриялық Герон (шамамен б.з. 10-70 ж.) сипаттаған. Кейіннен Альхазен шағылысу заңын толық түсіндірді. Ол түскен сәуле, шағылысқан сәуле және бетке нормаль – барлығы шағылысқан жазықтыққа перпендикуляр бір жазықтықта жатады деп тұңғыш рет айтты. Айна тәрізді шағылысу, жарық беттен әртүрлі бағытта шашыратылатын диффуздық шағылысудан өзгеше.

Көңіл көтеру заңы

Жарық материалдың шекарасына тигенде, оған материалдың оптикалық және электрондық жауап функцияларының әсері тиеді. Ойналу мен сынуды қамтитын оптикалық процестер шекараның екі жағындағы сындыру көрсеткішінің айырмасымен сипатталады, ал жансырау мен сіңіру материалдың электрондық құрылымына байланысты жауаптың нақты және жорамал бөліктері болып табылады. Бұл процестердің әрқайсысының сәуле таратуға қатысу дәрежесі жарықтың жиілігіне, немесе толқын ұзындығына, оның поляризациясына және түсу бұрышына байланысты өзгереді. Жалпы алғанда, түсу бұрышының артуымен жансырау күшейеді, сондай-ақ шекарадағы сіңіру қабілетінің жоғарылауымен де жансырау артады. Френель теңдеулері оптикалық шекарадағы физикалық құбылыстарды сипаттайды. Жансырау айна тәрізді немесе шағылыстыратын, және диффузды жансырау түрінде болуы мүмкін. Айна тәрізді жансырау белгілі бір бағыттан келген жарықты бірдей бұрышта шағылыстырады, ал диффузды жансырау жарықты кең ауқымды бағыттарға шашыратады. Бұл айырмашылықты жылтыр бояумен және матовый бояумен жабылған беттердің мысалында көрсетуге болады. Матовый бояулар көбінесе толық диффузды жансырауды көрсетеді, ал жылтыр бояулар айна тәрізді мінез-құлқының үлкен үлесін көрсетеді. Гипс сияқты сіңірмейтін ұнтақтан жасалған бетке жарық түскенде, ол жарықты тиімді түрде шашырата алады, ал жылтыратылған металл заттар жарықты айнаға айналдыра алады. Айналардағы жансыратушы материал әдетте алюминий немесе күміс болады. Жарық кеңістікте электромагниттік өрістердің толқын фронты ретінде тарайды. Жарық сәулесі толқын фронтына перпендикуляр бағытпен сипатталады (толқын нормалі). Сәуле бетке тигенде, толқын нормалінің бетке қатысты бұрышы түсу бұрышы деп аталады, ал осы екі бағытпен анықталатын жазықтық түсу жазықтығы болып табылады. Жарық сәулесінің жансырылуы да түсу жазықтығында жүзеге асады. Жансыру заңына сәйкес, жансырылу бұрышы түсу бұрышына тең, және түсу бағыты, бет нормалі және жансырылған бағыт бір жазықтықта жатады. Жарық бетке тік бұрышпен тигенде, ол тікелей көзіне қайтарылады. Жансыру құбылысы жазық шекарадағы жазық толқынның дифракциясынан туындайды. Егер шекараның мөлшері толқын ұзындығынан әлдеқайда үлкен болса, онда шекарадағы электромагниттік өрістер тек айна тәрізді бағытта ғана бірдей фазада тербеледі.

Жарық түсіру қабілеті

Шағылыстыру – шағылысқан толқын қуатының түсетін толқын қуатына қатынасы. Ол сәулелену толқын ұзындығының функциясы болып табылады және Френель теңдеулері арқылы көрсетілген материалдың сындыру индексімен байланысты. Материалдың сіңіруі маңызды электромагниттік спектр аймақтарында ол күрделі сындыру индексінің жорамал бөлігі арқылы электрондық сіңіру спектрімен байланысты. Сондықтан, тікелей өлшеу қиын немесе мүмкін емес опақ материалдың электрондық сіңіру спектрін Крамерс-Кронинг түрлендіруі арқылы шағылыс спектрінен жанама түрде анықтауға болады. Шағылысқан жарықтың поляризациясы материалдағы сіңіру көшулерінің дипольдық моменттеріне қатысты түсетін зерттеу жарығының орналасу симметриясына байланысты. Айна шағылысын өлшеу үшін қалыпты немесе өзгермелі бұрышта шағылыс спектрофотометрлері (рефлектометр) және сканерленетін өзгермелі толқын ұзындығы бар жарық көзі қолданылады. Төмен сапалы өлшемдер, глоссометрді пайдалана отырып, беткейдің жылтырлығын жылтырлық бірліктерімен бағалауға мүмкіндік береді.

Ішкі ой елегінен өту

Жарық материалда таралып, басқа материалдың жарық сыну индексі төмен нүктесіне тигенде, жарықтың бір бөлігі кері шағылысады. Егер түсу бұрышы шекті бұрыштан артық болса, толық ішкі шағылысу орын алады: барлық жарық кері шағылысады. Шекті бұрыштың келесі формула арқылы есептелетінін көрсетуге болады:

Поляризация

Жарық екі материалдың арасындағы шекараға түскенде, шағылысқан жарық көбінесе жартылай поляризацияланады. Дегенмен, егер жарық Брюстер бұрышымен шекараға түсетін болса, шағылысқан жарық толығымен интерфейске параллель сызықтық поляризацияланады. Брюстер бұрышы келесідей анықталады:

Мысалдар

Күлкілі шағылыстың классикалық мысалы – айна, ол дәл осы күлкілі шағылыс үшін арнайы жасалған. Көрінетін жарықтан басқа, күлкілі шағылысты ұшу объектілерінен радио толқындарының ионосферада шағылысуында және радио немесе микротолқынды радар сигналдарының шағылысуында да байқауға болады. Рентген сәулелерінің шағылыстығын өлшеу әдісі күлкілі шағылысты пайдаланып, субнанометрлік дәлдікпен жұқа қабаттар мен интерфейстерді зерттеуге мүмкіндік береді, мұнда заманауи зертханалық көздер немесе синхротрон рентген сәулелері қолданылады. Электромагниттік емес толқындар да күлкілі шағылысты көрсете алады, мысалы, дыбысты шағылысатын акустикалық айналарда және бейтарап атомдарды шағылысатын атомдық айналарда. Қаты айнадан атомдарды тиімді шағылыстыру үшін маңызды кванттық шағылысты қамтамасыз ету мақсатында өте суық атомдар және/немесе сызықты шағылыс бұрышы қолданылады; атомдардың күлкілі шағылысын күшейту үшін жиектелген айналар пайдаланылады. Нейтрон рефлектометриясы материалдың бетін және жұқа пленкалы интерфейстерді зерттеу үшін рентген сәулелерінің шағылысына ұқсас күлкілі шағылысты қолданады.