Кіріспе

Амперлік теңгерім (сонымен қатар ток теңгерімі немесе Кельвин теңгерімі) – электр тогының СИ бірлігі, амперді дәл өлшеуге арналған электромеханикалық құрал. Оны Уильям Томсон, Кельвиннің 1-бароны ойлап тапқан. Өлшенетін ток екі сым орамасы арқылы тізбектей жіберіледі, олардың бірі сезімтал теңгерімнің бір жағына бекітіледі. Екі орама арасындағы магниттік күш теңгерімді сақтау үшін теңгерімнің екінші жағына қосылатын салмақ мөлшерімен өлшенеді. Бұл ток мөлшерін есептеу үшін пайдаланылады. Амперлік теңгерімнің басты кемшілігі – ток есептеуіне орамалардың өлшемдері кіреді. Сондықтан ток өлшемінің дәлдігі орамаларды өлшеудің дәлдігімен және олардың механикалық беріктігімен шектеледі. 1975 жылы Брайан Киббл бұл дәлсіздікті калибрлеу арқылы жоятын амперлік теңгерімнің күрделі нұсқасын, Киббл теңгерімін ойлап тапты. Бұл тәжірибелік құрал әлемдік метрология зертханаларында килограммның, яғни массаның әлемдік стандартының дәл анықтамасын беру мақсатымен жасалды. Бұл қолданыста Киббл теңгерімі амперлік теңгерімге кері принциппен жұмыс істейді: ол килограммның халықаралық прототипін өлшеу үшін қолданылады, килограммды электр тогы мен кернеу арқылы анықтайды. Кернеу мен ток өзі Планк тұрақтысы және жарық жылдамдығы сияқты негізгі физикалық тұрақтылар арқылы анықталғандықтан, бұл негізгі тұрақтылар тұрғысынан килограммның жаңа анықтамасын жасады. Бұл бұрынғы анықтамадан гөрі тұрақтырақ, ол жылдар бойы зақымдануға және тозуға ұшырайтын физикалық килограмм прототипіне негізделген.

Қолданылуы

Салмақтың таразыдағы орнын оқу арқылы шамамен көрсеткіштерді алуға болады, немесе одан да дәл көрсеткіштерді төмендегідей алуға болады: Салмақтардың жылғатын сөрелерінің жоғарғы жиегі тең бөліктерге бөлінген, ал салмақ сөредегі орнын дәл анықтау үшін өткір металл тілшемен жабдықталған. Белгілі бір салмақпен тепе-теңдікке жеткен кезде таразы арқылы өтетін ток, осы салмақтың тудыратын моментінің квадрат түбіріне пропорционалды. Осыдан, тепе-теңдікке жеткен кездегі ток күші, қолданылған салмақтың квадрат түбірі мен осы салмақтың бастапқы нүктеден ығысуының көбейтіндісіне пропорционалды екені шығады. Әрбір құралға салмақтар жұбы және квадрат түбір кестесі қоса беріледі, сондықтан жылғатын салмақтың орнына сәйкес келетін санның квадрат түбірі мен әрбір салмақ үшін анықталған тұрақтының көбейтіндісі бірден токтың ампермен өлшенген мәнін береді. Осы теңгерімдердің әрқайсысы белгілі бір өлшем диапазонын қамтиды. Мысалы, сантиамперлік теңгерім 1-ден 100 сантиамперге дейін, дециамперлік теңгерім 1-ден 100 дециамперге дейін, амперлік теңгерім 1-ден 100 амперге дейін және т.б. өлшейді.