Га́рринша: Бразилияның футбол жұлдызы

Кіріспе

Бразилиялық футболшы (1933-1983)

Мануэль Франсиско дос Сантос (28 қазан 1933 – 20 қаңтар 1983), Мане Гарринча деген лақап атымен танымал, немесе жай ғана Гарринча (ɡaˈʁĩʃɐ, "кішкентай құс") – оң қанатта ойнаған бразилиялық кәсіби футболшы. Ол барлық уақыттағы ең ұлы футболшылардың бірі саналады және көптегендер оны ең ұлы дриблинг шебері деп есептейді. Гарринча Бразилияның 1958 және 1962 жылғы әлем чемпионаттарындағы жеңісіне зор үлес қосты. 1962 жылы Пеле жарақат алғанда, Гарринча турнир бойында тамаша өнер көрсетіп, Бразилияны әлем чемпионатында жеңіске жеткізді. Ол бір турнирде "Алтын доп" (турнирдің үздік ойыншысы), "Алтын бут" (көп гол соққан ойыншы) және әлем чемпионатын жеңіп алған тұңғыш футболшы болды. Сондай-ақ, ол 1958 және 1962 жылғы әлем чемпионаттарының символдық құрамаларына енді. 1994 жылы ФИФА әлем чемпионатының барлық уақыттағы үздік құрамасына шақырылды. Бразилия Гарринча мен Пеле екеуі де алаңда болғанда ешқашан жеңіліске ұшырамады. 1999 жылы ФИФА ғасырының үздік футболшысы сайлауында жетінші орын алды. Ол 20 ғасырдың әлем құрамасының құрамына кірді және Бразилия футбол даңқы залына енгізілді. Бразилиядағы зор халыққа танымал болғандықтан, оны "Халықтың қуанышы" (Alegria do Povo) және "Бұрық аяқты періште" (Anjo de Pernas Tortas) деп те атады. Астанадағы Estádio Nacional Mané Garrincha стадионы оның құрметіне аталған. Ол футбол алаңдарында бұқалар күресінен алынған "оле" әндерін қолдануды бастаушы ретінде танылады.

Ерте өмір

Гарринча 1933 жылы Рио-де-Жанейро штатының Маге ауданындағы Пау-Грандеде дүниеге келді. Ол оң аяғы сол аяғынан 6 сантиметрге қысқа, сол аяғы сыртқа, ал оң аяғы ішке бұрылған күйде туған, соның салдарынан бір дәрігер оны бала кезінде мүгедек деп анықтаған. Әкесі алкоголик болған, көп мөлшерде кашаса ішетін, және Гарринча осы проблеманы мұра еткен. Ол өзінің жасындағы балалардан кішкентай болған, қарындасы Роза оның кішкентай құс сияқты екенін байқап, оны Гарринча деп атауды бастады – бұл солтүстік-шығыс аймағындағы кішкентай қоңыр құсқа берілетін есім. Осылай ол төрт жасында отбасы мен достары арасында Гарринча деп танылды. Бразилиядағы жанкүйерлер арасында «Мане Гарринча» деген жиі қолданылады. Гарринча футбол скауттарының арасында белгілі болғанмен, кәсіби футболға жасөспірім шағында ғана келді; оның зор таланты болғанына қарамастан, кәсіби мансапқа қызығушылық танытпады. Гарринчаның кіші інісі Джимми дос Сантос 1959 жылы «CR Vasco da Gama» клубы сапында А сериясында 20 матч өткізді.

Клубтық мансап

Гарринча 1953 жылы «Ботафого» клубына қол қойған кезде үйленген және баласы болған. Команда шенеуніктері оның 18 жастан асқандығын және оны кәсіби футболшы ретінде қарастыруға болатынын білгенде қуанды. Алғашқы жаттығуда ол өте керемет дағдысын көрсетті – 16 рет ұлттық құрама сапында ойнаған бразилиялық қорғаушы және жартылай қорғаушы Нилтон Сантостың аяқтарының арасынан допты өткізіп жіберді. Сантос жас Гарринчаның шеберлігіне қатты әсерленіп, «Ботафого» клубының оны сатып алуын өтінді. Ол «Ботафого» командасының дубль құрамында 5:0 есебімен жеңіске жетті, ал 1953 жылғы 19 шілдеде «Бонсусессо» клубына қарсы негізгі құрамдағы алғашқы ойынында хет-трик жасады. Гарринча тамаша ойын көрсетуін жалғастырды, бірақ Бразилияда оның орнында Джулиньо сияқты басқа да талантты ойыншылар бар еді. Командалық ойынға баса назар аударатын жаңа еуропалық стильге байланысты, ол 1954 жылғы әлем чемпионатына шақырылмады. 1957 жылы Гарринча «Ботафого» клубының «Кариока» чемпионатын жеңіп алуына көмектесті, 26 ойында 20 гол соқты және лиганың мергендер тізімінде екінші орынды иеленді. Бұл ұлттық құрама жаттықтырушыларын оны 1958 жылғы әлем чемпионатына шақыруға көндірді. 1962 жылғы әлем чемпионатын аяқтағаннан кейін Гарринча Рио-де-Жанейроға оралып, «Ботафого» клубының 1962 жылғы «Кариока» финалында «Фламенго» клубын жеңіп алуына көмектесті. Қарсыластарынан допты әдемі түрде асырып өту шеберлігімен танымал Гарринча футбол стадиондарында «оле» деп шулаған жанкүйерлердің бірінші толқынын тудырды. 1958 жылы «Ботафого» клубының ойыны барысында ол «Ривер Плейт» клубының қорғаушысы Вайроға футбол сабағын берді, оны тұрақты түрде қысымға ұшыратып, алдап өтіп, жанкүйерлерден «оле» дауыстарын естітті. Ол допты «ұмытып», Вайро оның соңынан қуалайтын болса, «оле» дауыстары күлкіге айналды. Гарринча Италияның «Ювентус» клубы сияқты бай еуропалық клубтардың көптеген трансферлік ұсыныстарына тап болды, олар 1954 жылы оны сатып алуға тырысты. Испанияның «Реал Мадрид» клубы 1959 жылы Еуропа турнесінде оның тамаша ойынынан кейін онымен келісімшартқа қол қоюға тырысты. «Интернационале», «AC Милан» және Италияның «Ювентус» клубтары 1963 жылы оны бірлесіп сатып алуды қарастырды (ол әр клубта бір маусым ойнауы керек еді) – бұл футбол тарихындағы бірегей келісім болар еді.

Garrincha was already married and a parent when he signed for Botafogo in 1953. Team officials were ecstatic to learn that he was over 18 and able to be treated as a professional. In his first training session, he demonstrated his extraordinary skills by dribbling the ball through the legs of Nílton Santos, a Brazilian international defender and defensive midfielder who had 16 international caps. Santos was so impressed with the young Garrincha, he asked that Botafogo sign him. He played in a 5–0 win for Botafogo's reserves and then scored a hat trick on his first team début against Bonsucesso on 19 July 1953. Garrincha continued to play brilliantly, but Brazil had other talented players in his position, notably Julinho and together with a new European style of play centered on teamwork, he was not named in the squad for the 1954 World Cup. He helped Botafogo win the Campeonato Carioca in 1957 by scoring 20 goals in 26 games finishing second in the league scoring charts and this convinced the national team selectors to name him to the 1958 World Cup squad. After the 1962 World Cup, Garrincha returned to Rio and carried Botafogo to victory in the 1962 Campeonato Carioca final against Flamengo. An entertainer renowned for his dribbling skills in taking on opposing players, Garrincha inspiring the first bullfighting chants of olé to be used at football grounds; during a 1958 club game for Botafogo he gave a footballing lesson to River Plate defender Vairo, constantly teasing, feinting and going past him to ole's from the crowd, and when he "forgot" the ball and sprinted away with Vairo running after him the chants of olés changed to laughter. Garrincha was subject to numerous transfer attempts by rich European clubs like Juventus of Turin, Italy who tried to sign him in 1954. Real Madrid of Spain tried to sign him in 1959 after some stunning performances by him on a tour of Europe. Internazionale, AC Milan and Juventus of Italy considered jointly signing him in 1963 (he would have to spend a season with each); a deal that would have been unique in football.

Халықаралық мансап

Гарринча 1955-1966 жылдар аралығында Бразилия құрамасы сапында 50 халықаралық матчта ойнады және 1958, 1962 және 1966 жылғы әлем чемпионаттарында ұлттық құраманың негізгі құрамында шықты. Ол алаңда болғанда Бразилия тек бір рет жеңіліске ұшырады – 1966 жылғы әлем чемпионатында Венгрияға қарсы. Бұл Гарринчаның ұлттық құрама сапындағы соңғы ойыны болды. Пеле Венгрияға қарсы матчте ойнамады, демек Гарринча мен Пеле бірдей құрамда болғанда Бразилия ешқашан жеңілген емес. Оның алғашқы матчы 1955 жылы Рио-де-Жанейрода Чили құрамасына қарсы өтті. 1957 жылғы Америка Кубогында екі матч, ал 1959 жылғы турнирде төрт матч ойнады. Бразилия екі турнирде де күміс жүлдегер атанды.

1958-1962 жылдар

Гарринча әлем чемпионатынан кейін салмақ жинады, ішімдік ішуіне байланысты, сондықтан ол 13 мамыр 1959 жылы Риода Англияға қарсы жолдастық ойында ұлттық командадан алынды. Сол айда ол «Ботафого» командасымен Швецияға сапарлап, жергілікті қызды жүкті қылды. Бразилияға оралған соң, ол Пау-Грандеге үйіне келе жатып, әкесі Амароны машинасымен қағып өтіріп кетті. Ол тоқтамай, ашулы халықтың қууына түсті. Оны ұстағанда, ол "маскүнем, жартылай есінен шығып, не істегенін түсінбеген" күйде болды. Тамыз айында оның әйелі Наир бесінші баласын дүниеге әкелді, ал оның сүйіктісі Ирачи бірінші бала күтетінін хабарлады. Оның әкесі 10 қазанда бауыр қатерінен қайтыс болды, ол жылдар бойы алкогольге тәуелді болған.

1962 жылғы әлем чемпионаты

Гарринча 1962 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ең көрнекті ойыншысы болды. Екінші матчтан кейін Пеле жарақат алып, турнирдің қалған бөлігіне қатыса алмағанда, Гарринча Бразилияның жеңісіне басты рөл атқарды, әсіресе Англия мен Чилиге қарсы ойындарда ерекше көзге түсіп, осы екі матчта 4 гол соқты. Бір жеңіс пен бір теңдіктен кейін Бразилия Пелесіз Испаниямен кездесті. Оңтүстік американдықтар екінші таймда 0–1 есебімен жеңіліп бара жатқанда, Амарлидо, Пеленің турнир қалған бөлігіндегі ауыстырушысы, теңестіре гол соқты. Матч аяқталуға бес минут қалғанда, Гарринча оң қанаттан доп алып, бір қорғаушыны асып өтіп, сәтке тоқтады. Содан кейін ол сол қорғаушыны және тағы бір қорғаушыны асып өтіп, Амарлидоға пас берді, ол гол соғып, командасына жеңіс сыйлады. Англияға қарсы ширек финалда Гарринча бұрыштан берілген пасқа бас соққысымен есеп ашты. Англия бірінші таймда теңестірді. Екінші таймда Вава Гарринчаның соққысынан секіріп келген допты голға айналдырды; бірнеше минуттан кейін Гарринча жаза алаңының сыртында допты қабылдап, тоқтады, сосын иілген, "бананмен соққандай" әдемі әрі қисық соққы жасап, допты қақпаның төменгі бұрышына жіберді. Бразилия 3–1 есебімен жеңіске жетіп, жартылай финалға өтті. Британдық футбол прессасы оны "Стенли Мэтьюс, Том Финни және жылан ойнатушысының біріккені" деп сипаттады. Ширек финал кезінде алаңға адасқан ит жүгіріп кіріп, оны ұстауға тырысқан ойыншылардың барлық әрекеттерінен қашып шықты, содан кейін Англия шабуылшысы Джимми Гривс төрт аяғымен итті шақырып алды. Итті ұстағанмен, ол Гривстің Англия формасына зәр шығарды. Гривс Гарринчаның оқиғаны қатты қызықтырғанын және итті үй жануары ретінде үйіне алып кеткенін айтты. Руй Кастроның кітабында бұл оқиғаға қатысты қосымша мәліметтер келтірілген, иттің бір шенеунік ұстап алып, Бразилия құрамасына лотерея арқылы ұсынғаны, ал Гарринча осы лотереяда жеңіске жеткені айтылады. Иттің аты "Би" ( "bi campeões" – "екі дүркін чемпиондар") деп қойылды. Ол жартылай финалда Чилиге қарсы тағы екі гол соқты, нәтижесінде Бразилия 4–2 есебімен жеңіске жетті. Оның бірінші голы сол аяқпен 20 метрден соғылған, ал екіншісі бас соққысы болды. Содан кейін Чили газеті "Эль Меркурио" бетінде: "Гарринча қай планетадан?" деген мақала жарияланды. Гарринча сол матчта 83-ші минутта қайта-қайта бұзық ойын жасағаны үшін алаңнан қуылды. Алайда, ол келесі матчта дисквалификациядан құтылды. Бразилия финалда Чехословакиямен кездесті. Гарринча қатты қызуға қарамастан, Бразилияның 3–1 есебімен жеңіске жетуіне және турнирдің үздік ойыншысы болып танылуына кедергі келтірмеді. Александра үш баласымен әлі күнге дейін Гарринчаның Пау-Грандедегі үйінде тұрады. 1973 жылдың 19 желтоқсанында Рио-де-Жанейродағы Маракана стадионында Гарринчаға арналған қоштасу матчы өтті, онда ФИФА әлем құрамасы мен Бразилия командасы қатысты, бұл матчты 131 000 көрермен тамашалады. ФИФА құрамасының көп бөлігі Аргентина және Уругвай футболшыларынан құралды, ал Бразилия құрамасында Пеле, Карлос Альберто және 1970 жылғы әлем чемпионатының бірнеше мүшелері өнер көрсетті. Гарринча матчты бастады, ал бірінші таймда Бразилия шабуылдап тұрғанда, төреші ойынды тоқтатып, Гарринчаға алаңнан шығып, көрермендердің құрметін алуға мүмкіндік берді. Содан кейін Гарринча стадионның туннеліне жоғалып кеткенге дейін алаңды айналып өтті.

Garrincha was the most outstanding player of the 1962 FIFA World Cup. When Pelé suffered an injury after the second match and was sidelined for the rest of the tournament, Garrincha played a leading role in Brazil's triumph, excelling particularly against England and Chile, scoring 4 goals in those two matches. After one win and one draw, Brazil faced Spain, without Pelé. The South Americans were losing 0–1 in the second half. Amarildo, Pelé's substitute for the remainder of the tournament, scored the equalizer. Five minutes before the end, Garrincha took the ball on the right flank, dribbled past a defender and paused. Then he dribbled past the same man and another defender, and sent a cross to Amarildo, who scored again to win the match. In the quarter finals against England, Garrincha opened the score with a header off a corner kick. England equalized before half time. In the second half, Vavá scored Brazil's second goal off a rebound of a shot by Garrincha; minutes later, Garrincha received a ball outside the penalty area, paused, and sent a curved shot – known as the "banana shot" – into the bottom of the net. Brazil won 3–1 and advanced to the semi finals. The British football press said he "was Stanley Matthews, Tom Finney and a snake charmer all rolled into one." During the quarter final, a stray dog ran onto the pitch and evaded all of the players' efforts to catch it until England striker Jimmy Greaves got down on all fours to beckon the animal. Though successful in catching the dog, it managed to urinate all over Greaves' England shirt. Greaves claimed that Garrincha thought the incident was so amusing that he took the dog home as a pet. Ruy Castro's book expands upon this, by clarifying that the dog was captured by an official, and raffled off to the Brazilian squad, a raffle which Garrincha won. The dog was named "Bi" (from "bi campeões" "two times champions"). He scored two more goals in the semi final against the hosts, Chile, as Brazil went on to win 4–2. His first goal was a 20 yard left foot shot; the second one, a header. A subsequent headline in the Chilean newspaper El Mercurio read: "What planet is Garrincha from?" Garrincha was sent off in that match after 83 minutes for retaliating after being continually fouled. However, he was not suspended for the following match. Brazil faced Czechoslovakia in the final. Garrincha played despite suffering from a severe fever, which did not prevent Brazil from winning 3–1 and him from getting voted player of the tournament. Alexandra with her three children still live in Garrincha's house in Pau Grande. On 19 December 1973, a farewell match for Garrincha between a FIFA World team and Brazil was celebrated at the Maracanã Stadium in Rio de Janeiro, in front of 131,000 spectators. The FIFA team was composed mainly of Argentine and Uruguayan players, while Brazil fielded Pelé, Carlos Alberto, and several other members of the 1970 World Cup winning squad. Garrincha started the match, and while in the first half, at a point when Brazil had the ball in attack, the referee stopped the match so Garrincha could leave the pitch and receive the crowd's respects. Garrincha then did a lap around the pitch before disappearing through the stadium's tunnel.

Соңғы жылдары және өлімі

Гарринчаның футбол алаңындағы сәттілігі оның жеке өмірімен күрт қайшы болды. Ол ересек болғаннан бастап көп ішіп, бірнеше ауыр жол апаттарына қатысты, әсіресе 1969 жылғы сәуірде жүк көлігіне соқтығысып, қайын анасын қаза таптырды. Ол екі рет үйленді, алғаш 1952 жылы Наир Маркеске (1965 жылы ажырасып кеткен), Пау-Грандеден шыққан фабрика жұмысшысы, одан сегіз қызы болды, екіншісі – 1966 жылғы наурызда ресми емес тойда тұрмысқа шыққан самба әншісі Эльза Соарес. Соарес бұрын да үйленген еді, ал бұл неке Гарриншаны, бір кезде оны мақтап жүрген баспасөздің өзі зұлым ретінде көрсетті. Оның кем дегенде 14 баласының әкесі болғаны белгілі. Бразилиядағы көп мақсатты стадион, Estádio Nacional Mané Garrincha, оның құрметіне аталған. Оның карьерасы 1962 жылы түсірілген "Гарринча, Alegria do Povo" фильмінде бейнеленді, ал 2003 жылы Руй Кастроның кітабы негізінде "Гарринча – Estrela Solitária" ("Жалғыз жұлдыз") атты тағы бір фильм шықты, ол оның алаңдағы және одан тыс жердегі өмірін көрсетті.