Кіріспе

Орегон штатындағы өзен, АҚШ. Четко өзені – АҚШ-тың Орегон штатының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, 90 шақырымдық (56 миль) су арнасы. Ол шамамен Кэрри округінің суын жинайды. Күрделі және оқшауланған жағажай аймағынан өтіп, 975 метр биіктіктен Тынық мұхиты деңгейіне дейін жылдам төмендейді. Өзеннің төменгі 8 шақырымын (5 миль) қоспағанда, қалған бөлігі Рог өзені – Сискию ұлттық орманның ішінде толығымен орналасқан. Өзеннің бастауы Четко шыңының солтүстік-батысында, Орегон жағалау қатары мен Кламат тауларының қосылған жеріндегі Кальмиопсис даласында. Ол негізінен солтүстікке, батысқа, содан кейін оңтүстік-батысқа қарай ағып, Калифорния штатының шекарасынан шамамен 10 шақырым (6 миль) солтүстікте Брукингс пен Харбор арасында мұхитқа құяды. Четко өзенінің су жиналатын алабы көбінесе дамытылмаған және Рог өзені – Сискию ұлттық орман мен Кальмиопсис даласымен қорғалған. Өзеннің жоғарғы 72 шақырымы (45 миль) 1988 жылдан бері «Жабайы және көркемдік» деп жарияланды. Четко өзенінің су жиналатын алабында американдық аборигендер соңғы бір-үш мың жылдан бері өмір сүрген. 16-19 ғасырлар аралығында аймақты зерттеген Фрэнсис Дрейк, Джордж Ванкувер және Джедедия Смит сияқты саяхатшылар, осы жерде Четко халқының мекен еткенін анықтады. 1840 және 1850 жылдары алтын және басқа да құнды металдардың табылуынан кейін, жергілікті емес қоныс аударушылар келді. Брукингс қаласы 20 ғасырдың басында құрылып, 1951 жылы қала мәртебесін алды. Брукингс пен Харбордың 14 мың тұрғыны ауыз су үшін Четкоға тәуелді. Четко өзенінің суының сапасы өте жоғары, ол көптеген лосось және форельге қоректенуге мүмкіндік береді. Су жиналатын алапта Сискию тауларына тән бірнеше түрлерді қоса алғанда, көптеген басқа да түрлер мекендейді. Четконың су жиналатын алабының оңтүстік бөлігінде Жердегі ең биік ағаштар – секвойялардың ең солтүстік тобы өседі. Барлығында өзенде 200-ден астам жануарлар түрі және су жиналатын алабының 97 пайызы орманмен жабылған.

Курс

Четко өзені Четко шыңынан шамамен 4 миль (6 км) шығысқа қарай басталады, теңіз деңгейінен шамамен 3201 фут (976 м) биіктікте. Ол солтүстікке қарай ағып, Кіші Четко өзені және Бэбифут ағысы сияқты шағын салаларды жинақтайды. Өзен 1554 метрлік Пирсолл шыңына жақын батысқа бұрылады, ол суайдынының ең биік нүктесі болып табылады. Сол жағалауда Бокс Каньон ағысы, оң жағалауда Тинкуп ағысы және сол жағалауда Боулдер ағысы орналасқан. Содан кейін өзен оңтүстікке қарай ағып, Оңтүстік Четко өзенімен қосылады. Бірнеше миль оңтүстікке қарай өзен Редвуд орманынан өтеді. Ол Босли Бут тауының солтүстігінде және Эмили тауының оңтүстігінде ағады; соңғысы – жау авиациясы құлатқан төрт бомбаның бірі түскен жер, бұл 1942 жылғы күзеттік әуе шабуылы кезінде болған. Оңтүстік-батысқа бұрылып, өзен Альфред А. Лоеб мемлекеттік паркі арқылы өтеді және өзен милінің (RM) 5-і (немесе өзен километрінің (RK) 8-і) орнында оң жақтағы Солтүстік Четко өзенін жинақтайды. Четко өзені сағасына шамамен 1,7 миль (3 км) жеткенде эстуарияға айналады. Ол Брукингс және Харбор қалаларынан өтіп, Тынық мұхитына құяды.

Босату

АҚШ Геологиялық қызметі Четко өзенінің ағысын RM 10.7 (RK 17.2) орналасқан су өлшегіш станциясы арқылы бақылайды, ол Брукингстен солтүстік-шығысқа қарай 6.8 миль (11 км) қашықтықта орналасқан. Ол 1969 жылы ашылып, қазірге дейін жұмыс істеп келеді. Орташа ағыны Четко өзенінің жалпы су жинау алабының шамамен 77 пайызын құрайтын су жинау алабынан болды. Ең жоғары тіркелген ағын 1964 жылғы 22 желтоқсанда, 1964 жылғы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы су тасқыны кезінде тіркелді. Ең төменгі ағын 1987 жылғы 14 қазанда тіркелді.

Су бөлу

Четко өзені Орегон штатының оңтүстік жағалауын суландырады. Оның 78 пайызы АҚШ Орман шаруашылығы қызметіне, ал тағы 5 пайызы Жерді басқару бюросына тиесілі. Жердің 16 пайызы жеке меншікте, ал қалған 1 пайызы Брукингс және Харбор қалалары, Карри округі және Орегон штаты басқарады. Жердің шамамен 97 пайызы орман шаруашылығына, 2 пайызы ауыл шаруашылығы мен ауылдық жерлерге, ал 1 пайызы қалалық жерлерге арналған. Су алабының төменгі және жоғарғы бөліктерінен құм мен минералдар өндіріледі. Аймақ көбінесе таулы, тік өзен аңғарларымен сипатталады. Четко өзенінің су алабындағы биіктік теңіз деңгейінен бастап Пирсолл шыңының басында 5098 футқа (1554 м) жетеді. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері шамамен 2-3 дюймді құрайды, қазаннан маусымға дейін ылғалды айлар болып табылады. Жер бетіндегі судың 70 пайызы жаңбырдан, ал 30 пайызы қар ерігеннен түсетін жаңбырдан жиналады. Су алабында 25 жеке ылғалды жер анықталды. Температураның орташа көрсеткіші шамамен құрайды, бірақ Брукингс эффектісі (немесе Четко эффектісі; фён желіне ұқсас) Брукингс аймағына көбінесе жергілікті ыстық ауа райын әкеледі. Температураның көтерілуі аймақтың географиялық ерекшеліктерімен байланысты: суық ауа Сискию және Жағалау жоталарынан Четко өзенінің аңғары арқылы төмен ағып, біртіндеп жылынып, ақырында Брукингске жылы жел ретінде жетеді. Таулар аймақты салқын теңіз қабаттарынан қорғайды. Осы құбылыстың нәтижесінде Брукингс қаласында 2008 жылдың 8 шілдесінде тіркелген ең жоғары температура құрады. Жер сілкінісі жиі болады, ірі жер сілкінісі шамамен 300 жылда бір рет орын алады. 1700 жылғы Каскадия жер сілкінісі, магнитудасы 8.7–9.2 баллға бағаланған, Калифорния, Орегон, Вашингтон және Британ Колумбиясы арқылы цунамиды тудырды, ол келесі күні Жапонияға жетті. Бұл шамамен 680 миль (1094 км) ұзындықтағы Каскадия субдукциялық аймағының 66 фут (20 м) қашықтыққа қалыпты жылжуынан пайда болды. 1873 жылы қазіргі Брукингс қаласының жанында тағы бір күшті жер сілкінісі болды. 7.3 магнитудалы жер сілкінісі Сиэтлден Сан-Францискоға дейін сезілді. Аймақта жел де маңызды фактор болып табылады; дауылдар кейде жоғары жылдамдыққа жетеді. 1962 жылғы Колумб күні болған дауыл Орегонның көп бөлігіне қиратушы жел әкелді; жақын орналасқан Порт Орфорд қаласында желдің жылдамдығы сағатына асып кетті. Дауылдан бүкіл штат бойынша 38 адам қаза тауып, 200 миллион доллардан астам зиян келтірілді. Су алабында жиі орман өрттері болады, олардың кейбіреулері ірі болады. 2002 жылғы Бисквит өрті Кальмиопсис даласының және айналасындағы аймақтардың айналасын өртеді. 2010 жылғы халық санауы бойынша Брукингс қаласының халқы 6 336 адамды құрады, ал жақын орналасқан Харборда 2 391 адам тұрды. Барлығы, Брукингс-Харбор аймағының 14 000-нан астам тұрғыны Четко өзенінен ауыз сумен қамтамасыз етіледі. Жақын орналасқан су алаптарына оңтүстікке қарай Винчук және Смит өзендері, солтүстікке қарай Пистоль өзені және солтүстік-шығысқа қарай Рог өзенінің саласы Иллинойс өзені жатады.

Флора мен фауна

Четко өзенінің су алабы негізінен қоңыржай белдеулік қылқан жапырақты орманмен жабылған, оған Дуглас шыршасы, батыс гемологы, ақ шырша, Порт-Орфорд кедрі, Калифорния хош иісті кедрі және Ситка емені сияқты түрлер кіреді. Джеффри қарағайы, түймелі қарағай және алтын шипалы қарағай да анықталған. Таноак, үлкен жапырақты клен, қызыл альдер және Тынық мұхиты мадроны сияқты жапырақты ағаштар да кең таралған. Манзанита, фундук, жүзімді кеспеағаш, батыс скунк калебасы, сондай-ақ көптеген жидектер мен шөптер бұл орманның төменгі қабатын құрайды. Кальмиопсис – гүлдейтін мәңгі жасыл бұта, ол Кальмиопсис даласының атауын алған және тек Сискию тауларында ғана өседі. Сонымен қатар, шырша, шотландтық қоқыс, қарақұмық және қызылша сияқты бірнеше зиянды арамшөптер анықталды. Су алабының оңтүстік бөлігінде ең көп таралған түр – жағалаудағы секвоя, ол Жердегі ең биік ағаштардың бірі. Әлемдегі ең солтүстік секвоя тобы Четконың оңтүстік жағалауында, RM 15 (RK 24) орналасқан, Калифорния шекарасынан солтүстікке қарай 8 шақырым (13 км) жерде. Мұндағы ағаштардың жасы шамамен 300-800 жыл, диаметрі әртүрлі, ал кейбіреулерінің биіктігі 91 метрден аспайды. 20 ғасырдың басында секвоялар көптеп кесілді. Ағаш кесуден бұрын, осы алып ағаштар тұманнан ылғалды сіңіріп, сондай-ақ шығаратын көлеңкесінің көптігі арқасында өзіндік микроклимат жасады. Секвоя аймағы су алабының қалған бөлігіне қарағанда аз таулы, сондықтан иректелген өзендер жиі кездеседі. Өзенде және оның салаларында 200-ден астам жануарлар түрі мекендейді. Лоон, греб, үйрек, балықшы және аққабақ бүркіт сияқты құстар өзендер мен су алабының басқа да аймақтарында өмір сүреді. Өзен сағасының маңында кайра, шағала және теңіз қанаты байқалды, ал қыста бұл аймақта қара аяқты китивактар ұялайды. Четко су алабының Кальмиопсис аймағындағы жануарлар әлемі Орегон штатындағы кез келген аймақтан гөрі әртүрлі. Американдық қара аю, қара құйрықты бұғы, бобкат, сақиналы мысық және сұр түлкі сияқты сүтқоректілер бұл аймақтың тұрақты тұрғындары. Сискиюдің сирек кездесетін шұбарқұйрығы Кламат тауларына тән. Стальголовка, чинок және кохо лососі – Четко өзенінде мекендейтін ең көп таралған анадромалық балықтар. Стальголовка көптеп кездеседі және көптеген үлкен және кіші өзендерде кездеседі. Чинок лососі әдетте Четконың бастауынан шамамен жарты жолда орналасқан Боулдер-Крикке дейін жүзеді. Кохо да көбінесе осы аймақта қалады, бірақ кейбіреулері Боулдер-Крикке 19 шақырым (12 миль) жоғары орналасқан Гранит және Картер-Крик аймағында табылған. Жағалаудағы форель су алабының барлық жерінде кездеседі; кейбіреулері мұхитқа көшіп кетеді, ал басқалары жыл бойы өзенде және оның салаларында өмір сүреді. Сонымен қатар, Тынық мұхиты лампарейясы, үш тікұшақты балық және түрлі скульпторлар да байқалды.

Геология

Четко өзені 400 және 100 миллион жыл аралығында пайда болған ежелгі Кламат тау массиві арқылы ағып өтеді, бұл Орегон штатындағы ең көне тау жыныстары. Кламат микроконтиненті жүздеген миллион жыл бұрын бөлініп кеткенге дейін Калифорнияның оңтүстігіне жақын мұхиттың түбінде орналасқан еді. Тектоникалық плиталар микроконтинентті солтүстікке қарай жылжытты, ал граниттің ұсақ бөліктері, теңіз түбінің шөгінділері, субдукция аймақтары және коралл рифтері біртіндеп кішкентай аралдарға бірікті. 212 мен 170 миллион жыл бұрын Кламат микроконтинентінде үлкен жанартаулық доға жарылып, аралдарды біртұтас блокқа біріктірді. Кламат микроконтиненті шамамен 170-165 миллион жыл бұрын Сискию орогенезі деп аталатын қарқынды тектоникалық қызметтен өтті. Бұл процесте шөгінді жыныстар Жер қыртысының терең қабаттарына итеріліп, ірі граниттік плутондарға айналды, олар баяу жер бетіне көтерілді. Одан кейін теңіз түбінің үлкен бөлігі ескі Кламат аймағының үстіне итерілді; оның көп бөлігі бүгінде Вулкан және Четко шыңдарында көрініп тұр. Бұл аймақ Жозефина офиолиті деп аталады және Жер мантиясынан пайда болған перидотит сияқты сирек кездесетін тау жыныстарын қамтиды. Четко өзенінің су жиналатын алабындағы таулы жерлер шамамен 130 миллион жыл бұрын микроконтинент Солтүстік Американың ірі материгімен соқтығысқанда қалыптасты. Бұл процесте микроконтиненттің күрделі және ерекше аймақтары көтеріліп, Кламат тауларын құрады. Соңғы мұз дәуірінде көптеген мұздықтар U пішіндес аңғарлар мен цирктерді ойып шығарды, ал бірнеше альпілік көлдер әлі де сақталған. Бүгінде Четко аймағындағы негізгі тау жыныстары құмтас, тақта тас, гранит және серпентин. Оның топырағында әртүрлі құрамы бар сазды топырақтар кездеседі. Жауын-шашын мөлшерінің көп болуы, тік беткейлер және тау жыныстарының құлауы салдарынан эрозия деңгейі жоғары, бұл жер бетіндегі ағыстарға әкелуі мүмкін.

Тарих

Адамдар Четко өзенінің су алабында шамамен 1000-3000 жыл бұрын қоныстанған. Алғашқы тұрғындар, болжам бойынша, Четко үндістері мен басқа да американдық тайпалардың ата-бабалары болған, олар өздері 10 000 жыл бұрын Беринг жотасы арқылы Сібірден келген алғашқы адамдардың ұрпақтары. Четко өзені бойында кем дегенде тоғыз жеке ауыл салынған, оның ішінде өзен сағасының екі жағында екеуі орналасқан. Американың жергілікті тұрғындары өзенді "чит таа гхии ли" деп атаған. Бұл аймақты алғаш рет 1579 жылдың 5 маусымында әлемді айналып келген Фрэнсис Дрейк зерттеген болуы мүмкін. 1792 жылы Ванкувер экспедициясы да осы аймақты зерттеді. 1828 жылдың маусым айында Джедедия Смит және оның тері саудагерлері тобы өзеннің оңтүстік жағалауында, жергілікті ауылдың жанында лагерь құрды. 1853 және 1855 жылдар аралығында көптеген жергілікті тұрғындар қаза тауып, олардың ауылдары қиратылды. 1856 жылдың 9 шілдесінде қалған четко тайпасы солтүстікке қарай Силетс резервациясына көшірілді. Орегон – және демек Четко су алабы – 1818 жылғы шартқа қол қойылғаннан кейін Ұлыбритания мен АҚШ бірлесіп иеленді. Орегон шарты 1846 жылы бекітіліп, Орегон АҚШ-тың иелігіне өтті. Содан кейін Орегон территориясы құрылды, ал Орегон 1859 жылдың 14 ақпанында АҚШ штаты болды. Су алабында алтын мен басқа да құнды металдардың табылуы 1840 және 1850 жылдары аймаққа қоныс аударушылардың келуіне себеп болды. Сондай-ақ, никель, кобальт және хром да өндірілді. Харбор қаласы 1891 жылы Четко өзенінің оңтүстік жағалауында негісталды, ал өзен арқылы паромдық қызмет 1904 жылы ашылды. 1915 жылы Четко көпірі ашылғаннан кейін ол жабылды. 1912 жылы Брукингс Ағаш және Қаптама компаниясы Калифорнияның оңтүстігіндегі Сан-Бернардино тауларынан Орегонның оңтүстік жағалауына көшіп келді. Компания 1914 жылы арақ ішетін зауыт салып, Брукингс қаласын құрды. Брукингс 1951 жылға дейін қала ретінде тіркелмеген. Аймақ таулы жеріне байланысты 1924 жылға дейін салыстырмалы түрде оқшауланған қалды, сонда 101 тас жолы Калифорния штатының Крессент-Сити қаласынан Брукингске дейін созылды. 1932 жылы Исаак Ли Паттерсон көпірі Рог өзенінің үстінен солтүстікке қарай аяқталды, бұл аймақты Орегон жағалауының қалған бөлігімен байланыстырды. 1917 жылы өзен сағасына 366 метрлік кемежай салынды. АҚШ Әскери инженерлік корпусы 1957 жылы өзен сағасының екі жағына да жағажайлар салды. Сискию ұлттық орман 1906 жылдың 5 қазанында құрылып, Четко су алабының жоғарғы бөлігінің барлығын қорғады. Жақын маңдағы Рог Ривер Ұлттық орман 2004 жылы онымен біріктіріліп, Рог Ривер – Сискию Ұлттық орман құрылды. 1964 жылы АҚШ Конгресі шығыс Четко өзенінің су алабы мен оның айналасындағы аймақтарды Кальмиопсис шөлін құру үшін бөліп берді. Жайлау 1970 жылдары бірнеше рет кеңейтіліп, қазір шамамен 80 мың гектарды қамтиды. 1988 жылдың 28 қазанында Четко өзенінің 72 км (44,5 миль) ұзындығы Ұлттық жабайы және көрікті өзен болып жарияланды, бастауынан Рог Ривер – Сискию Ұлттық орманының шекарасына дейін. 1994 жылғы сот ісінде Четко кеме жүзе алатын өзен деп танылды. 2002 жылы су алабының шығыс бөлігі мен оның айналасындағы аймақтар Бисквит өртінен қирады. Бастапқыда бес жеке өрт болған, олар 12-15 шілде аралығында бірнеше рет найзағай соққысынан туды. 17 тамызда бес өрт те бірігіп, бір үлкен өртке айналды. Ол бес айдан астам уақыт бойы өртеніп, 31 желтоқсанға дейін толығымен сөндірілмеді. 2002 жылы Кіші Четко өзеніндегі жерлер Вашингтонның жылжымайтын мүлік әзірлеушісі Дэвид Рутанға сатылды, бұл аймақты Бисквит өртінен кейін бірнеше ай өткен соң болды. 2007 жылы ол осы жерде алтын өндіру лагерін ашып, клиенттерді тікұшақпен жеткізді. Керри округінің лауазымды тұлғалары лагерь аймақтық және санитарлық заңдарды бұзғанын мәлімдеді, бірақ аймақтың қолжетімсіздігіне байланысты тексерулер тоқтатылды. Рутан келесі жылдары Четко өзенінің Жабайы және көрікті бөлігінде тағы бірнеше талаптарды сатып алды, олар Кальмиопсис шөлінің ішінде 10 км (6 миль) басталып, 39 км (24 миль) төмен қарай аяқталды. Экологтардың алаңдаушылығына қарамастан, ол 1872 жылғы Жалпы тау-кен заңына сәйкес рұқсат етілген коммерциялық сору шұңқырлары арқылы Четко өзенінің түбінен алтын мен минералдарды қазып алуды ұсынды. 2010 жылы American Rivers ұйымы Четко өзенін Америкадағы ең қауіпті жетінші өзен деп таныды, себебі ол "моторлы ағыстағы тау-кен өндіру" қатеріне тап болды. Орегонның губернаторы Тед Кулоноски, екі сенатор Рон Уайден және Джефф Меркли, сондай-ақ конгрессмен Питер ДеФацио АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігіне Четко өзенін 1872 жылғы Тау-кен заңынан алып тастауды сұрады, осылайша өзендегі минералдық кен қазуға жол бермеді. Алайда, Рутан 2011 жылы Жерді басқару бюросына жылдық төлемдерді төлемегендіктен өзінің талаптарынан бас тартты.

Ластану

Орегон штатының қоршаған ортаны қорғау департаменті (DEQ) Четко өзенінде су сапасына әсер ететін сегіз түрлі параметрді бақылайды: температура, оттегімен қанығу, pH, қоректік заттар, бактериялар, пестицидтер мен металдар сияқты химиялық ластағыштар, бұлыңғырлық және сілтілік. Стандарт деңгейін асып түскен арналар «Таза су туралы» заңға сәйкес DEQ 303d тізіміне енгізіледі. Бокс Каньон ағысынан сағасына дейінгі Четко өзені температура және бұлыңғырлық бойынша стандартты асып түседі. Солтүстік Форк, Оңтүстік Форк және басқа салалар да температура мен бұлыңғырлық бойынша тізімге енгізілді. Четко өзенінің барлық салалары әдетте температура стандартын асып түседі. Су температурасы Босли ағысынан Уиллоу Барға дейін өзгереді. Четко өзенінің су алабындағы жоғары бұлыңғырлық деңгейі көбінесе жер көшкіндерінен, эрозияның түрлі формаларынан және жолдардағы тосқауылдардан туындайды. DEQ қолданатын Орегон су сапасы индексі (OWQI) бойынша су сапасының бағасы 10-нан (ең нашар) 100-ге (үлгілі) дейін өзгеруі мүмкін. 1998-2007 жылдар аралығында Четко өзенінің 10,8 RM (RK 17,4) жеріндегі орташа көрсеткіші жазда 95 (керемет) болса, күз, қыс және көктемде 90 болды. Бұл көрсеткіштер 1986-1995 жылдардағы 94 және 93 көрсеткіштерімен салыстыруға болады. Керемет бағалауларға қарамастан, Четко өзені шын мәнінде Нью-Ривердің саласы Флорас ағысынан кейін Керри округындағы ең ластанған екінші өзен болып табылады.

Демалыс

Балық аулау, төрт дөңгелекті көлік жүргізу, жүзу, қайықпен жүру, кемпинг, көрікті жерлерді тамашалау және пикникке шығу – су бассейніндегі негізгі демалыс түрлері. Су деңгейі жоғары болған кезде қыс айларында тау өзенінде каякпен серуендеу де танымал. Kalmiopsis Wilderness-те, сондай-ақ су бассейніндегі басқа да аймақтарда бірнеше жолдар күтіліп ұсталады. Өзеннің оң саласымен және сағасы арасында сегіз қайық түсіру алаңы орналасқан. Четко өзенінің жағасында орналасқан Алфред А. Лоеб мемлекеттік саябағында үш коттедж және 48 кемпинг орны бар. Брукингс қаласында бірнеше ірі саябақтар бар. Брукингстегі Азалия паркінде жабайы азалияның бес түрі өседі. Парк 1939 жылы Орегон штатының паркі деп жарияланды, бірақ 1993 жылы Брукингс қаласына берілді. Онда маусым айынан қыркүйек айына дейін американдық музыка фестивалі өтеді. Табиғаттың жағажайдағы мерекелік жарық шоуы әр жылдың желтоқсан айында Азалия паркінде көрсетіледі. Кемежайға жақын орналасқан Четко Пойнт паркінде бірнеше от орындары мен пикникке арналған үстелдер, сондай-ақ өзеннің, Тынық мұхитының және Брукингс портының көріністері бар. Бұл жерде сирек кездесетін «Күлік кешкі гүл» гүлі өседі.