Кіріспе
Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы өзендер, Колумбия өзені (Жоғарғы чинок: Вималь немесе Вимал; Сахаптин: Нчхи Вана немесе Нчи Вана; Синист диалектісі свах'нетк'ху) – Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ең ірі өзен. Өзен Британдық Колумбияның (Канада) Роки тауларында басталады. Солтүстік-батысқа қарай ағып, кейін оңтүстікке АҚШ-тың Вашингтон штатына құяды, содан кейін батысқа бұрылып, Вашингтон мен Орегон штаттарының арасындағы шекараның көп бөлігін құрап, Тынық мұхитына жетіп аяқталады. Өзеннің ұзындығы 1243 миль (2000 км), ал ең ірі саласы – Жылан өзені. Оның су жиналатын алабы Франция аумағындай шамамен және АҚШ-тың жеті штаты мен Канаданың бір провинциясына дейін созылады. Көлемі бойынша АҚШ-тағы төртінші үлкен өзен, Колумбия Азиядан тыс Тынық мұхитына құйылатын өзендердің ішінде ең көп су ағысы бар және әлемдегі өзендердің арасында 36-шы орында тұрады. Колумбия және оның салалары мыңдаған жылдар бойы аймақтың мәдениеті мен экономикасының орталығы болған. Олар ежелгі заманнан бері көлік құралы ретінде пайдаланылып, аймақтың көптеген мәдени топтарын байланыстырып келген. Өзен жүйесінде тұщы су және Тынық мұхитының тұзды сулары арасында көшіп-қонып жүретін анадромалық балықтардың көптеген түрлері мекендейді. Бұл балықтар, әсіресе лосось түрлері, жергілікті халықтың негізгі күнкөрісін қамтамасыз еткен. Колумбия өзенін еуропалықтардың алғаш рет тауып білуі 1775 жылы Бруно де Хецета өзеннің сағасын көрген кезде болды. 1792 жылдың 11 мамырында Бостоннан келген капитан Роберт Грей басқаратын жеке американдық кеме «Колумбия Редивива» өзенге кірген алғашқы еуропалық кеме болды. Содан кейін, 1792 жылы Британ Корольдік Әскери-теңіз флотының офицері Уильям Роберт Броутон, Ванкувер экспедициясының аясында HMS «Chatham» кемесімен Орегон жағалауынан өтіп, қазіргі Ванкуверге (Вашингтон штаты) дейін өрлеген. Келесі онжылдықтарда тері саудасымен айналысатын компаниялар Колумбияны маңызды көлік жолы ретінде пайдаланған. Жерді зерттеушілер көрікті, бірақ қауіпті Колумбия өзенінің сарқырамасы арқылы Уилламет аңғарына кірген, ал пионерлер аңғарға көшіп келіп қоныстанған. Өзен бойындағы бу кемелері елді мекендерді байланыстырып, сауда-саттықты жеңілдеткен; XIX ғасырдың соңында пайда болған теміржолдар, олардың көп бөлігі өзен бойымен салынған, бұл байланыстарды күшейткен. XIX ғасырдың соңынан бері мемлекеттік және жеке секторлар өзенді кеңінен дамытқан. Кемелер мен баржалардың жүзуіне көмектесу үшін төменгі Колумбия және оның салаларында шлюздер салынды, ал арналарды тереңдету кеме қатынасы үшін арналарды ашып, сақтап, кеңейтті. ХХ ғасырдың басынан бері өзенге электр энергиясын өндіру, кеме қатынасын қамтамасыз ету, суару және су тасқынынан қорғау мақсатында бөгеттер салынды. Колумбияның негізгі арнасындағы 14 гидроэлектр станциясы және оның салаларындағы көптеген бөгеттер АҚШ-тың жалпы гидроэлектр энергиясының 44 пайызынан астамын өндіреді. Өзен бойындағы екі жерде ядролық энергия өндіріледі. Ядролық қару үшін плутоний ондаған жылдар бойы Ханфорд полигонында өндірілді, ол қазір АҚШ-тағы ең ластанған ядролық полигон болып табылады. Бұл дамулар су бассейніндегі өзеннің ортасын айтарлықтай өзгертті, негізінен өнеркәсіптік ластану және балықтардың қозғалысына кедергі келтіру арқылы.
rivers in Colombia
The Columbia River (Upper Chinook: Wimahl or Wimal; Sahaptin: Nch’i Wàna or Nchi wana; Sinixt dialect swah'netk'qhu) is the largest river in the Pacific Northwest region of North America. The river forms in the Rocky Mountains of British Columbia, Canada. It flows northwest and then south into the U. S. state of Washington, then turns west to form most of the border between Washington and the state of Oregon before emptying into the Pacific Ocean. The river is 1243 mile (2000 km) long, and its largest tributary is the Snake River. Its drainage basin is roughly the size of France and extends into seven states of the United States and one Canadian province. The fourth largest river in the United States by volume, the Columbia has the greatest flow of any river entering the Pacific outside of Asia, and the 36th greatest discharge of any river in the world. The Columbia and its tributaries have been central to the region's culture and economy for thousands of years. They have been used for transportation since ancient times, linking the region's many cultural groups. The river system hosts many species of anadromous fish, which migrate between freshwater habitats and the saline waters of the Pacific Ocean. These fish—especially the salmon species—provided the core subsistence for native peoples. The first documented European discovery of the Columbia River occurred when Bruno de Heceta sighted the river's mouth in 1775. On May 11, 1792, a private American ship, Columbia Rediviva, under Captain Robert Gray from Boston became the first non indigenous vessel to enter the river. Later in 1792, William Robert Broughton of the British Royal Navy commanding HMS Chatham as part of the Vancouver Expedition, navigated past the Oregon Coast Range and upriver to what is now Vancouver, Washington. In the following decades, fur trading companies used the Columbia as a key transportation route. Overland explorers entered the Willamette Valley through the scenic, but treacherous Columbia River Gorge, and pioneers began to settle the valley in increasing numbers. Steamships along the river linked communities and facilitated trade; the arrival of railroads in the late 19th century, many running along the river, supplemented these links. Since the late 19th century, public and private sectors have extensively developed the river. To aid ship and barge navigation, locks have been built along the lower Columbia and its tributaries, and dredging has opened, maintained, and enlarged shipping channels. Since the early 20th century, dams have been built across the river for power generation, navigation, irrigation, and flood control. The 14 hydroelectric dams on the Columbia's main stem and many more on its tributaries produce more than 44 percent of total U. S. hydroelectric generation. Production of nuclear power has taken place at two sites along the river. Plutonium for nuclear weapons was produced for decades at the Hanford Site, which is now the most contaminated nuclear site in the United States. These developments have greatly altered river environments in the watershed, mainly through industrial pollution and barriers to fish migration.
Курс
Колумбия өзені 2000 км-лік сапарын Британ Колумбиясының (БК) Оңтүстік Роки тауларының ойысынан бастайды. Колумбия көлі теңіз деңгейінен 820 метр биіктікте орналасқан және оған іргелес Колумбия ылғалды жерлері өзеннің бастауын құрайды. Ойыс – Канаданың Роки таулары мен Колумбия таулары арасындағы кең, терең және ұзақ мұздық аңғары. Алғашқы 322 км-де Колумбия өзені солтүстік-батысқа қарай ағып өтеді. Селкирк тауларының солтүстік шетін айналып өте отырып, өзен «Үлкен Бұрылыс» деп аталатын аймақ арқылы оңтүстікке қарай күрт бұрылады, Ревелстоук көлі мен Жебе көлі арқылы өтеді. Ревелстоук, Үлкен Бұрылыс және Колумбия аңғары БК-да Колумбия өлкесі деп біріктіріліп аталады. Ароу көлдерінен төмен Колумбия өзені Кастлегар қаласынан өтеді, ол Колумбияның Кутенэй өзенімен қосылған жерінде орналасқан. Пенд Орейл өзені Колумбияға АҚШ-Канада шекарасынан 3 км солтүстікке қарай қосылады. Колумбия шығыс Вашингтонға түсіп, оңтүстікке қарай ағады және Спокан өзенінің қосылған жерінде батысқа қарай бұрылады. Ол Колвилл үнді резервациясының оңтүстік және шығыс шекарасын, ал Спокан үнді резервациясының батыс шекарасын белгілейді. Өзен Оканоган өзенінің қосылған жерінен кейін оңтүстікке бұрылады, содан кейін Веначи өзенінің қосылған жеріне жақын, Вашингтон штатының орталығында оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Өзеннің бұл S пішіндес бөлігі де «Үлкен Бұрылыс» деп аталады. 1015 мың жыл бұрын Миссула су тасқыны кезінде су тасқынының көп бөлігі оңтүстікке қарай тікелей бағыт алып, Гранд Кули деп аталатын ежелгі өзен төсенішін құрды. Су тасқынынан кейін өзен қазіргі бағытын тауып, Гранд Кули құрғақ қалды. XX ғасырдың ортасында Гранд Кули бөгеті салынды, өзенді тұтқындап, Рузвельт көлін құрды, одан су құрғақ кулиге сорғыланып, Банкс көлі су қоймасын құрды. Өзен Солтүстік-Батыстағы танымал концерт алаңы Гордж амфитеатрынан өтіп, содан кейін Прист-Рапидс бөгеті арқылы, одан кейін Ханфорд ядролық резервациясы арқылы өтеді. Резервацияның ішінде Ханфорд Рич орналасқан, бұл өзеннің АҚШ-тағы жалғыз бөлігі, ол бөгеттермен кедергісіз және тасқын сағасы емес, еркін ағып жатыр. Жылан өзені мен Якима өзені Колумбияға Три-Ситис елді мекенінде қосылады. Колумбия Вашингтон мен Орегон шекарасында батысқа қарай күрт бұрылады. Өзен бұл шекараны өзінің соңғы 497 км-лік сапарында анықтайды. Дешут өзені Колумбияға Даллз маңында қосылады. Даллз бен Портленд арасында өзен Каскад тау жотасы арқылы өтіп, Колумбия өзенінің әсерлі шатқалын құрайды. Кламат және Пит өзендерінен басқа ешбір өзен Каскадтарды толығымен бұза алмайды, ал таулар арқылы ағатын басқа өзендер де таулардан басталады немесе оларға жақын орналасқан. Пит өзенінің бастауы мен жоғарғы ағысы Модок платосында; ағысы төмен қарай, Пит Каскадтардың оңтүстік бөлігі арқылы каньонды кесіп өтеді. Ал Колумбия өзені Роки тауларында бастау алғаннан бастап, осы таулар арасынан мыңдаған шақырымға жуық жерді қиып өтеді. Бұл шатқал өзінің күшті және тұрақты желдерімен, табиғатының сұлулығымен және маңызды көлік байланысы ретінде белгілі. Өзен батысқа қарай жалғасып, Портленд пен Ванкувердің жанында, Вилламет өзенінің қосылған жерінде солтүстік-солтүстік-батысқа қарай күрт бұрылады. Бұл жерде өзен өте баяу жүреді, өзен дельтасын құрайтын шөгінділерді құяды. Лонгвью, Вашингтон және Каулитц өзенінің қосылған жері маңында өзен қайтадан батысқа бұрылады. Колумбия өзені Тынық мұхитына Орегон штатының Астория қаласынан батысқа қарай Колумбия құмырасы арқылы құяды. Бұл құм құмырасы өзеннің сағасын әлемдегі ең қауіпті су бөліктерінің біріне айналдырады. Қауіп-қатер мен теңізге кіреберіс маңында кеме апаттары көп болғандықтан, бұл жер «Кемелердің зираты» деген атаққа ие болды. Колумбия өзені шамамен 500 км² жерді алып жатыр. Колумбия өзені ең ұзын өзендердің 12-ші орында және АҚШ-тағы су ағызу бассейнінің 6-шы орында тұр, ал оның бассейнінің Канадалық бөлігі Канада бассейндерінің ішінде 13-ші орында тұр. Колумбия өз атын жақын маңдағы Британ Колумбиясы сияқты жерлермен, сондай-ақ жер бедері мен су айдындарымен бөліседі.
Геология
Пангеяның жарылуы, тектоникалық плиталар процесінің нәтижесінде Солтүстік Американы Еуропа мен Африкадан алшақтатып, Панталастық мұхитқа (қазіргі Тынық мұхиттың ата-бабасы) итергенде, Тынық Солтүстік-Батысы континенттің бөлігі болмаған. Солтүстік Америка континенті батысқа жылғанда, Фаралон плитасы батыс жиегінің астына ығысты. Плитаның суға батып кетуі кезінде, Солтүстік Америка континентіне қосылған аралдық доғалар пайда болды, нәтижесінде Тынық Солтүстік-Батысы 150 мен 90 миллион жыл бұрын қалыптасты. Колумбия алқабының жалпы контуры 60 мен 40 миллион жыл бұрын толыққан, бірақ ол кейіннен көтерілуге ұшыраған үлкен ішкі теңіздің астында жатқан. 50 мен 20 миллион жыл бұрын, эоценнен миоцен дәуірлеріне дейін, Колумбия арқылы өтетін ландшафтың көп бөлігін жиі өзгертетін зор жанартаулық атқылаулар болды. Көне өзеннің төменгі ағысы кейін Худ тауының пайда болған жеріне жақын аңғардан өтті. Эрозиядан және жанартаулардан келген шөгінділерді алып, ол 3 километрге дейін қалыңдықтағы дельтаны құрды, ол Солтүстік-Батыс Орегондағы Вернонияға жақын Жағалау жотасының шығыс беткейіндегі төбелердің астында орналасқан. 17 мен 6 миллион жыл бұрын, базальт лавасының үлкен ағындары Колумбия өзенінің жазығын жауып, Колумбияның төменгі ағысын қазіргі бағытына бұрды. Қазіргі Каскад таулары 5-4 миллион жыл бұрын көтеріле бастады. Көтеріліп келе жатқан тауларды кесіп өте отырып, Колумбия өзені Колумбия өзенінің шатқалын айтарлықтай тереңдетті. Өзен және оның су жинау алабы соңғы мұз дәуірінің соңында әлемдегі ең үлкен апатты су тасқындарын бастан өткерді. Мисула мұздық көліндегі мұз бөгеттерінің үнемі жарылуы Мисула су тасқынына әкелді, оның ағыны әлемдегі барлық басқа өзендердің жиынтық ағынынан ондаған есе артық, мыңдаған жылдар бойы. Әр түрлі зерттеулер Бонневилл көшкінінің мерзімін 1060 және 1760 жылдар аралығында белгіледі; бүгінгі күнгі көшкін қалдықтары бірнеше көшкіннен пайда болған деген идея салыстырмалы түрде жаңа және бағалаудың кең ауқымын түсіндіруге көмектеседі. Бонневилл көшкінінен пайда болған қалдықтар үйіндісі өзенді тосқауылдап, судың көтерілуі ақырында шөгінділерді шайып кетті. Өзеннің бөгетті бұзуға қанша уақыт кеткені белгісіз; бағалаулар бірнеше айдан бірнеше жылға дейін ауыспайды. Көшкіннің көп бөлігі қалды, өзенді бұрынғы арнасынан оңтүстікке қарай 1,5 километрге жылжытып, Каскадтық таяздықтарды құрады. 1938 жылы Бонневилл бөгетінің құрылысы таяздықтарды және көшкіннің мерзімін анықтау үшін пайдаланылатын қалған ағаштарды суға батырды.
Жергілікті халықтар
Адамдар Колумбияның су алабында 15 000 жылдан бері қоныстанды, ал шамамен 3500 жыл бұрын балық, әсіресе лосось негізіндегі отырықшы өмір салтына көшу басталды. 1962 жылы археологтар Шығыс Вашингтондағы Палуза және Снейк өзендерінің қосылған жеріне жақын Мармес үңгірінде 11 230 жылға дейін сонатын адам қызметінің іздерін тапты. 1996 жылы Кенневик қаласының жанында 9000 жыл бұрынғы тарихқа жататын адамның қаңқа қалдықтары табылды (Кенневик адамы деп аталды). Бұл жаңалық Солтүстік Америкадағы адамның пайда болуы туралы ғылыми қауымдастықтағы пікірталасты қайта жақтандырды және ғылыми қауымдастық пен Түпкілікті американдық қауымның қалдықтарды иелену және/немесе зерттеу құқығы туралы ұзаққа созылған дауды тудырды. Колумбияда көптеген Түпкілікті американдықтар мен Бірінші Ұлттардың халықтары тарихи және үздіксіз қалыпта өмір сүреді. Канада-АҚШ шекарасының оңтүстігінде Кольвилл, Спокан, Кёр-д'Ален, Якама, Нез-Персе, Кайузе, Палус, Уматилла, Коулиц және Уорм-Спрингс конфедерациялық тайпалары АҚШ-тың бөлігінде қоныстанған. Жоғарғы Снейк және Салмон өзендері бойында Шошон-Баннок тайпалары бар. Синист немесе Лейкс халқы Канада бөлігінің төменгі жағында өмір сүрді, ал одан жоғары Шусвап халқы (өз тілінде Секепемк) бүкіл Жоғарғы Колумбияны Роки тауларына дейін өз аумағының бір бөлігі деп санайды. Колумбия бассейнінің Канада бөлігі Канадалық Кутенэй-Ктунаксаның дәстүрлі отанының шекарасын белгілейді. Федералдық деңгейде мойындалмаған Чинук тайпасы, Колумбия өзенінің төменгі жағында тұрады, оны Жоғарғы Чинук (Кикшт) тілінде Вималь немесе Вимал деп атайды, ал қазіргі Вашингтондағы орта ағысындағы Сахаптин (Ичискиин Синвит) тілінде сөйлейтін халықтарға Нчхи Вана немесе Нчи Вана деп аталады. Өзенді Синист халқы, Канададағы өзеннің жоғарғы ағысындағы Стрелк көлдері аймағында тұрады, свах'нетк'ху деп атайды. Бұл үш атаудың барлығы "үлкен өзен" дегенді білдіреді. Ауызша тарихтарда Құдайлар көпірінің құрылуы мен жойылуы сипатталған, бұл Колумбия өзенінің сағасында Орегон мен Вашингтон жақтарын байланыстырған құрлық көпір. Бонневилл сығасының геологиялық жазбаларымен сәйкес келетін көпір кейбір әңгімелерде Адамс тауы мен Худ тауы бейнеленген құдайлар арасындағы шайқастың нәтижесі ретінде сипатталған. Көпір туралы американдық халықтың әңгімелері егжей-тегжейлі жағынан әртүрлі болғанымен, көпір өзеннің солтүстік және оңтүстік жағындағы тайпалар арасындағы өзара әрекеттесуді арттырды деген жалпы пікірге келді. Испан Нью-Мексикосынан бастап алынған жылқылар жергілікті сауда желілері арқылы кеңінен таралып, 1700 жылға қарай Жылан өзені жазығындағы Шошондарға жетті. Нез-Персе, Кайузе және Флатхед халықтары 1730 жылдары алғашқы жылқыларын алды. Жылқымен бірге жазық мәдениетінің элементтері келді, мысалы, ат спорты және жылқыны баптау дағдылары, ұлы қозғалыс, аң аулау тиімділігі, алыс қашықтықтағы сауда, соғыстың күшеюі, жылқымен және соғыспен байлық пен мәртебе байланысы және ірі және қуатты тайпалық конфедерациялардың пайда болуы. Нез-Персе және Кайузе үлкен үйірлерді ұстап, бизон аулау үшін Ұлы жазықтарға жыл сайынғы ұзақ сапарлар жасады, жазық мәдениетін едәуір дәрежеде қабылдады және жылқы мен жазық мәдениетінің Колумбия өзені аймағына таралуының негізгі арнасы болды. Басқа халықтар жылқы мен жазық мәдениетінің элементтерін біркелкі қабылдамады. Якама, Уматилла, Палус, Спокан және Кёр-д'Ален тайпалары едәуір жылқы малын ұстап, жазық мәдениетінің кейбір ерекшеліктерін қабылдады, бірақ балық аулау және балыққа байланысты экономика маңызды болып қалды. Аз әсер еткен топтарға Молала, Кликитат, Веначи, Оканаган және Синкиус Колумбия халықтары кірді, олар аз санда жылқыға ие болды және жазық мәдениетінің бірнеше ерекшеліктерін қабылдады. Кейбір топтар, мысалы, Санпоил және Неспелем халықтары, олардың мәдениеті балық аулауға негізделген, негізінен әсер етпеді. Аймақтың жергілікті тұрғындары 18-19 ғасырларда шетелдіктермен бірнеше рет кездесті. Еуропалық және американдық кемелер өзен сағасының маңындағы жағалауды 18 ғасырдың соңында зерттеп, жергілікті тұрғындармен сауда жасады. Бұл байланыс Чинукан тілінде сөйлейтін жергілікті халықтар үшін апатты болды; олардың көп бөлігі шешек эпидемиясынан жойылды. 1793 жылы канадалық саяхатшы Александр Маккензи қазіргі Британ Колумбиясының ішкі бөлігін кесіп өтті. 1805-1806 жылдары Льюис және Кларк экспедициясы Орегон аймағына Клирвотер және Снейк өзендері бойында кірді және көптеген кішкентай елді мекендерде жергілікті халықтармен кездесті. Олардың жазбаларында қонақтардан ұсақ-түйек ұрлап алудан тайынбайтын қонақжай саудагерлер туралы әңгімелер бар. Олар сонымен қатар жағалау тайпаларымен саудада алынған латунь шайнағыштар, британдық мылтық және басқа да артефакттарды атап өтті. Батыстықтармен алғашқы байланыстан бастап, орта және төменгі Колумбияның жергілікті тұрғындары тайпалық емес, оның орнына ауылдан аспайтын және көбінесе отбасылық деңгейдегі әлеуметтік бірліктерде біріккен, олар маусымға байланысты өзгеріп, өзеннің салалары бойында лосось аулауға қарай жылжыған. 1847 жылғы Уитман қырғынынан бастап, американдық қоныс аударушылар мен аймақтың жергілікті халықтары арасында бірқатар қанау қырқындар болды. Соңғы Солтүстік-Батыс аумағы үшін соғыстар, әсіресе Якима соғысы, жергілікті халықты қырып, көптеген жерлерді олардың бақылауынан шығарды. Арадағы жылдар өткен сайын, Колумбияда балық аулауға жергілікті халықтың құқығы штаттармен, коммерциялық балық аулаушылармен және жеке меншік иелерімен күрестің орталық мәселесіне айналды. АҚШ Жоғарғы Соты 1905 және 1918 жылдардағы маңызды істерде, сондай-ақ 1974 жылғы «АҚШ-қа қарсы Вашингтон» ісінде (көбінесе Болдт шешімі деп аталады) балық аулау құқығын растады. Балық аймақтың жергілікті халықтарының мәдениеті үшін өте маңызды болды, олар оны күнкөріс және діни сенімдерінің бір бөлігі ретінде пайдаланды. Жергілікті халықтар Колумбиядан бірнеше маңызды орындарда балық аулап, сонымен қатар сауда орталықтары ретінде пайдаланды. Қазіргі Портленд қаласының шығысында орналасқан Селило шөбі 11 000 жыл бойы балық аулау және сауда жасау үшін маңызды орталық болды, әртүрлі мәдениеттердің өкілдерінің кездесу ортасы болды. Байланыс орнағанға дейін осы 9 шақырымдық (14 км) учаскедегі елді мекендердің халқы кейде 10 000 адамға жететін. Бұл орын Ұлы жазықтардан алыс жерден келген саудагерлерді тартты. Колумбия өзенінің сарқырамалары, Каскад шөбі және Шығыс Вашингтондағы Кеттл және Прист шөбі де маңызды балық аулау және сауда орындары болды. Тарихқа дейінгі дәуірде Колумбиядағы лосось пен стальголовтың саны жылына шамамен 10-16 миллионға жететін. 1938 жылдан бергі ең үлкен көтеріліс 1986 жылы болды, онда 3,2 миллион балық Колумбияға кірді. Жергілікті халықтың жылдық аулау көлемі ең маңызды және өнімді балық аулау орыны Селило шөбінде орналасқан, ол Солтүстік Америкадағы ең өнімді құрлықтағы балық аулау орыны болды. Шөбі Чинукан және Сахаптин тілінде сөйлейтін халықтардың шекарасында орналасқан және Тынық мұхиты жазығындағы кең сауда желісінің орталығы болды. Селило Солтүстік Америка құрлығындағы үздіксіз қоныстанған ең көне қауымдастық болды. Ақ қоныс аударушылар құрған лосось консервілеу зауыттары 1908 жылы АҚШ президенті Теодор Рузвельт лосось көтерілісінің 25 жыл бұрынғы деңгейден әлдеқайда төмендегенін атап өтті. 20 ғасырдың басында өзенді дамыту жалғасқанда, бұл маңызды балық аулау орындарының барлығына бөгеттер салынды, 1938 жылы Каскад шөбінен бастап. Даму жергілікті халық пен АҚШ үкіметтік органдары арасында кең ауқымды келіссөздермен бірге жүрді. Әртүрлі тайпалардың коалициясы болған Уорм-Спрингс тайпалары конфедерациясы 1938 жылы толыққаннан кейін конституцияны қабылдады және корпорация құрды...
Жаңа зерттеушілер толқыны
Кейбір тарихшылар жапондық немесе қытай кемелері бағытынан жаңылып, еуропалықтардан бұрын Солтүстік-Батыс жағалауына жеткенін айтады, мүмкін б.з.б. 219 жылы. Тарихшы Дерек Хейз: «Жапондықтар немесе қытайлықтар кез келген еуропалықтан бұрын солтүстік-батыс жағалауына келгеніне еш күмән жоқ» дейді. Олардың Колумбияға жақын жерге түскені белгісіз. 1679 жылы жағаға жеткен испандық кемеден қаза тапқандардың Клатсоп тайпасымен сауда жасағаны туралы мәліметтер бар. Егер олар Колумбияны көрген алғашқы еуропалықтар болса, Испанияға хабар жібермеген. 18 ғасырда Атлант мұхиты (немесе Солтүстік Американың ішкі аймақтары) мен Тынық мұхитын байланыстыратын Солтүстік-Батыс өткелін табуға үлкен қызығушылық болды. Аймақтағы көптеген кемелер, әсіресе испан және британдықтар, Гудзон шығанағына немесе Миссури өзеніне қосылатын үлкен өзенді іздеді. Колумбия өзенін алғаш ресми түрде еуропалықтардан Бруно де Хесета 1775 жылы көрген. Ол офицерлерінің кеңесімен өзенді зерттемеді, себебі адамдары жеткіліксіз болды және ағыс күшті еді. Ол оны шығанақ деп санап, Энсенада де Асунсьон (Assumption Cove) деп атады. Кейінгі испан карталарында, оның байқауына сүйене отырып, Рио де Сан Роке (The Saint Roch River) деп белгіленген өзен көрсетілді. Өзеннің аузының солтүстік шетін көрмегендіктен, ол Кейп Дизапоинтментті (Cape Disappointment) деп атады. Осыдан кейін британдық және американдық экспедициялардың аймақты зерттеуі мен меншік талап етуіне байланысты ондаған жылдар бойы ынтымақтастық пен дау-дамайдың негізі қаланды. Корольдік теңіз күштерінің командирі Джордж Ванкувер 1792 жылдың сәуір айында өзеннің аузынан өтіп, судың түсінің өзгергенін байқады, бірақ ол Мирстің есебін қабылдап, солтүстіске қарай сапарды жалғастырды. Грейдің Колумбия өзенін ашқаны кейін АҚШ Орегон аймағына құқығын дәлелдеу үшін пайдаланды, оған Ресей, Ұлыбритания, Испания және басқа елдер де талап етті. 1792 жылдың қазан айында Ванкувер өзенге лейтенант Уильям Роберт Броутонды жіберді. Броутон Колумбия өзенінің сағасының батыс жағындағы Сэнди өзеніне дейін, шамамен 161 км жоғары көтеріліп, Худ тауына атын берді. Броутон өзенді, оның су жиналатын алабын және жақын жағалауды Ұлыбритания үшін ресми түрде иеленді. Грей АҚШ атынан ешқандай ресми талап қойған жоқ. Колумбия өзені Миссури өзенінің бастауымен бірдей ендікте болғандықтан, Грей мен Ванкувер көптен іздеген Солтүстік-Батыс өткелін тапқан деген болжам пайда болды. 1798 жылғы британдық картада Колумбия мен Миссурині байланыстыратын үзіліс-сызық көрсетілген. Америкалық саяхатшылар Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк 1803-1805 жылдар аралығындағы құрлықтағы экспедицияларында Американың батысындағы кең, белгісіз жерлерді картаға түсірген кезде, екі өзен арасындағы өткелді таппады. Роки тауларын кесіп өткеннен кейін Льюис пен Кларк каноэ жасап, Снейк өзенімен төмен қарай жүзіп, қазіргі Вашингтон штатындағы Три-Ситис маңында Колумбияға жетті. Олар өзен бойымен бірнеше шақырымға дейін, Батеман аралына дейін барды, содан кейін Колумбиямен төмен қарай жүзіп, саяхатын өзеннің аузында аяқтады және үш айдан кем уақытқа ие болған Форт Клатсопты құрды. Канадалық саяхатшы Дэвид Томпсон, Солтүстік-Батыс компаниясының қызметкері, 1807-1808 жылдары Колумбияның бастауына жақын Кутана үйінде қысқы уақытын өткізді. Келесі бірнеше жылда ол өзеннің және оның солтүстік салаларының көп бөлігін зерттеді. 1811 жылы ол Колумбиядан Тынық мұхитына дейін сапар шегіп, Джон Джейкоб Астордың Тынық мұхит тері компаниясы Асторияны құрғаннан кейін ғана ауызға жетті. Солтүстікке қайтып келген Томпсон өзеннің әлі көрмеген бөлігін зерттеді, өзеннің бүкіл ұзындығын басып өткен алғашқы еуропалық адам болды. 1825 жылы Гудзон шығанағы компаниясы (HBC) Колумбия жағалауында Форт-Ванкуверді құрды, қазіргі Вашингтон штатындағы Ванкувер, компанияның Колумбия округінің штаб-пәтері ретінде, ол Роки тауларынан батысқа қарай, Калифорнияның солтүстігіне және Ресейдің талап еткен Аляскасының оңтүстігіне дейін барлық жерді қамтыды. 1804 жылдан бері тері саудасында болған дәрігер Джон Маклауглин Колумбия округінің басқарушысы болып тағайындалды. HBC өзінің Колумбия округінің қызметін Колумбия арқылы Тынық мұхитына қарай бағыттады, ол аймақтың негізгі магистраліне айналды. 1840 жылдардың басында американдықтар Орегон елін Орегон жолы арқылы көптеп отарлай бастады, ХБК аймақта американдықтардың қоныстануын тоқтатуға тырысқанына қарамастан. Көптеген адамдар үшін саяхаттың соңғы кезеңі Колумбияның төменгі ағысымен Форт-Ванкуверге дейін сапар шегуді қамтыды. Орегон жолының бұл бөлігі, Каскад тауларынан төменге дейінгі қауіпті жол, жылқылармен немесе вагонмен жүруге болмады (тек су көлігімен, үлкен тәуекелмен). Бұл 1846 жылы Барлоу жолын салуға себеп болды. 1818 жылғы келісімшарт бойынша АҚШ және Ұлыбритания Орегон аймағында екі ұлттың да 10 жыл бойы тең құқықтары болуына келісті. 1828 жылы, «бірлескен иелік» мерзімі шексізге дейін жаңаланғанда, Колумбияның төменгі ағысы екі елдің арасындағы шекараға айналуы мүмкін болды. Гудзон шығанағы компаниясы жылдар бойы Колумбия өзенін сәтті бақылап тұрды және американдықтардың аймақта бекініп алу әрекеттеріне тойтарыс берді. 1830 жылдары американдық діни миссиялар Колумбияның төменгі ағысы аймағында бірнеше жерде құрылды. 1840 жылдары американдық қоныс аударушылардың көптеп келуі британдық билікті әлсіретті. Гудзон шығанағы компаниясы тері саудасының төмендеуіне байланысты басымдығын сақтап қалу үшін шамамен балық және ағаш сияқты басқа тауарларды экспорттауға көшті. Отарлау жобаларына тырысты, бірақ американдықтардың қоныстану деңгейіне жете алмады. Американдықтар көбінесе Колумбияның оңтүстігінде, негізінен Вилламет аймағында қоныстанды. Гудзон шығанағы компаниясы өзеннің солтүстігінде қоныстар құруға тырысты, бірақ британдық қоныс аударушылардың көпшілігі Вилламет аймағына көшті. Британдық қоныс аударушылар Вилламет аймағындағы американдықтардың ықпалын азайтуы мүмкін деген үміт американдықтардың көп санына байланысты сәтсіз аяқталды. Осы оқиғалар «бірлескен иелік» мәселесін және шекара дауын қайта жақтатты. Британдық мүдделердің кейбіреуі, әсіресе Гудзон шығанағы компаниясы, Колумбия өзені бойында шекара болуын жақтады, бірақ 1846 жылғы Орегон келісімі шегараны 49-шы параллельде белгіледі. Келісімнің аясында британдықтар сызықтан солтүстікке қарайғы барлық аймақтарды сақтап қалды, ал АҚШ оңтүстікті алды. Колумбия өзені Орегон және Вашингтон штаттарының арасындағы шекараның көп бөлігін құрады. Орегон 1859 жылы АҚШ штаты болды, ал Вашингтон кейін 1889 жылы Одаққа қосылды. 20 ғасырдың басында Колумбияда кеме жүргізудің қиындығы Каскад тауларының шығысындағы Ішкі империя аймағының экономикалық дамуына кедерілді деп есептелді. Одан кейін жүргізілген тереңдету және бөгет салу өзенді түгелдей өзгертіп, оның табиғи ағысын бұзды, бірақ аймаққа электр энергиясын, суаруды, кеме жүргізуді және басқа да пайдаларды да әкелді.
Навигация
1792 жылы өзенді зерттеген американдық капитан Роберт Грей және британдық капитан Джордж Ванкувер Колумбия барын (су жолын) кесіп өтуге болатынын дәлелдеді. Осы жетістікке байланысты көптеген қиындықтар бүгінге дейін сақталып қалды; тіпті өзен сағасына заманауи инженерлік өзгерістер енгізілгенімен, күшті ағыстар мен жылжымалы құмдар өзен мен Тынық мұхиты арасындағы қатынасты қауіпті етеді. 1836 жылы британдық "Бивер" кемесімен басталып, 1850 жылы американдық кемелермен жалғасқан өзен бойындағы бу кемелерін пайдалану аймақтың жылдам қоныстануына және экономикалық дамуына үлкен үлес қосты. Бу кемелері өзеннің әртүрлі бөліктерінде жүріп тұрды: Тынық мұхитынан Каскадтар шатқалына дейін; Каскадтардан Даллес және Селило шарлауына дейін; Селилодан Пасторлар шатқалына дейін; Шығыс Вашингтонның Вэначи ағысында; Британдық Колумбияның Жебе көлдерінде; сондай-ақ Вилламет, Жылан және Кутенэй көлі сияқты салалы өзендерде. Бастапқыда ағашпен қыздырылатын кемелер көп жылдар бойы аймақ бойынша жолаушылар мен жүк тасыды. Алғашқы теміржолдар өзеннің төменгі ағысындағы шарлауықтардың кесілісінде үзілген бу кемелерінің байланысын қамтамасыз етті. 1880 жылдары Орегон теміржолы және кеме жүргізу компаниясы сияқты компаниялармен ұсталатын теміржолдар өзен бойындағы басты көлік арналары ретінде бу кемелерімен бірге жұмыс істеді.
Левистонға өту жолын ашу
1881 жылы өнеркәсіпшілер Колумбия өзенінің табиғи арнасын өзгертіп, кеме жүруді жақсартуды ұсынды. Каскад шлюздері мен каналы алғаш рет 1896 жылы Каскад тасқынды айналып салынды, бұл қайықтарға Колумбия өзенінің шатқалы арқылы қауіпсіз өтуге мүмкіндік берді. 1915 жылы Селило сарқырамасын айналып өтетін Селило каналы кеме қатынасы үшін ашылды. 20 ғасырдың ортасында өзен бойында бөгеттер салынды, осының салдарынан тасқынды жерлер суқоймаларға айналды. Кемелер мен баржалардың суқоймалар арасында оңай өтуіне кең ауқымды шлюздер жүйесі мүмкіндік берді. 1975 жылы Колумбия және Снейк өзендері арқылы Айдахо штатының Льюистон қаласына дейін кеме жүретін арна толыққанды аяқталды. 1980 жылы Сент-Хеленс тауының жарылуы нәтижесінде аймақта тау көшкіні болды, ол Колумбия өзенінің тереңдігін 6 шақырымға созылған учаскеде 8 метрге дейін азайтты, бұл Портленд экономикасына зиян келтірді.
Терең кеме қатынасы арнасы
Бұл су жолының күйін сақтау және жақсарту жұмыстары бүгінге дейін жалғасуда. 1990 жылы Колумбия өзенінің төменгі ағысындағы арнаны одан әрі тереңдету мүмкіндігін зерттеудің жаңа кезеңі басталды. Жоба экономикалық және экологиялық алаңдаушылықтарға байланысты бастапқыда-ақ дау тудырды. 1999 жылы Конгресс Портленд пен Астория арасындағы арнаны тереңдетуге рұқсат берді, бұл ірі контейнерлік және астық тасымалдайтын кемелердің Портленд пен Ванкуверге жетіп келуіне мүмкіндік берді. Жобаға қарсылар өзен төселіндегі уытты шөгінділердің қозғалуына қатысты алаңдаушылық білдірді. Портлендте орналасқан Солтүстік-Батыс қоршаған ортаны қорғау адвокаттары Армия инженерлік корпусына қарсы сотқа шағымданып, бірақ 2006 жылдың тамызында АҚШ-тың 9-шы апелляциялық соты оны қабылдамады. Жобаға экологиялық зиянды азайту шаралары кіреді; мысалы, АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы жоба салдарынан зақымдалған батпақты жерлердің 12 еселенген аумағын қалпына келтіруге міндетті. Жоба бойынша жұмыстар 2005 жылы басталып, 2010 жылы аяқталды. Жобаның құны 150 миллион долларға бағаланады. Федералды үкімет 65 пайызын, Орегон және Вашингтон штаттары әрқайсысы 27 миллион доллардан, ал алты жергілікті порт та қаржыландыруға үлес қосады.
Плотиналар
1902 жылы құрғақ батыс штаттардың экономикалық дамуына көмек көрсету үшін Америка Құрама Штаттарының суды қайта қалпына келтіру бюросы құрылды. Оның негізгі міндеттерінің бірі – Вашингтон штатының орталық бөлігіндегі Колумбия бассейні жобасына суаруды қамтамасыз ету үшін Гранд Кули бөгетін салу болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бөгет құрылысының бағыты гидроэлектр энергиясын өндіруге ауыстырылды. Соғыстан кейін суару жұмыстары қайта жанданды. Өзенді дамыту 1909 жылғы АҚШ пен Канада арасындағы Халықаралық шекаралық сулар туралы келісім аясында жүзеге асты. АҚШ Конгресі 1925 жылы Өзендер мен порстар заңын қабылдады, ол АҚШ Армиясының инженерлік корпусына және Федералдық энергетикалық комиссияға елдің өзендерін дамытуды зерттеуді тапсырды. Бұл агенттіктерді гидроэлектр энергиясын дамытудың алғашқы ресми қаржылық талдауын жүргізуге итермеледі; әртүрлі агенттіктер ұсынған есептер 308-құжат ретінде жарияланды. Осы және одан кейінгі есептер 308 есебі деп аталады. 308 есебі АҚШ бойынша 176 жарияланымды қамтыды. Осы 176 құжаттың 13-і Тынық мұхитының солтүстік-батысында жасалды. 1932 жылы Колумбия өзеніне арналған он үш есептің бірі жарық көрді, оның тақырыбы – «Колумбия өзені және оның салалары». Бұл есепті көптеген инженерлер мен мемлекеттік саясаткерлер қолдады, олар Колумбия өзенінде бөгеттер салу гидроэлектр энергиясын өндіруге үміткер екеніне сенді. Бұл есеп Конгресс тарапынан шаралар қабылдануына әкелді, нәтижесінде 1933 жылы Бонневилл және Гранд Кули бөгеттерін салуға рұқсат берілді. Есептің өзі бөгеттер салудың экономикалық тиімділігін атап көрсетті. Сонымен қатар, есептер өзенде кеме қатынасын қамтамасыз ету үшін бөгеттердің маңыздылығын көрсетті. Бөгеттердің су электр қуатын өндіруге, суару үшін суды жинақтауға және су тасқынын бақылауға маңызы бар екені де есептерде баса айтылды. Бөгеттердің биоәртүрлілікке зиян келтірмейтініне көз жеткізу үшін көптеген инженерлер мен мемлекеттік саясаткерлер аймақтағы лососьтың маңыздылығын ескерді. Сондықтан бөгеттер лососьтың өтуіне мүмкіндік беретіндей биіктікте салынды. 1920 жылдардың соңында Солтүстік-Батыс АҚШ-тағы саяси күштер Колумбия өзеніндегі гидроэлектр бөгеттерін жекеменшік дамытуды жақтады. Бірақ 1930 жылы республикалық сайлауда губернаторлыққа кандидат Джордж В. Джозефтің үлкен жеңісі, кейін оның заң серіктесі Джулиус Майер бөгеттерді мемлекеттік меншікке алуға халықтың күшті қолдауын көрсетті. 1933 жылы президент Франклин Д. Рузвельт Бонневилл және Гранд Кули бөгеттерін қоғамдық жұмыс жобалары ретінде салуға рұқсат беретін заңға қол қойды. Бұл заңнаманы Орегон сенаторы Чарльз МакНэри, Вашингтон сенаторы Кларенс Дилл және Орегон конгрессмені Чарльз Мартин сияқтылар қолға алды. 1948 жылы Колумбия бассейнінде су тасқыны болды, нәтижесінде Орегон штатының екінші ірі қаласы Ванпорт қирады және Трейл (Британдық Колумбиясы) сияқты қалаларға әсер етті. Су тасқынынан кейін АҚШ Конгресі 1950 жылғы Су тасқынын бақылау заңын қабылдады, ол қосымша бөгеттер мен су тасқынын бақылау механизмдерін салуға рұқсат берді. Сол кезде жергілікті қауымдастықтар федералдық гидроэлектрлік жобаларға күдікпен қарады және жаңа дамуды жергілікті деңгейде бақылауды қалады; Вашингтон штатының Грант округіндегі қоғамдық коммуналдық мекеме Пріст-Рапидс бөгетін салуды бастады. 1960 жылдары АҚШ пен Канада Колумбия өзені туралы келісімге қол қойды, ол су тасқынын бақылауға және төменгі ағыстағы электр қуатын арттыруға бағытталған. Канаданың міндеттемесі үш бөгет салу арқылы орындалды (Колумбияда екі, Дункан өзенінде біреуі), соңғысы 1973 жылы аяқталды. Бүгінде Колумбия өзенінің негізгі арнасында он төрт бөгет бар, оның үшеуі Канадада, ал он біреуі АҚШ-та. Төрт негізгі бөгетте және төменгі Снейк өзеніндегі төрт бөгетте кемелер мен баржалардың мұхиттан Льюистонға (Айдахо штаты) дейін өтуіне мүмкіндік беретін шлюздер орнатылған. Өзен жүйесінде жалпы гидроэлектр энергиясын және суаруды қамтамасыз ету үшін 400-ден астам бөгет бар. Бөгеттердің орнатылуы өзеннің ландшафтын және экожүйесін күрт өзгертті. Бір кезде Колумбия өзені әлемдегі лосось өндіретін ірі өзендердің бірі болды. Бұрын балық аулау орындары болған, мысалы, Колумбия өзенінің шығысындағы Селило шарлауығы, соңғы ғасырда Колумбияда балық аулаудың күрт төмендеуін көрсетті, ал лосось популяциясы азайып кетті. Кейбір бөгеттерде балықтардың шағын суларға өтуіне көмектесу үшін балық өткелдері орнатылды. Балық өткелдерінің тиімділігі балық жолдарының шығу жерлері дұрыс конфигурацияланған жағдайда жоғары екені көрсетілді, мысалы, Брэдфорд аралындағы балық өткелін қайта жаңарту соққан лососьтың төгілу аймақтарынан ауытқуына мүмкіндік берді, бұл балықтың бөгеттен кейін қозғалу жылдамдығын және өлім-жітімді азайтты. Дегенмен, балық өткелдерін дұрыс салмайынша, лосось популяциясы көбейгенде көп энергия жұмсауы мүмкін, бұл балықтың бөгеттен кейін қозғалу жылдамдығын арттырады. Чиф Джозеф бөгетінде балық өткелдері жоқ және ол Колумбия өзені жүйесінің жоғарғы жартысына балықтардың өтуіне толыққанды кедерілді. 2019 жылы Якама және Лумми тайпалары Бонневилл, Джон Дэй және Даллес бөгеттерін жоюды ұсынды, себебі бұл шара лосось популяциясын арттырады деп сенді. Лумми тайпасының бұрынғы төрағасы Джей Джулиус 2019 жылы Лумми тайпасы үшін бөгеттерді жоймаса, лососьтың тағдыры «қорқынышты шындық» екенін мәлімдеді. Якама тайпасының бұрынғы төрағасы ДжоДе Гауди Лумми тайпасының пікірін қолдап, «Колумбия өзені бөгеттері бұл жалған заңдық негізде салынды және Якама тайпасының балық шаруашылығын, дәстүрлі тағамдарын және мәдени орындарын жойды» деді. Екі тайпа да бөгеттерді жою мақсатын ілгерілету үшін коммерциялық емес ұйымдармен бірлесіп жұмыс істеді. 2021 жыл бойы коммерциялық емес Earthjustice ұйымы 10 консервациялық және балық шаруашылығы ұйымдарының атынан Снейк өзеніндегі бөгеттерді тоқтату туралы президент Джо Байденмен келіссөздер жүргізді. Бұл келіссөздер сотқа дейінгі дауға әкелді, онда Earthjustice лосось мен стальголовка балықтарына Снейк өзені бөгеттерінің әсеріне байланысты бөгеттердің жұмысын тоқтатуды сұрады. 2021 жылдың 15 желтоқсанында екі тарап дауды реттеуге және балықтардың жоғалуын болдырмау жоспарына келісті. 2023 жылдың желтоқсанында ұсынылғандай, президент Джо Байден 1 миллиард долларлық мандатқа келісті, ол Колумбия өзені лососьын қайта орналастыруға бағытталған, ол бөгеттермен бөгеліп қалған. Мандат 2024 жылдан бастап 10 жыл ішінде 300 миллион АҚШ долларын бөлуді талап етеді, ол мекендеу орындарын қалпына келтіру және балық шаруашылығын жаңартуды қамтиды. Бұдан бөлек, Байден әкімшілігі тайпалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жануарлар мен өсімдіктерді қорғауға жұмсалатын қаражатты еселеу мүмкіндігін қарастыратынын жариялады. Қаржыны пайдаланудың өлшемі ретінде Колумбия өзені бассейнінде 1 миллиард АҚШ долларына бағаланған тоқталған жобалар анықталды. Мандат Снейк өзеніндегі төрт бөгетті жоюды қарастырмады.
Суландыру
Қайта құру бюросының Колумбия бассейні жобасы Орталық Вашингтондағы Колумбия бассейні деп аталатын, көбінесе құрғақ аймаққа бағытталды, онда құнарлы лесс топырағы бар. Жоба Орталық Вашингтондағы құнарлы, бірақ шөлейтті жерлердің кең ауманына су жеткізеді. 1992–1993 жылдары шағын құрғақшылық фермерлерге, гидроэлектр станцияларына, тасымалдаушыларға және жабайы табиғатты басқарушыларға әсер етті.
Су электр қуаты
Колумбия өзенінің күшті ағысы және қысқа аралықтағы үлкен биіктіктегі құлауы оған гидроэлектр энергиясын өндіруге зор мүмкіндік береді. Миссисипи өзенімен салыстырғанда, Колумбия өзенінен кем құлайды. Колумбия өзені АҚШ-тың гидроэлектрлік потенциалының үштен бірін құрайды. 2012 жылы өзен және оның салалары 29 ГВт гидроэлектрлік қуатты өндірді, бұл елдегі жалпы гидроэлектрлік өндірістің 44 пайызын құрады. 150 гидроэлектрлік жобаның ең ірілері – Гранд-Кули және Шеф-Джозеф бөгеттері, сонымен қатар АҚШ-тағы ең үлкен бөгеттер болып табылады. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Гранд-Кули әлемдегі бесінші ірі гидроэлектр станциясы. Арзан гидроэнергия аймақтағы ірі алюминий өнеркәсібінің орналасуына ықпал етті, себебі бокситтен алу үшін көп мөлшерде электр энергиясы қажет. 2000 жылға дейін Солтүстік-Батыс АҚШ әлемдегі алюминийдің 17 пайызын және АҚШ-та өндірілген алюминийдің 40 пайызын өндірді. XXI ғасырдың басында энергияның тауарға айналуы және өзеннің қуат өндіру қабілетін төмендеткен құрғақшылық өнеркәсіпке зиян келтірді. 2001 жылға қарай Колумбия өзенінің алюминий өндірушілері өндірістік қуатының 80 пайызын тоқтатты. Колумбия өзені бойындағы электр энергиясы салыстырмалы түрде арзан болып қала береді, сондықтан 2000 жылдың ортасынан бері бірнеше ірі компаниялар арзан энергиядан пайдалану үшін серверлік фермаларын осы аймаққа көшірді. Гранд-Кули бөгетінен төмен қарайғы әрбір бөгеттің су қоймасы Бонневилл электр басқармасы (BPA), АҚШ Армиясының инженерлік корпусы және Вашингтон штатының әртүрлі коммуналдық мекемелері тарапынан ағындықты, су тасқынын бақылау және электр энергиясын өндіру мақсатын қамтамасыз ету үшін қатаң реттеледі. Гидроэнергетикалық операциялар АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңына және басқа да келісімдерге сәйкес стандарттарды сақтауға міндетті, сондай-ақ лосось және басқа да балықтарға тигізетін зиянды азайту үшін операцияларды басқару қажет. Кейбір табиғатты қорғау және балық аулау ұйымдары Колумбия өзенінің ең ірі саласы – Снейк өзенінің төменгі ағысындағы төрт бөгеттің бұзуын қолдайды. 1941 жылы BPA Оклахомалық халық әншісі Вуди Гатриді гидроэнергияның артықшылықтарын насихаттайтын деректі фильмге ән жазуға шақырды. Аймақты аралаған ай ішінде Гатри 26 ән жазды, олар аймақтың мәдени тарихының маңызды бөлігіне айналды.
Балықтардың көшіп-қонуы
Колумбияда Тынық мұхиты мен өзеннің тұщы сулы салалары арасында көшіп-қонып жүретін анадромалық балықтардың бірнеше түрі бар. Сокей, кохо және чинук ("патша") лосось, стальбало – барлығы Oncorhynchus туысына жатады және өмір циклының соңында өзендерге көшіп, шағылысады. 15-25 жылға дейін жетілуге уақыт кететін ақ осетр өмірі бойы бірнеше рет мұхит пен өзеннің жоғары ағысына қарай көшіп-қонып жүреді. 1867 жылы консервілеу зауыттары салынысымен лосось популяциясы күрт төмендеді. 1879 жылы бір маусымда 545 450 лосось ауланды, орташа салмағы шамамен 5 кг, және көбінесе Англияға экспортталды. Салмағы 8 немесе 9 центтен сатылатын бір консерві банкасының салмағы белгілі болды. 1908 жылға қарай лосось пен осетрдің азаюына байланысты үлкен алаңдаушылық туды. Сол жылы Орегон штатының халқы Колумбия және басқа да өзендерде балық аулауды шектеу үшін жаңадан құрылған азаматтардың бастамалары арқылы екі заң қабылдады. 1948 жылы тағы бір бастама бұрыннан американдықтар қолданған, кейінірек қоныс аударушылар жетілдірген сейн желілерін (құрылғылар) пайдалануға толық тыйым салды. Бөгеттер анадромалық балықтардың көші-қонын бөгеп тастайды. Лосось пен стальбало туған жерлеріне қайтып, шағылысады; егер бөгеттер олардың қайта оралуына кедергі келтірсе, лососьтың бүкіл популяциясы қырылады. Колумбия және Снейк өзендеріндегі кейбір бөгеттерде балық өтетін баспалдақтар орнатылған, олар балықтардың ағысқа қарсы жүзуіне әртүрлі деңгейде көмектеседі. Бірақ теңізге қарай ағыспен төмен қарай бетке алған жас лососьтар үшін де мәселе бар. Бұрын бұл сапарға екі-үш апта уақыт кететін. Бөгеттер өзен ағынын баяулатқандықтан және Колумбия жапайы өзеннен жай сулы тоғандарға айналғандықтан, сапар бірнеше айға созылуы мүмкін, бұл өлім-жітім көрсеткішін арттырады. Кейде Армия инженерлік корпусы жас балықтарды жүк көлігімен немесе баржамен ағысқа қарай тасымалдайды. Бас Жозеф бөгеті және Колумбияның салаларындағы бірнеше бөгеттер көші-қонды толығымен бөгеп тастайды, сондықтан осы бөгеттерден жоғарыда көшіп баратын балықтар жоқ. Осетрлердің көші-қон әдеттері әр түрлі, олар теңізге бармастан да өмір сүре алады. Көптеген жоғары ағыстағы аймақтарда, бөгеттермен теңізден бөлінген жерлерде осетрлер бөгеттің үстінде ғана өмір сүреді. Өзендегі өзгерістердің салдарынан барлық балықтар зардап шекпеді; бөгеттердің салдарынан пайда болған жылырақ, баяу суда солтүстік пикеминноу (бұрынғы атауы – сквауфиш) жақсы өркендейді. 1980 жылдардың ортасындағы зерттеулер жас лососьтардың жыртқыш пикеминноудан қатты зардап шегетінін көрсетті, ал 1990 жылы лососьты қорғау мақсатында пикеминноу аулаған балықшыларды марапаттау үшін "сыйлық" бағдарламасы құрылды. 1994 жылы Орегон, Вашингтон және Британдық Колумбия өзендерінде лосось аулау көлемі әдеттегіден азайды, бұл коммерциялық балықшылар, мемлекеттік органдар және тайпа басшыларын алаңдатты. АҚШ үкіметінің араласуына қарсылық білдірген Аляска, Айдахо және Орегон штаттары Аляскадағы балық аулауды 11 күнге тоқтатты. 1994 жылдың сәуірінде Тынық мұхит балық шаруашылығын басқару кеңесі 18 жылдағы ең қатаң ережелерді бірауыздан бекітті, сол жылы Фалькон мүйісінен Канада-АҚШ шекарасына дейін коммерциялық лосось балық аулауға тыйым салды. 1994 жылдың қысында кохо лососінің қайтуы күтілгеннен әлдеқайда жоғары болды, бұл балық аулауға тыйым салудың нәтижесі деп есептелді. Сондай-ақ 1994 жылы АҚШ Ішкі істер министрі Брюс Бэббит лосось шағылысуына тигізетін әсеріне байланысты Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы бірнеше бөгеттерді алып тастауды ұсынды. Солтүстік-Батыс электр энергиясын жоспарлау кеңесі балықтарға көбірек су, ал электр энергиясына, суаруға және көлікке азырақ су беретін жоспарды мақұлдады. Осыдан бері экологиялық қорғаушылар Колумбия жүйесіндегі кейбір бөгеттерді жоюды талап етіп келеді. Колумбия өзенінің суару алабындағы 227 ірі бөгеттің ішінде төменгі Снейк өзеніндегі төрт Вашингтон бөгеті жиі алынып тастауға ұсынылады, мысалы, Буш әкімшілігінің лососьты қалпына келтіру жоспарына қатысты сот ісінде. Тарихи тұрғыдан алғанда, Снейк өзенінде 1,5 миллионнан астам көктемгі және жазғы чинук лососі өсірілген, бірақ соңғы жылдары бұл көрсеткіш бірнеше мыңға дейін төмендеді. Айдахо электр компаниясының Hells Canyon бөгеттерінде балық өтетін баспалдақтар жоқ (және жас лососьты ағысқа қарай жібермейді), сондықтан Hells Canyon үстінен лосось немесе стальбало көшіп өте алмайды. 2007 жылы Сэнди өзеніндегі Marmot бөгетінің бұзуы жүйедегі алғашқы бөгеттің алынуы болды. Басқа алынған Колумбия бассейні бөгеттеріне Вашингтон штатындағы White Salmon өзеніндегі Condit бөгеті және Монтана штатындағы Clark Fork өзеніндегі Milltown бөгеті жатады.
Ластану
Вашингтон штатының оңтүстік-шығысында өзеннің 80 шақырымдық бөлігі 1943 жылы Манхэттен жобасының аясында құрылған Ханфорд алаңынан өтеді. Бұл орын плутоний өндіру кешені ретінде пайда болды, оның құрамында тоғыз ядролық реактор және өзен жағалауындағы қосалқы құрылыстар бар. 1944 жылдан 1971 жылға дейін суды салқындату үшін сорғылармен өзеннен су тартылып, реакторларға жеткізілгеннен кейін тазартылып, қайтадан өзенге жіберілді. Өзенге қайта жіберілмес бұрын, қолданылған су алты сағатқа дейін үлкен резервуарларда, сақтау бассейндерінде ұсталып тұрды. Ұзақ өмір сүретін изотоптар бұл уақытқа әсер етпеді және күн сайын бірнеше терабеккерель өзенге түсті. 1957 жылға қарай Ханфордтағы сегіз плутоний өндіру реакторы Колумбия өзеніне күн сайын шамамен 50 000 кюри радиоактивті материалды төккен. Бұл ақпарат федералды үкімет тарапынан 1980 жылдардың соңында құпия ақпараттар жарияланғанға дейін жасырын сақталды. Радиация деңгейі Вашингтон мен Орегон жағалауларына дейін батысқа қарай өлшенді. Ядролық реакторлар Суық соғыс аяқталғаннан кейін тоқтатылды, ал Ханфорд алаңы әлемдегі ең ірі экологиялық тазалау жұмыстарының біріне айналды, оны Энергетика департаменті Вашингтон Экология департаменті мен Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің бақылауымен жүзеге асырып жатыр. Жақын жердегі жер асты суларында Ханфордтың жер асты резервуарларынан ағып шыққан жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтармен ластанған шамамен 270 миллиард галлон (1 миллиард м³) су бар. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, 1 миллион АҚШ галлоны (3,785 м³) жоғары радиоактивті қалдықтар жер асты сулары арқылы Колумбия өзеніне қарай жылжуда. Тазалау жұмыстары жоспарлы түрде жүргізілмесе, бұл қалдықтар 12-50 жыл ішінде өзенге жетеді деп күтілуде. Ядролық қалдықтарға қатысты алаңдаушылықтардан басқа, өзенде көптеген басқа да ластаушы заттар бар. Оларға химиялық пестицидтер, бактериялар, мырыш, диоксиндер және полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) жатады. Зерттеулер балық пен олардың мекендейтін суларында да токсиндердің жоғары деңгейі анықталды. Балықтағы токсиндердің жиналуы балық түрлерінің өмір сүруіне қауіп төндіреді, ал адамдардың осы балықты жеуі денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Судың сапасы Колумбия өзенінің су алабында өсетін басқа да жануарлар мен өсімдіктердің өмір сүруі үшін де маңызды фактор болып табылады. Штаттар, жергілікті тайпалар және федералды үкімет Колумбия өзенінің су алабының суын, жерін және ауа сапасын қалпына келтіру және жақсарту үшін күш салуда және маңызды экожүйені қалпына келтіру үшін бірлесіп жұмыс істеуге міндеттенді. Портленд портындағы, Ханфордтағы және Рузвельт көліндегі Суперфонд жобалары сияқты бірнеше тазалау жұмыстары жүргізілуде. 2022 жылдың басында мыңдаған наразылық білдірушілер Ханфорд ядролық полигонында тазалау жұмыстарын күшейтуді талап етті. 2022 жылдың маусым айында 200-ге жуық наразылық білдіруші Ханфорд саяхаты іс-шарасына қатысты, бұл Ханфорд ядролық алаңы туралы алаңдаушыларға тазалау жұмыстары туралы білуге мүмкіндік берген білім беру туры болды. Ханфорд саяхаты іс-шарасын Якама тайпасы демеушілік етті. Якама тайпасының табиғи ресурстар департаментінің өкілі Дэвис Уошинес "[Ханфордты тазалау] біз үшін, халқымыз үшін үлкен маңызға ие. Бұл тек біздің жеке қауіпсіздігіміз үшін ғана емес, сонымен қатар осы жер мен су үшін, өйткені біз осы жерде болғаннан бұрын олар осында болған" деді. Конгресс 2022 жылы Ханфордты тазалауға бөлінетін бюджетті арттыру арқылы жауап берді, себебі федералды органдарға Ханфордта жоғары деңгейдегі қалдықтарды сақтауға жол бермеу үшін мыңдаған пікірлер жіберілді. 2025 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында Ханфорд ядролық полигоны күніне 21 тонна мөлшерінде шыны ұсақ бөлшектерімен араласқан радиоактивті қалдықтарды балқытуды жоспарлап отыр. Қолданылатын балқытқыштардың қызмет ету мерзімі бес жылды құрайды, сондықтан оларды 2030 жылы ауыстыру қажет. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, Ханфорд алаңының тазалау жобасы жоспардан 16 жыл қалып қойды. Ханфорд алаңындағы зиянды химиялық заттардың бірі - стронций-90 2022 жылдың тамызында ауыз суға арналған стандартты концентрациядан 2000 есеге асып кетті. Орман шаруашылығы қызметі өзен суын ластайды, мысалы, ағаш кесудің салдарынан шөгінділердің ағып кетуі. 1994 жылы қабылданған Солтүстік-Батыс орман жоспары ағаш өндіруші компаниялардың өздерінің іс-әрекеттерінің Колумбия сияқты өзендерге тигізетін экологиялық әсерін ескеруін талап етеді. 2003 жылдың 1 шілдесінде Кристофер Суэйн өзеннің экологиялық денсаулығы туралы хабардарлықты арттыру мақсатында Колумбия өзенінің барлық ұзындығын жүзіп өтуге бірінші адам болды. 2019 жыл бойы Орегон штатындағы Умпкуа тайпасына тиесілі жерлерде бірқатар өрттер болды. Умпкуа тайпасы 1853 жылы бұрынғы аумағынан айырылды, ол қазір Эллиотт мемлекеттік орманы деп белгілі. Эллиотт мемлекеттік орманы өткен жылдары көптеген орманды жою бастамаларына ұшырады. 2018 жылдың желтоқсанында Умпкуа тайпасы Жерді басқару бюросынан жер сатып алып, Орегонда орналасқан жеріне қайта оралды. Умпкуа тайпасының ұрпағы Майкл Рондоу сатып алынған жер туралы өзінің қайшы эмоцияларын білдірді, ол "Менің ата-әжем мен ұлы ата-әжем және одан да артық адамдар осы жерді тану мүмкіндігіне ие болмағаны үшін өкініштімін" деді. 2019 жылдың 14 шілдесінде Мильпост 97 өртінде Умпкуаның ормандық аумағының 25% өрттен зардап шеккені хабарланды. 2022 жылдың 7 наурызында Колумбия Риверкипер, климаттық жақтас топ, Колумбия өзенін ластауы мүмкін болғандықтан Вейерхаузер, ағаш және орман өнімдері компаниясына сот процесін бастады. Колумбия Риверкипер Вейерхаузерді Лонгвью зауыты арқылы Колумбия өзеніне зиянды деңгейдегі ағынды су шығаруда айыптады. Сонымен қатар, Колумбия Риверкипер ағынды судың зиянды бактериялардың өсуіне әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. 2022 жылдың 6 мамырына қарай Вейерхаузер Колумбия Риверкипермен келісімге келді. Вейерхаузер өзенді қалпына келтіруге 600 000 АҚШ долларын жұмсауға және 2023-2025 жылдар аралығындағы әрбір ластану актісі үшін 5000 АҚШ долларына дейін айыппұл салуға келісті.
Қоректік цикл
Колумбия өзенінің алабындағы қоректік заттардың айналымына табиғи және антропогендік процестер қатысады. Жүйенің табиғи процестеріне тұщы және мұхит суларының эстуарлық араласуы, Тынық мұхитының онжылдық тербелісі және Эль-Ниньо-Оңтүстік тербелісі сияқты климаттың өзгермелілік үлгілері (аймақтық қар жамылғысы мен өзен ағынының мөлшеріне әсер ететін екі климаттық цикл) жатады. Колумбия өзеніндегі қоректік заттардың табиғи көздеріне ауа райының әсері, жапырақтардың шөгінділері, лосось өлекселері, оның салаларынан ағып келетін сулар және мұхит сағасымен алмасу кіреді. Алап бойынша қоректік заттарға антропогендік әсердің басты себептері – ауыл шаруашылығындағы тыңайтқыштар, кәріз жүйелері, орман шаруашылығы және бөгеттер салу. Өзен алабындағы қоректік заттар динамикасы бастауынан бастап негізгі өзенге, бөгеттерге дейін, соңында Колумбия өзенінің сағасына және мұхитқа қарай өзгереді. Бастауында лосось көшіп-қоныс жасау қоректік заттардың негізгі көзі болып табылады. Өзен бойындағы бөгеттер қоректік заттардың айналымын күшейтіп, олардың тоқтау уақытын ұзартады, сондай-ақ сағаға силикаттардың тасымалын азайтады, бұл фитопланктонның диатомия түрлеріне тікелей әсер етеді. Бөгеттер лососьтардың қоныс аударуына да кедергі келтіріп, жергілікті метан өндірісін арттырады, азоттан басқа, ол мұхиттың жоғары ағынымен сағаға жеткізіледі.