Кіріспе
Уилламет өзені – АҚШ, Орегон штатының солтүстік-батысындағы Колумбия өзенінің 187 мильдік саласы. (audio=En Willamette River. oga) Вилламет өзені Колумбия өзенінің маңызды саласы болып табылады және Колумбия өзенінің ағынының 12-15 пайызын құрайды. Өзеннің негізгі арнасының ұзындығы 301 км (187 миль) және ол толығымен АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Орегон штатында орналасқан. Орегон жағалауы мен Каскад таулары арасында солтүстікке қарай ағатын өзен және оның салалары Уилламет аңғарын құрайды – бұл Орегон халқының үштен екі бөлігінің, соның ішінде штатының астанасы Салем мен ең ірі қаласы Портлендтің орналасқан аймағы. Өзеннің су жиналатын алабы шамамен 35 миллион жыл бұрын тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болған, кейіннен вулканизм мен эрозия әсерінен өзгерген. Соңғы мұз дәуірінің соңында Миссула су тасқыны оның су жиналатын алабын айтарлықтай өзгертті. Адамдар бұл су бассейнінде 10 000 жылдан бері өмір сүріп келеді. Бұрын өзеннің төменгі ағысында және Колумбияға құятын жерінің маңында көптеген тайпалық ауылдар болған. Жергілікті халықтар су бассейнінің жоғарғы бөлігінде де тұрған. Су тасқынынан қалған шөгінділерге бай және Каскад тауларының батыс беткейінде мол жауын-шашынға толы Уилламет аңғары Солтүстік Америкадағы ең құнарлы ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады. Сондықтан 19 ғасырда Орегон жолымен батысқа қарай сапар шеккен көптеген пионерлердің бағыты осы аймаққа бұрылды. Өзен 19 ғасырда маңызды көлік арнасы болды, бірақ Портлендтен жоғары орналасқан Уилламет сарқымасы кемелердің қозғалысына үлкен кедергі келтірді. 21 ғасырда өзен бойымен маңызды тас жолдар салынған, ал негізгі арнадан 30-ға жуық көпірлер өтеді. Моторлы көліктерге жабық жарты оннан астам көпір велосипедшілер мен жаяу жүргіншілер үшін жеке өткелдер ұсынады, көбінесе Юджин аймағында, ал басқалары теміржол көлігі үшін ғана арналған. Сондай-ақ, өзен арқылы жол ақысын төлеп, көліктер, жүк көліктері, мотоциклдер, велосипедтер мен жаяу жүргіншілерді тасымалдайтын паромдар бар, егер өзеннің жағдайы рұқсат етсе. Оларға Бойе Виста паромдары (Марион округі мен Полк округі арасында, Индепенденс пен Салемнің оңтүстігінде), Уитленд паромдары (Марион округі мен Полк округі арасында, Салем мен Кейзердің солтүстігінде) және Клэкамас округіндегі Канби паромдары жатады. 1900 жылдан бері Уилламет өзенінің су жиналатын алабында 15-тен астам ірі және көптеген кіші бөгеттер салынды, олардың 13-і АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы (USACE) басқаруында. Бөгеттер негізінен гидроэлектр энергиясын өндіруге, демалыс үшін су қоймаларын сақтауға және су тасқынын болдырмауға қолданылады. Өзен мен оның салалары 60 түрлі балыққа, соның ішінде көптеген лосось және форель түрлеріне жартас жасайды, бұл бөгеттерге, басқа да өзгерістерге және ластануға (әсіресе өзеннің төменгі ағысында) қарамастан мүмкін болып отыр. 1987 жылы Уилламет су тасқыны алабының бір бөлігі Ұлттық табиғи ескерткіш ретінде танылды, ал 1998 жылы өзен 14 американдық мұралық өзеннің бірі деп жарияланды.
The Willamette River (/audio=En Willamette River. oga//w//ᵻ/'/l//æ//m//ᵻ//t/ wilAMit) is a major tributary of the Columbia River, accounting for 12 to 15 percent of the Columbia's flow. The Willamette's main stem is 187 mile (301 km) long, lying entirely in northwestern Oregon in the United States. Flowing northward between the Oregon Coast Range and the Cascade Range, the river and its tributaries form the Willamette Valley, a basin that contains two thirds of Oregon's population, including the state capital, Salem, and the state's largest city, Portland, which surrounds the Willamette's mouth at the Columbia. Originally created by plate tectonics about 35 million years ago and subsequently altered by volcanism and erosion, the river's drainage basin was significantly modified by the Missoula Floods at the end of the most recent ice age. Humans began living in the watershed over 10,000 years ago. There were once many tribal villages along the lower river and in the area around its mouth on the Columbia. Indigenous peoples lived throughout the upper reaches of the basin as well. Rich with sediments deposited by flooding and fed by prolific rainfall on the western side of the Cascades, the Willamette Valley is one of the most fertile agricultural regions in North America, and it was thus the destination of many 19th century pioneers traveling west along the Oregon Trail. The river was an important transportation route in the 19th century, although Willamette Falls, just upstream from Portland, was a major barrier to boat traffic. In the 21st century, major highways follow the river, and roads cross the main stem on approximately 30 different bridges. More than half a dozen bridges not open to motorized vehicles provide separate crossings for bicycles and pedestrians, mostly in the Eugene area, and several others are exclusively for rail traffic. There are also ferries that convey cars, trucks, motorcycles, bicycles, and pedestrians across the river for a fare and provided river conditions permit. They are the Buena Vista Ferry between Marion County and Polk County south of Independence and Salem, the Wheatland Ferry between Marion County and Polk County north of Salem and Keizer, and Canby Ferry in Clackamas County north of Canby. Since 1900, more than 15 large dams and many smaller ones have been built in the Willamette's drainage basin, 13 of which are operated by the U. S. Army Corps of Engineers (USACE). The dams are used primarily to produce hydroelectricity, to maintain reservoirs for recreation, and to prevent flooding. The river and its tributaries support 60 fish species, including many species of salmon and trout; this is despite the dams, other alterations, and pollution (especially on the river's lower reaches). Part of the Willamette Floodplain was established as a National Natural Landmark in 1987, and the river was named as one of 14 American Heritage Rivers in 1998.
Курс
Уиламет өзенінің жоғарғы салалары Орегон штатының Юджин қаласының оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында орналасқан таулардан басталады. Спрингфилдке жақын жердегі Уилламет өзенінің орта саласы мен Уилламет өзенінің жағалау саласы қосылғаннан пайда болған негізгі арна, жалпы солтүстікке қарай 187 миль (301 км) Колумбия өзеніне дейін созылады. Өзеннің ең маңызды екі өзгеруі Ньюбергте, онда ол шығысқа қарай тікелей бұрылады, және Ньюбергтен 18 миль (29 км) төменде, қайтадан солтүстікке бұрылады. Портленд қаласының солтүстігіндегі сағасына жақын жерде өзен Сауви аралын айналып өтетін екі арнаға бөлінеді. Бұл арналар кеме жүру мақсатында пайдаланылады және АҚШ федералды үкіметі басқарады. Портленд порты мен өзен жағалауындағы өнеркәсіптік аймақтар үшін негізгі кеме жүру арнасы болып табылатын негізгі арнаның тереңдігі 40 фут (12 м) және ені әртүрлі, бірақ өзеннің төменгі ағысында 2000 футқа (610 м) дейін кеңейеді. Мултнома арнасын 13 метрге дейін тереңдету және Колумбия өзенінде шамамен 103,5 миль (167 км) қатар жүретін кеме жүруді ұстау туралы ұсыныстар жасалды. 5-ші мемлекетаралық тас жол және 99-шы Орегон тас жолының үш тармағы өзеннің бойымен толығымен өтетін екі негізгі тас жол болып табылады. Негізгі арна бойындағы елді мекендерге Лэйн округіндегі Спрингфилд және Юджин; Линн округіндегі Харрисбург; Бентон округіндегі Корваллис; Линн және Бентон округтеріндегі Олбани; Полк округіндегі Тәуелсіздік; Марион округіндегі Салем; Ямхилл округіндегі Ньюберг; Клэкамас округіндегі Орегон қаласы, Вест Линн, Милуоки және Освего көлі; Мултнома және Вашингтон округтеріндегі Портленд кіреді. Көзінен аузына дейінгі маңызды салалары – Орта және Жағалау салалары, сондай-ақ Маккензи, Лонг Том, Мэри, Калапооя, Сантиам, Лукиамут, Ямхилл, Молалла, Туалатин және Клаккамас өзендері. Ал Албаньдан Орегон қаласына дейінгі бөлігі Албаньдан Олбаниге дейінгі бөлігіне қарағанда сәл тік. Уилламет шарлауығында, Батыс Линн мен Орегон қаласының арасында, өзен шамамен 40 фут (12 м) биіктіктен құлайды және Колумбия өзенінің жалпы ағынының 12-15 пайызын құрайды. Бұл станциядағы ең жоғары ағын 1996 жылғы 9 ақпанда, 1996 жылғы Уилламет аңғарындағы су тасқыны кезінде тіркелді, ал ең төменгісі 1978 жылғы 10 шілдеде болды. Уилламет шарлауығының төменгі жағындағы өзен, ауыздан 26,5 миль (43 км) қашықтықта, жартылай күндізгі толқындардың әсеріне ұшырайды және өлшегіштер Росс аралынан төмен, RM 15 (RK 24) орналасқан жерде кері ағыстарды (өзен ағынына қарсы) анықтады. Ұлттық ауа-райы қызметі Моррисон көпіріндегі өзендегі толқындар мен су деңгейінің өзгеруін болжайды.
Геология
Уилламет өзені бассейні негізінен плиталардың тектоникасы және жанартаушылық әрекеттерінің нәтижесінде қалыптасты, содан кейін эрозия мен шөгінділердің әсерінен өзгерді, оның ішінде 13 000 жыл бұрынғы алып мұздық су тасқынынан келген шөгінділер де бар. Уилламет аңғарының ең көне тау жыныстары – Силец өзенінің вулканикалық тау жыныстары. Шамамен 35 миллион жыл бұрын, бұл тау жыныстары Солтүстік Америка плитасының астындағы Фаралон плитасымен субдукцияланып, кейіннен Уилламет аңғарына айналған алдыңғы арка алабын құрады. Бастапқыда аңғар бөлек ішкі теңізге емес, континенттік шельфке жатқан. Алдыңғы арка алабында көптеген теңіз шөгінділері қалыптасып, ескі Силец өзенінің вулканикалық тау жыныстарын жапқан. Кейінірек жиналған шөгінділер базальтты Портленд және Туалатин бассейндерінде 305 метрге дейін жететін сазбен жапты. Плейстоцен дәуірінде, шамамен 2,5 миллион жыл бұрын басталып, Каскад тауларындағы жанартаулық белсенділік салқын, ылғалды климатпен бірігіп, бассейнде одан әрі көп шөгінділердің қалыптасуына себеп болды, ал торап өзендер шығыстан төмен қарай жайылған аллювиалды жаңбырларды құрады. Шамамен 15 500 мен 13 000 жыл бұрын Миссула су тасқыны – Монтана штатындағы Миссула мұздық көлінен бастау алған үлкен су тасқыны Колумбия өзені арқылы ағып, Уилламет су жүйесін толтырды. Уилламет бассейнінің бөлігі болған ежелгі Туалатин аңғары да суға батты; су тереңдігі Освего көлінде 200 фут (61 м) -тан Форст Гроувқа дейін 100 фут (30 м) -қа дейін жетті. 1993 жылы Скоттс-Милл жер сілкінісі – аңғардағы соңғы кездегі ең үлкен жер сілкінісі, Рихтер шкаласы бойынша 5,6 балға тең. Ол Портлендтен оңтүстікке қарай 55 шақырым жердегі Скоттс-Милл маңында орын алды. Ол 30 миллион долларлық зиян келтірді, соның ішінде Салемдегі Орегон штатының Капитолийіне зақым келді. Дәлелдер Рихтер шкаласы бойынша 8 немесе одан да жоғары күшті жер сілкіністерінің Орегон жағалауындағы Каскадия субдукция аймағында тарихи тұрғыдан болғанын, соңғы рет 1700 жылы болғанын және Рихтер шкаласы бойынша 9 балға жететін басқа да күшті жер сілкіністері 500-800 жыл сайын болатынын көрсетеді. Бассейннің жоғары халық тығыздығы, осы субдукция аймағына жақын орналасуы және сілкіністі күшейтетін, ыдырағыш топырақтары Уилламет аңғарын күшті жер сілкіністерінен зақымдануға әсіресе осал етеді. 2010 жылы Уилламет өзені бассейнінде 2,5 миллионға жуық адам тұрды, бұл Орегон халқының 65 пайызын құрайды. 2009 жылы бассейнде Орегонның ең көп халқы бар 25 қаланың 20-сы орналасқан. Бұл қалаларға Спрингфилд, Юджин, Корваллис, Олбани, Салем, Кейзер, Ньюберг, Орегон Сити, Вест Линн, Милуоки, Освего көлі және Портленд кіреді. Су жүйесіндегі (бірақ негізгі өзен бойында емес) 20 000 немесе одан да көп халқы бар басқа қалалар: Грешам, Хиллсборо, Бивертон, Тигард, Макминнвилл, Туалатин, Вудберн және Форест Гроув. 1987 жылы АҚШ Ішкі істер министрі Бентон округіндегі су жүйесінің бір бөлігін Ұлттық табиғи ескерткіш деп жариялады. Бұл аймақ – Уилламет су тасқыны, Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауының көп бөлігін қамтитын Солтүстік Тынық мұхиты геологиялық провинциясындағы ең үлкен сақталған өңделмеген шөптесін жер.
Алғашқы тұрғындары
Кем дегенде 10 000 жыл бойы Уилламет аңғарында әртүрлі жергілікті халықтар қоныстанды. Олардың ішінде калапуя, чинук және клакамалар бар. Клаккамалардың аумағы бассейнің солтүстік-шығыс бөлігін, соның ішінде Клаккама өзенін (оның атымен аталған) қамтыды. Чинуктердің аумағының қашанға дейін созылғаны нақты белгісіз, бірақ бұрын су айдынының солтүстік бөлігінен Колумбия өзені аңғарына дейін жеткен. Уилламет аңғарындағы жергілікті халықтар Калапуян тілінде сөйлейтін Ямхилл және Атфалати (Туалатин) (Солтүстік Калапуя), Сантиам, Мадди Крик (Чемафо), Лонг Том (Челамела), Калапооя (Цанкупи), Мэрис өзені (Чепенафа) және Луккиамуте сияқты Орталық Калапуя, сондай-ақ Йонкала немесе Оңтүстік Калапуя, және Чунейчс Туфти, Сиуслау және Молала сияқты басқа тайпаларға бөлінді. Дегенмен, Орегондағы жергілікті американ тілдері өте ұқсас болғандықтан, бұл атау Калапуя диалектілерінен де шыққан болуы мүмкін. 1850 жылға қарай Калапуя халқы 2000 мен 3000 арасында болды және бірнеше топқа бөлінді. Бұл көрсеткіштер тек болжамдық, кіші топтардың саны сегізден 16-ға дейін болуы мүмкін. Сол кезде Клаккама тайпасының саны шамамен 1800 адамды құрады. АҚШ Халық санағы бюросы Чинук халқының саны 5000-ға жуық екенін естітті, бірақ барлық Чинук Уилламетте тұрмады. Чинуктердің аумағы Колумбия өзенінің төменгі аңғары мен Тынық мұхитының маңызды бөліктерін, Колумбияның сағасының солтүстік және оңтүстік жағында қамтыды. Бірақ кейде Чинуктердің аумағы Уилламет аңғарына одан да оңтүстікке дейін созылған. Жалпы жергілікті халықтың саны 15000 адамға жуық деп есептелді. Олар құлдықпен айналысқан және анықталған касталық жүйеге ие болған.
18 ғасыр
Уиламет өзені алғаш рет 1792 жылы жазба деректерде кездеседі, оны Джордж Ванкувер басқарған Ванкувер экспедициясының британдық лейтенанты Уильям Роберт Броутон байқаған.
XIX ғасыр
1805-1806 жылдардағы Льюис пен Кларк экспедициясы бастапқыда Уилламет өзенінің сағасын жіберіп кеткен. Қайтып келгенде, Санди өзені бойындағы жергілікті тұрғындардан бағыт алғаннан кейін ғана, олар өз қателіктерін білді. Уильям Кларк Колумбия өзенімен қайтып, 1806 жылдың сәуірінде Уилламет өзеніне кірді. Сискию жолы (немесе Калифорния-Орегон жолы) бастапқыда жергілікті халықтар жасаған, кейін оңтүстікке қарай саяхаттау үшін пайдаланылған. Бұл жолдың ұзындығы 966 км-ден асады, қазіргі Портленд қаласының маңындағы Уилламет өзенінің сағасынан басталып, Уилламет аңғары арқылы, Сискию тауларын кесіп өтіп, Сакраменто аңғары арқылы Сан-Францискоға дейін созылады. 1812 жылы Уильям Генри мен Альфред Сетон Колумбия өзеніндегі Форт-Асториядан (PFC) Уилламет өзенінің сағасына дейін жүзіп келді, құлап жатқан жерге дейін (қазіргі Орегон-Сити) жетті және саяхатын екі жағалаудың теңдесетін жерінде аяқтады, кейіннен Чампоэг аталды. Алғашқы сауда бекеті құрылды. 1813 жылдың басында Уильям Уоллес пен Джон Хэлси екінші бекетті, Уоллес Хаусты, қазіргі Салемнің солтүстігінде, оңтүстікке қарай орналастырды. 1812 жылғы соғыс аяқталғанда, NWC PFC-ді сатып алды. Еркін аң аулаушылар Регистр Беллаир, Джон Дэй және Александр Карсон 1813-14 жылдары қысында Уилламет бойында аң аулады және тері саудасын жасады. Шамамен отыз NWC қызметкері қазір Вилламет сауда бекеті деп аталатын Чампоэг бекетіне орналасты, сонымен қатар екі шатырда және жақын маңдағы Калапуяда орналасқан еркін адамдар болды. Нез Перси және Кейузе Солтүстік-Батыс компаниясын (NWC) Уилламет аңшылық алқаптарынан аулақ болуға ескертті. Бірнеше топтар балық аулау және аң аулау жерлері үшін бірнеше жыл бойы қақтығыстарды жүргізді. 1818-19 жылдың қысында Томас Маккей аңшылық бригадасын оңтүстікке қарай Уилламет өзенінің бастауына қарай бастап, Үмпква өзенінің жоғарғы ағысына жетті. Содан кейін тағы да зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Бригада мүшелерінің көпшілігі Форт Джорджға (бұрын Форт Астория деп аталған) оралды. Луи Лабонте, Джозеф Герве, Этьен Люсье, Луи Канато және Луи Пишет (Дюпре атымен де белгілі) Уилламет аңғарында еркін аң аулаушылар ретінде қалды. Осы арада 1821 жылы HBC NWC-мен бірікті. 1825 жылы Уилламетке жақын Колумбияның солтүстік жағалауында жаңа Форт-Ванкувер штабы салынды, ал Форт-Джордж жабылды. Александр Родерик МакЛеод 1826 және 1827 жылдары Уилламет өзенімен Ампква және Рог өзендеріне дейін саяхат жасады. 1829 жылы Люсье Шампоэг сауда бекетіне жақын жерде жер телімін алып, қоныстанды, жақын арада Герве (1831), Пьер Белле (1833) және 77 француз-канадтық қоныс аударушылар қосылды. 1843 жылға қарай Уилламет өзенінің маңында шамамен 100 жаңа келген отбасы өмір сүрді. 1841 жылы Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясының мүшелері Сискию жолы арқылы келді. Олар Уилламет шарлауығында жергілікті тұрғындардың лососьті кең көлемде аулайтынын байқады, бұл Колумбия өзеніндегі Селило шарлауығындағы сияқты. XIX ғасырдың ортасында Уилламет аңғарының құнарлы топырағы, жағымды климаты және мол суы АҚШ-тың шығысынан, негізінен Миссури, Айова және Огайо аңғарының оңтүстік шекарасынан мыңдаған қоныс аударушыларды тартты. Бұл эмигранттардың көпшілігі Орегон жолымен, Солтүстік Американың батысында 3492 км (2170 миль) жолмен, Индипенденс, Миссуриден басталып, Уилламет өзенінің сағасына жақын жерлерде аяқталды. Орегонға адамдар 1836 жылдан бері келіп жүрсе де, 1843 жылы батысқа қарай 1000-ға жуық пионер жолға шыққанда ғана үлкен көшіп-қону басталды. Келесі 25 жылда 500 мыңға жуық қоныс аударушы Орегон жолы арқылы Уилламет аңғарына жетті. 1830-шы жылдардан бастап Орегон қаласы Уилламет шарлауығының жанында дамыды. Ол 1844 жылы құрылды, бұл ерекшелікке ие болған Роки тауларынан батысқа қарай алғашқы қала болды. Джон Маклауглин, Хадсон шығанағы компаниясының (HBC) Колумбия округінің суперинтенданты, 1829 жылы қалаға негіз салуға үлкен үлес қосты. Маклауглин HBC-ге (ол әлі де сол аймақта билік жүргізді) американдық қоныстанушыларға осы жерде тұруға рұқсат беруге көндіруге тырысты және HBC-нің бұйрықтарына қарсы болып, аймақты американдық отарлауға елеулі көмек көрсетті. Орегон қаласы Уилламет шарлауығының су қуатымен жұмыс істейтін ағаш және шөп отын фабрикаларының арқасында өркендеді, бірақ шарлауықтар өзендегі кеме қатынасына өте алмайтын кедергі болды. Линн Сити (алғашқыда Робинс Нест) Орегон Ситиден Уилламет өзенінің арғы жағында құрылды. Портленд 1851 жылы қосылғаннан кейін, Орегон қаласының экономикалық және саяси орталығы ретіндегі маңызы біртіндеп төмендеді. 1850-ші жылдардан бастап, Уилламет өзенінде кемелер жүре бастады, шарлауықтан өте алмаса да. Нәтижесінде, Уилламет өзеніндегі кеме қатынасы екі бөлікке бөлінді: Портлендтен Орегон-Ситиге дейінгі 43 км (27 миль) төменгі бөлігі, Колумбия өзені жүйесімен байланысқа мүмкіндік берді, және өзеннің көп бөлігін қамтитын жоғарғы бөлігі. Шарлауықтың үстінен өтуі қажет болған кемелерді тасымалдау қажет болды. Бұл бу тасымалдау компаниялары арасында бизнес үшін бәсекелестікке әкелді. 1873 жылы Уилламет шарлауығының шлюздерінің құрылысы шарлауықты айналып өтуге және өзеннің жоғарғы және төменгі бөліктері арасында оңай кеме қатынасын қамтамасыз етті. Әрбір шлюз камерасының ұзындығы 64 м (210 фут) және ені 12 м (40 фут) болды, ал канал бастапқыда қолмен басқарылды, кейін электр қуатына ауыстырылды. 2011 жылдан бері Уилламет шарлауығының шлюздері істен шыққан. Төменгі өзенде сауда мен өнеркәсіп гүлденгенде, түпкілікті қоныс аударушылардың көпшілігі Уилламет аңғарының жоғарғы бөлігінде шаруашылықтар құрды. 1850-ші жылдардың соңына қарай шаруалар қол жетімді құнарлы жерлердің көп бөлігінде егін өсіруді бастады. Қоныс аударушылар үнемі жергілікті американдықтардың жерлеріне еніп жатты. Уилламет өзенінің оңтүстік-батысындағы Үмпква және Рог аңғарларындағы жергілікті тұрғындар мен қоныс аударушылар арасындағы қақтығыстар Орегон штатының үкіметін жергілікті тұрғындарды әскери күшпен шығаруға мәжбүр етті. Олар бірінші кезекте дәстүрлі жерлерінен Уилламет аңғарына көшірілді, бірақ жақын арада Желтоқсан үндістерінің резервациясына аттандырылды. 1855 жылы Орегон заң шығарушысы Джоэл Палмер Уилламет аңғарының тайпаларымен келісімге келді, олар келісімге наразы болса да, өздерінің жерлерін беймезгілдерге берді. Жергілікті тұрғындар үкімет тарапынан Желтоқсан резервациясының бір бөлігіне, кейіннен Гранд-Ронд резервациясына көшірілді. Рокуэллдің зерттеуі өте егжей-тегжейлі болды, 17 782 гидрографиялық өлшемдерді қамтыды. Оның жұмысы Портленд портын саудаға ашуға көмектесті. XIX ғасырдың екінші жартысында АҚШ Әскери инженерлік корпусы Уилламеттің су алабында арналарды қазып, шлюздер мен жағалауларды салды. Ағаш сияқты өнімдер Орегон штатындағы теміржол желісі арқылы көбінесе тасымалданса да, кеме қатынасындағы осы жетістіктер Портлендке көбірек тауар жеткізуге көмектесіп, қаланың өсіп келе жатқан экономикасын дамытты. Уилламеттің сағасында жасалған терең арналардың арқасында Портлендтің солтүстігіндегі Колумбия алқабынан тауарлар Оңтүстікке қарай Уилламет арқылы тасымалдана алатын болды.
20 және 21 ғасырлар
ХХ ғасырдың басында ірі өзенді басқару жобалары жүзеге асырыла бастады. Көптеген қалалық аймақтарда өзен бойында су бөгеттері салынды, ал Портленд қаласы өз орталық аймағын қорғау үшін бетон қабырғалар тұрғызды. Олардың көпшілігінде балық өтетін жолдар жоқ. Өзенде және оның жанында дамумен бірге ластану да артты. 1930 жылдардың соңына қарай ластануды тоқтатуға жасалған күш-жігер шағын тазалау жұмыстарын бақылау үшін мемлекеттік санитарлық кеңес құрылуына әкелді. Орегон штатының заң шығарушы органы 1967 жылы осы бағдарламаны құрды. Осы бағдарлама арқылы мемлекеттік және жергілікті билік өзен бойындағы парктері, жолдары мен жабайы табиғатты қорғау аймақтары жүйесін құруға немесе жақсартуға бірлесіп жұмыс істеді. 2007 жылға қарай «Жасыл жол» 170-тен астам жеке жер учаскесін, соның ішінде 10 мемлекеттік паркті қамтыды. Төрт жылдан кейін Ұлттық саябақтар қызметі Уилламет су жолын – оның ұзындығы 217 мильге (349 км) дейін ұзартылып, ірі салалары да қосылды – Ұлттық су жолдары тізіміне қосты. Бұл су жолдары жүйесі АҚШ-тағы су жолдарын қорғауға және қайта жаңартуға, сондай-ақ олардың жанында демалыс мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған. 1991 жылы Портленд қаласы мен Орегон штаты арасындағы келісім біріктірілген кәріз ағындарын (CSO) күрт азайтуға мүмкіндік берді, нәтижесінде Портлендтің «Үлкен құбыр» жобасы іске асырылды. Бұл жоба 2011 жылдың соңында $1,44 миллиард долларға аяқталған Портлендтің CSO жобалары сериясының бір бөлігі болып табылады. Ол қаланың санитарлық кәріз желілерін дауылдық сулардың әсерінен қорғайды, себебі кейде ауыр жаңбыр кезінде біріктірілген жүйе осы сулармен толып кететін. Мұндай жағдайда, жүйедегі кейбір тазартылмаған ағынды сулар қаланың сарқырамалық тазартатын станциясына емес, тікелей өзенге құйылатын. «Үлкен құбыр» жобасы және оған байланысты жұмыстар өзеннің төменгі ағысындағы CSO көлемін шамамен 94 пайызға азайтты. 2014 жылдың маусым айында Дин Холл Уилламет өзенінің бүкіл ұзындығын жүзіп өтетін алғашқы адам болды. Ол Юджиннен өзен сағасына дейін 184 мильді (296 км) 25 күнде жүзіп өтті.
Плотиналар
Уилламет өзенінің салаларында 20-дан астам ірі бөгеттер, сондай-ақ өзен ағынын бақылау үшін күрделі бөгеттер мен арналар жүйесі бар. Уилламеттің негізгі арнасындағы жалғыз бөгет – Уилламет шарлауығындағы бөгет, ол төменгі бөгет түріндегі құрылыс болып табылады және суды жақын орналасқан диірмендер мен электр станциясының бастапқы арналарына бағыттайды. Уилламет шарлауығындағы шлюздер 1873 жылы салынған. Негізгі арнаның басқа бөліктеріндегі көптеген шағын ағын реттегіш құрылыстар өзенді тарылып, тереңдейтін арнаға жіберіп, кеме жүруге және су тасқынына қарсы қорғауға мүмкіндік береді. Олардың 13-інің 9-ы гидроэлектростанция ретінде жұмыс істейді. Су қоймаларында сақталған судың салыстырмалы түрде аз бөлігі суаруға пайдаланылады. Оңтүстік Маккензи өзеніндегі Кугар бөгеті және Солтүстік Сантиам өзеніндегі Детройт бөгеті – Уилламет өзені бассейніндегі ең биік екі бөгет. Детройт бөгетінің биіктігі 463 фут (141 метр) және су қоймасы бар. Орталық Уилламет өзеніндегі Lookout Point бөгеті, Lookout Point көлін құрайды, ең көп су сақтау сыйымдылығына ие. Қалған 11 бөгет – Солтүстік Сантиам өзеніндегі Big Cliff; Сантиам өзеніндегі Green Peter және Foster; Оңтүстік Маккензи өзеніндегі Cougar; Blue River өзеніндегі Blue River; Long Tom өзеніндегі Fern Ridge; Орталық Уилламет өзеніндегі Hills Creek және Dexter; Fall Creek өзеніндегі Fall Creek; жағалаулық Уилламет өзеніндегі Cottage Grove және Row өзеніндегі Dorena. Жойылып бара жатқан түрлердің тізіміне енгізілуі және одан кейін Willamette Riverkeeper ұйымының сотқа жүгінуі нәтижесінде 2008 жылы балықтардың өтуін жақсарту және жергілікті балықтардың қалпына келуіне көмектесу үшін жоспар қабылданды. Одан бері жұмыс баяу ілгерілеп келеді, ал Инженерлер корпусы инженерлік қиындықтар мен шығындарды айта отырып, тиімді шешімдер жүйесі үшін 2023 жылғы алдын ала келісілген мерзімді сақтамауы мүмкін.
Көпірлер
Уилламет өзенінің 50-ге жуық арнасының көптеген тарихи құрылыстары бар, мысалы Ван Бюрен көшесіндегі көпір – айналмалы көпір. 1913 жылы салынған ол Орегонның 34-ші бағытын (Корваллис-Либан тас жолы) Корваллистегі RM 131 (RK 211) өзенінің жоғары ағысы арқылы алып өтеді. 1950 жылдары айналу механизмі алынып тасталды. 1922 жылы салынған Орегон-Сити көпірі 1888 жылы осы жерде салынған аспалы көпірді алмастырды. Ол Орегон-Сити мен Батыс Линн арасындағы өзеннен RM 26 (RK 42) шамасында Орегонның 43-ші бағытын алып өтеді. Росс аралы көпірі АҚШ-тың 26-шы бағытын (Маунт-Худ тас жолы) RM 14 (RK 23) арқылы алып өтеді. Бұл Портлендте өзеннен өтетін 10 тас жол көпірінің бірі. 1128 метрлік көпір Орегондағы жалғыз консольді торлы конструкция. Тиликум өткелі – 524 метрлік (1720 фут) кабельді көпір, ол өзеннен қоғамдық көліктерді, велосипедтерді және жаяу жүргіншілерді, бірақ жеңіл көліктер мен жүк көліктерін өткізбейді. 2015 жылдың 12 қыркүйегінде ол жалпы пайдалануға берілді, Портленд агломерациясы аймағында өзен арқылы салынған алғашқы жаңа көпір болды (1973 жылдан бері). Ағыстың төменгі жағында Уилламеттегі ең көне автомобиль жолы құрылысы – 1910 жылы салынған Хоторн көпірі орналасқан. Бұл АҚШ-тағы ең көне тік көпір және Портлендтегі ең көне автомобиль жолы көпірі. Бұл сондай-ақ Орегондағы велосипедтер мен қоғамдық көліктердің ең көп жүретін көпірі, күніне 8000-нан астам велосипедші және 800 TriMet автобусы (шамамен 17 400 жолаушыны тасымалдайтын) жүреді. Ол төменгі палубасында пойыздарды, жоғарғы палубасында MAX (Metropolitan Area Express) жеңіл рельсті пойыздарын және моторлы көліктерді, ал төменгі палубаға бекітілген консольді жаяу жүргіншілер мен велосипедтер жолын тасымалдайды. Кішкентай кемелер көпірдің астынан өтуі керек болғанда, оның екі тік көтергіш бөлігі жоғарғы палубадағы қозғалысқа кедергі келтірмей, төменгі теміржол палубасын көтере алады. Операторлар екі палубаны да судан 50 метрге дейін көтере алады. Steel Bridge (Болат көпір) "әлемдегі төменгі палубасын жоғарғы палубадан тәуелсіз түрде көтере алатын жалғыз екі қабатты көпір деп саналады". Ағыстың төменгі жағында 1931 жылы салынған Сент-Джонс көпірі, Портлендтегі Уилламет өзеніндегі соңғы паромның орнына салынды. RM 6 (RK 10) шамасында ол АҚШ-тың 30-шы бағытын алып өтеді. Көпірде аралықты ұстап тұратын екі готикалық мұнара бар. Көпір мұнараларының готикалық соборға ұқсас болғандықтан, жақын орналасқан парк пен аудан Собор паркі деп аталды. Бұл Портлендтегі ең биік көпір, оның мұнаралары 122 метр (400 фут) биіктікте, ал кемелердің өтуі үшін арналған кеңістік 62 метр (205 фут) биіктікте. Уилламет өзеніндегі тарихқа енген ең үлкен су тасқыны 1861 жылы, су айдынында бөгеттер салынар алдында басталды. Бұл су тасқыны Линн-Сити қаласын жойды. 14 желтоқсанда су тасқыны тоқтаған кезде Линн-Ситиде үш үй ғана тұрды. Линн-Ситиде су тасқынынан ешкім қаза таппады, бірақ қаланың қалпына келуіне кедергі келтіретін қиратулар тым көп болды, сондықтан ол тасталды. Бүгінде Батыс Линн қаласы бір кездері Линн-Сити тұрған жерде орналасқан. 1890 жылдың басында қыста су тасқыны қайтадан орын алды. Портлендтің басты көшесі толығымен су астында қалды, Каскадтармен байланыс үзілді, көптеген теміржол желілері жабылуға мәжбүр болды. 1943 жылдың қаңтар айында Портлендте жеті адамның өліміне және Юджинде эвакуациялауға себеп болды, 1946 жылдың қарашасында Корваллисті су басты, 1948 жылдың мамырында Ванпорт қаласының жойылуына және оның 15 тұрғынының өліміне ықпал етті, ал 1948 жылдың желтоқсанында Салемнің кейбір бөліктерін су басуы мүмкін болды. Уилламет 20-ғасырдың ортасына қарай күрделі бөгеттер жүйесімен, арналармен және кедергілермен күшті басқарылса да, ғасырдың соңына дейін ауыр су тасқындары болды. 1964 жылдың желтоқсанынан 1965 жылдың қаңтарына дейінгі дауылдар Уилламет және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы басқа да өзендердің су тасуына әкеп соқты. 1964 жылдың 21 желтоқсанында таңертеңгіге дейін Уилламет өзені 9 метрге жетті, бұл Портлендтегі жағалаудағы теңіз қабырғасынан жоғары болды. Осы уақытқа дейін су тасқынынан 15 адам қаза тауып, 8 мың адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. 1964 жылдың 24 желтоқсанында президент Линдон Б. Джонсон Уилламет өзенінің көтерілуі жалғасып жатқандықтан су басу аймақтарына федералдық көмек көрсетуді бұйырды. Келесі екі күн ішінде өзен суы тартылды, бірақ 27 желтоқсанда 9 метрге дейін көтерілді, бұл су тасқыны деңгейінен 4 метрге жоғары болды. Өзен 1965 жылдың қаңтарына дейін су тасқыны қаупін туғызды, ал Тынық мұхит жағалауында бұрқасын ауа райы орын алды. 1996 жылдың ақпан айында Уилламет су айдынындағы қардың үстінен субтропикалық ағынмен келген жылы жаңбырлар құйды. Бұл жағдайлар, 1861 жылғы су тасқынына ұқсас, өзен тарихындағы ең қымбат су тасқынына себеп болды. Associated Press агенттігінің тілшісі "Өзен бір қаладан кейін біреуін басып өтті – Корваллисте су тасқыны деңгейінен 3,5 фут жоғары, Орегон-Ситиде 18 фут жоғары, Портлендте 10,5 фут жоғары – мысық иесінің ішегі арқылы тамақ өтетіндей", – деп хабарлады.
Ластану
1869 жылдан бері, су жолының тазалығын сақтау үшін құрылған, федералды қаржыландырылатын "қақ жаратын машинаның" (snag puller) енгізілуінен бастап, адам қоныстары өзен алабының экологиясына әсер етіп келеді. Өзен бойындағы қалалардың тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтары 1920 жылдарға қарай өзеннің негізгі арнасын «іс жүзінде ашық кәрізге» айналдырды. Ол сондай-ақ, штаттың туризмін шектеді және компанияларға өзенге жақын орналасуға рұқсат алуды қиындатты. Бұдан өзге, ол компаниялардың қаншалықты ластануына реттеп, мемлекеттік ластану стандарттарына сәйкес келмейтін зауыттарды жапты. Бұрынғы тазалау жұмыстарына қарамастан, 1990 жылдардағы штаттық зерттеулер өзеннің түбінде ауыр металдар, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) және пестицидтер сияқты әртүрлі ластаушы заттарды анықтады, бұл Портлендтегі өзеннің төменгі 12 милінде (19 км) байқалды. Осының салдарынан, 2000 жылы өзеннің бұл бөлігі Суперфонд аймағы деп жарияланды, бұл АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) өзеннің түбін тазалау жұмысына қатысуын қамтамасыз етті. Жұмыс істеуге тиіс аймақ Фримонт көпірінен Колумбияға дейін, шамамен 11 мильге (18 км) созылады. Бұл учаскедегі ластаушы заттардан туындаған тәуекелді азайту үшін, өзеннің түбінен ластанған шөгінділерді алып тастау және таза шөгінділерді үстіне жабу (қаптау деп аталады) арқылы ластанған шөгінділерді ұстап тұру қажет. Қаланың «Үлкен құбыр» жобасы арқылы су ағынының артығын төгіп тастау ластануды одан әрі күшейте түсті. Өзеннің жоғары ағысындағы маңызды экологиялық мәселелер негізінен pH деңгейі мен судағы оттегінің мөлшерінің өзгеруіне байланысты. Дегенмен, Уилламетте Корваллис және Уилсонвилл сияқты қалалардың ауыз суына қолдануға жеткілікті таза. Ластану мәселесі негізінен төменгі өзен бойында болғандықтан, Уилламет өзенінің су сапасы Орегон штатының Қоршаған ортаны қорғау департаментінің (DEQ) құрастырған Орегон су сапасы индексі (OWQI) бойынша салыстырмалы түрде жоғары бағаланады. DEQ 60-тан төмен индекс ұпайларын өте нашар деп санайды; ал басқа санаттар: 60–79 (нашар), 80–84 (қанағаттанарлық), 85–89 (жақсы) және 90–100 (өте жақсы). Уилламет өзенінің су сапасы бастауында өте жақсы деп бағаланады, бірақ ауызға жақын жерде біртіндеп қанағаттанарлық деңгейге төмендейді. 1998 және 2007 жылдар аралығында Спрингфилдтегі Жоғарғы Уилламеттің орташа көрсеткіші 93 баллды құрады (RM 185, RK 298). Сейлемде (RM 84, RK 135) көрсеткіш 89 баллды көрсетті, ал жақсы көрсеткіштер Портлендтегі Хоторн көпіріне дейін (RM 13, RK 21) 85 баллға дейін сақталды. Ағыс бойындағы көрсеткіштер «қанағаттанарлық» санатта болды; ең нашар көрсеткіш Свон аралы каналының ортасында 81 баллды құрады (RM 0.5, RK 0.8). Салыстыру үшін, Винчук өзеніндегі, Клаккамас және Солтүстік Сантиамдағы учаскелердің барлығы 95 балл жинады, ал Үстіңгі Кламат көлі мен Төменгі Кламат көлі арасындағы Кламат бұғазындағы сорғы станциясындағы учаске Орегондағы ең төменгі көрсеткішті – 19 баллды тіркеді.
Флора мен фауна
Өткен 150 жыл ішінде Уилламет өзені үшін маңызды өзгеріс – оның су тасқынындағы ормандардың жоғалуы болды. 1850 жылы өзеннің әр жағалауындағы 400 фут (122 метр) енді белдеудің шамамен 89 пайызы осы ормандармен жабылған еді. Орталық аңғар – бұрынғы көпжылдық шөп даласы, арасында емен, Дуглас шыршасы, Пондероза қарағай және басқа да ағаштар өскен – қазір көбінесе егіс шаруашылығына берілген. Жағалау жотасының жағындағы ормандарда Дуглас шыршасы, батыс гемологы және батыс қызыл кедрі басым. Каскад тау жотасының шығысындағы ормандар негізінен Дуглас шыршасы, Тынық мұхит күміс шыршасы, батыс гемологы және батыс қызыл кедрінен тұрады. Орталық аңғарда аққабақ бүркіт, Фендер көк көбелегі, Орегон шағасы, Брэдшоу шөлінің петрушкасы, Вилламеттің әртүрлі балаусасы және Кинкейд люпині үшін қоректік ортасын қамтамасыз ету мақсатында ылғалды жерлерді қалпына келтіру және қорғау бойынша бірнеше жобалар жүзеге асырылды. XXI ғасырдың басында өзен бойында оспрей популяциясы артып келеді, бұл мүмкін, DDT пестицидіне тыйым салудың және құстардың ұя салу үшін электр тіректерін пайдалану мүмкіндігінің нәтижесі болуы мүмкін. Бобр популяциясы, тарихи деңгейден әлдеқайда төмен деп есептеліп, бүкіл бассейнде өсіп келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
— "Орегон штатының су сапасы индексі бойынша шолу есебі, 1998–2007 су жылдары" (PDF), 2008 жылдың мамыр айы. Орегон штатының қоршаған ортаны қорғау департаменті. 2011 жылдың 10 сәуірінде алынды. Бенке, Артур К., ред., және Кушинг, Колберт Э., ред. ; Стэнфорд, Джек А.; Грегори, Стэнли В.; Хауэр, Ричард Ф.; Снайдер, Эрик Б. (2005). "13-тарау: Колумбия өзенінің бассейні" Солтүстік Америка өзендері. Берлингтон, Массачусетс: Elsevier Academic Press. . Брайт, Уильям (2004). Америка Құрама Штаттарының жергілікті атаулары. Норман, Оклахома: Оклахома университетінің баспасы. . Кэмпбелл, Лайл (1997). Америка үндістерінің тілдері. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. . Дьюр, Дуглас; Тернер, Нэнси Дж. (2005). Оны сақтап қалу: Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы өсімдіктерді пайдалану және өсіру дәстүрлері. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы. . Эдвардс, Г. Томас; Швантес, Карлос А. (1986). Уәде етілген жердегі тәжірибелер: Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағының тарихы бойынша эсселер. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы. . Энгеман, Ричард Х. (2009). "Орегон серігі: пайдалы, қызықты және құпиялы тарихи анықтамалық". Портленд, Орегон: Timber Press. . Гулик, Билл (2004). Солтүстік-Батыс өзендеріндегі бу кемелер. Калдвелл, Айдахо: Caxton Press. . Холман, Фредерик Ван Ворхис (1907). Доктор Джон Маклауглин, Орегонның әкесі. Кливленд, Огайо: A. H. Clark Company. . Лаэнен, Антониус; Даннетт, Дэвид А. (1997). Өзен сапасы: динамика және қалпына келтіру. Бока-Ратон, Флорида: CRC Press. . Лой, Уильям Г.; Аллан, Стюарт Аллан; Бакли, Айлин Р.; Мичэм, Джеймс Э. (2001) [1976]. Орегон атласы (2-басылым). Юджин, Орегон: Орегон университетінің баспасы. . Мэки, Ричард Сомерсет (1997). Таулардың ар жағындағы сауда: Тынық мұхитындағы британдық тері саудасы, 1793–1843. Ванкувер: UBC Press. . МакАртур, Льюис А.; МакАртур, Льюис Л. (2003) [1928]. Орегон географиялық атаулары (7-басылым). Портленд, Орегон: Орегон тарихи қоғамының баспасы. . Орр, Элизабет Л.; Орр, Уильям Н. (1999). Орегон геологиясы (5-басылым). Дубук, Айова: Kendall/Hunt Publishing Company. . Орр, Элизабет Л.; Орр, Уильям Н. (2012). Орегон геологиясы (6-басылым). Корваллис, Орегон: Орегон мемлекеттік университетінің баспасы. . Самсон, Карл (2010). Frommer's Oregon. Хобокен, Нью-Джерси: Wiley Blackwell. . Смит, Дуайт А.; Норман, Джеймс Б.; Дайкман, Питер Т. (1989) [1986]. Орегонның тарихи көпірлері (2-басылым). Портленд, Орегон: Орегон тарихи қоғамының баспасы. . Снипп, К. Мэтью (1989). Америка үндістері: осы жердің алғашқы тұрғындары. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Russell Sage Foundation. . Стенцель, Франц (1972). Кливленд Роквелл: Ғалым және суретші, 1837–1907. Портленд, Орегон: Орегон тарихи қоғамы. . Уортман, Шарон Вуд; Уортман, Эд. ; Норман, Джеймс Б. (2006). Портленд көпірлері кітабы (3-басылым). Портленд, Орегон: Urban Adventure Press. .